Al-Jazariy

Ал-Жазарий (тўлиқ исми: Абу Ал-Ибн Исмоил Ибн ал-Розаз ал-Жазарий) — математик, Артукидлар сулоласи давлатининг ислом уйғониши астрономи. 1206-йилда у “Китаб фи марифат ал-ҳиёл ал-хандасийя” (“Ақлли механик қурилмалар ҳақидаги билимлар китоби”) рисоласини ёзиб, унда 50 га яқин механизмлар, жумладан, соатлар, комбинацияланган қулфлар ва роботларнинг дизайни тасвирланган.

Ал-Жазарий китобидан сув ко'тариш механизми схемаси

Биография

Ал-Жазарий ҳақидаги маълумотларнинг аксарияти бизга унинг рисоласидан келиб тушган. Олимнинг номи Месопотамияда жойлашган Ал-Жазира ҳудуди номидан келиб чиққан. У отаси каби Артуқийлар қўли остидаги Диярбакир қароргоҳида бош муҳандис бўлиб хизмат қилган. У ғалати механизмлар ихтирочиси сифатида машҳур бўлди, лекин “унинг қизиқиши нарсаларнинг технологик томонига қараганда кўпроқ ҳунармандчиликка тортилди” ва унинг иши “назарий ҳисоб-китобларга эмас, балки тажриба ва хатоларга асосланган”.

Ўша пайтда моҳир механик қурилмалар ҳақидаги билимлар китоби машҳур эди, чунки у кўп нусхаларда нашр этилган ва Ал-Жазарий ўз қўллари билан қурган механизмларни тасвирлаб берган. Улардан баъзилари Ал-Жазарийнинг ўтмишдошларининг олдинги асарларига асосланган: ака-ука Бану Мусо — фавворалар дизайнида, Ал-Сағоний — шам соатларини яратишда, Ҳибат Алла ибн ал-Ҳусайн — мусиқа қутисини яратишда. Ал-Жазарийнинг бошқа механизмларининг аксарияти ноёбдир ва аввалги манбаларда тилга олинмаган.

Занжирли насос

Механизмлар

Айнан Ал-Жазарий кранк мили каби муҳим механик қисмни ихтиро қилган. Бундан ташқари, у клапанли насослар, сув кўтарувчи машиналар, сув соатлари, фавворалар, мусиқа қутиларини ишлаб чиқди. Ал-Жазарий қайиққа ўтқазиб, ноғора ва занг чалишга мажбурлаган тўртта одамсимон роботлар бироз шуҳрат қозонди. Қироллик зиёфатлари пайтида улар одатда кўлга туширилган ва улар оддий мусиқа ижро этган. Ушбу қурилмаларда иштирок этган бир тизимда маълум жойларда ёғоч қутига жойлаштирилган қисқичлар ва камералар ишлатилган, улар кетма-кет ҳаракатга келтирувчи тутқичлар, ўз навбатида зарбли асбобларни бошқарган. Ал-Жазарий, шунингдек, технологик янгиликларга эга: ёғочни ламинатлаш, масштабли моделлардан фойдаланиш (олим уларни қоғоздан ясаган), корунд билан ҳаракатланувчи қисмларни силлиқлаш, металл эшиклар, комбинацияланган қулфлар, ҳар қандай кенглик учун универсал қуёш соатига эга компас гибрид ва бошқалар.

Кўргазма

2010-йил январ ойида Буюк Британиянинг “1001 Ихтиро”: Дунёмизда мусулмон меросини кашф қилиш кўргазмасида Ал-Жазарийнинг 6 метрли сув соатининг нусхаси намойиш этилди ва тадбирнинг энг муҳим воқеасига айланди.

Тасвирлар

• 
  Фил соати
• 
  Қалъа соати
• 
  Шам соати
• 
  Механик мусиқачилар
• 
  Иш столи машинасининг тавсифи
• 
  Қўл ювиш машинаси

Манбалар

• Ал-Жазарий китоби
• Ал-Жазари, механик даҳо, 2006-йил 9-январда МуслимҲеритаге.cом сайтида Wайбаcк Мачине-да архивланган
• Ал-Жазарий ва Тақи Ал-Дин машиналари 2010-йил 26-январда МуслимҲеритаге.cом сайтида Wайбаcк Мачине-да архивланган