Ал-Машвар саройи (арабча: قصر المشور‎‎) ёки Зайёнийлар қироллик саройи — Жазоирнинг Тилимсан шаҳридаги Зайёнийлар сулоласининг собиқ расмий қароргоҳидир. Сарой шаҳар марказида жойлашган бўлиб, аввал катта Машвар қалъасининг (арабча: قلعة المشور‎‎) бир қисми бўлган, ундан ҳозирга қадар фақат тарихий мудофаа деворлари сақланиб қолган[1]. Зайёнийлар даврида сарой бир нечта бинолар ва ҳовлили қароргоҳлардан иборат эди. Шу ҳовлили тузилмалардан бири 2010–2011-йилларда аввалги харобалари ўрнида бутунлай қайта қурилиб, бугунги кунда ташриф буюриш мумкин бўлган ҳолда қайта тикланган[2](пп138–144). Яқиндаги масжид — Машвар масжиди ҳам ўзининг асл кўринишида сақланиб қолинмаган, фақат унинг минораси сақланган[1]. 2011-йилда Тилимсан Ислом маданияти пойтахти сифатида танланганида, бу сарой асосий диққатга сазовор жойлардан бири бўлган[3][4].

Ал-Машвар саройи
قصر المشور
Умумий маълумот
Меъморий услуби ислом меъморчилиги
Жойлашуви Тилимсан, Жазоир

Этимологияси

Сарой номи — „Машвар“ — султон Амир ал-Муслимин томонидан унинг вазирлари ва амалдорлари билан маслаҳатлашув асосида танланган[3]. Машвар сўзи умумий маънода анъанавий тарзда Мағриб минтақасида ташкил этилган (арабча: мушавара) маслаҳатлашув жойини, яъни султон ишларининг бошқаруви олиб бориладиган ҳукумат мажлисини англатиши мумкин[5].

Тарихи

Машвар қалъасининг деворлари

Машварнинг бунёд этилиши Зайёнийлар сулоласи асосчиси Яғмурасан ибн Зайён томонидан бошлаб берилган[6][1][7][2](п138). Уни Тилимсаннинг Жоме масжиди яқинидаги эски саройни тарк этиб, янги сарой қуришга ундаган сабаблар аниқ эмас, бироқ ривоятларга кўра, у бу қарорга келишига икки омил сабаб бўлган бўлиши мумкин: масжид учун ёнма-ён қурдирган минораси сарой ички қисмини юқоридан кўриб туриши боис ҳарамига бегона нигоҳлар тушишидан қўрққани, ёки ўз қироллик шаънини яққол ифода этадиган, шахсий қароргоҳга эҳтиёж сезгани[8][2](п138). Машвар жойлашган ҳудуд аввалроқ ўша пайтда Таграрт (ҳозирги Тилимсаннинг бир қисми) деб аталган ерда Муробитлар етакчиси Юсуф ибн Ташфин томонидан барпо этилган қасаба бўлиб, кейинчалик у ер Муваҳҳидлар томонидан ҳам фойдаланилган[2](п137)[9].

Машвар саройи, 2010-йилги реконструксиядан сўнг

Сарой мажмуаси бир неча қароргоҳлар, павилёнлар ва боғларни, шунингдек, масжид ва ҳаммом (сувхона) каби бошқа иншоотларни ўз ичига олган[3]. Асосий қароргоҳлар марказида фаввора ёки ҳовузи бўлган ҳовлили бинолар шаклида қурилган[2](пп137–144)[10](п108)[9]. Зайёнийлар даврида тўртта асосий сарой мавжуд эди: Дор ал-малик (арабча: دار الملك‎‎), Дор Абу Фаҳр (арабча: دار ابي فهر‎‎), Дор ас-Сурур (арабча: دار السرور‎‎) ва Дор ар-Роҳа (арабча: دار الراحة‎‎)[3]. Бу саройларнинг учтаси Абу Ташфин И (1318–1337-йилларда ҳукмронлик қилган) томонидан қурилган[2](пп137–144)[10](п108). Баъзи саройлар турли фаслларга мослаштирилган эди. Ёзги қароргоҳ ҳароратни салқин ушлаб турувчи хом ғиштдан қурилган, қишки қароргоҳ эса совуқ ойларида иссиқликни сақлаб турувчи тошдан барпо этилган[3]. Ёзги қароргоҳ ичида ҳукмдор жамоат кўзидан пинҳон ҳолда намоз вақтида масжид ва сарой ўртасида ҳаракатланиши учун ёнидаги масжидга элтувчи махфий йўлак бўлган. Ушбу йўлакдан отлар ҳам ўта олган[3]. Сарой деворлари безакли бўлиб, уларда зеллиж (керамик мозаика) ва ўйма штукко каби безаклар ишлатилган[2](пп137–144). Безаш услублари орасида исломий хаттотлик наъмуналари ҳам бўлиб, деворларга такроран ёзилган „Аллоҳ изни билан азиз бўлган… Аллоҳ қойим қилган подшоҳ“ („العزُّ القائم بالله.. الملك القائم بالله“) жумласи ҳам учраган[3]. Замонавий археологлар ўрганган саройлардан бирида катта қабулхонаси орқа қисмида марказий тахмон жойлашган бўлиб, бу унсур аввалги Зирийлар ва Фотимийлар саройларида ҳам учраган, аммо у бошқа минтақалардаги ўша давр сарой меъморчилигидан ажралиб турган[2](п146).

Кейинчалик Усмонлилар ҳукмронлиги даврида Тилимсанда Усмонлилар ҳокимиятига қарши қўзғолон кўтарилган. Шу қўзғолон пайтида Усмонли Жазоирининг бейлари томонидан Машвар саройининг бир қанча хоналар вайрон қилинган. 1836-йилда Маршал Cлаусел бошчилигидаги франсузлар Машварда жойлашган, Мустафо бин Исмоил бошчилигидаги Кулўғли гарнизонига ёрдамга келган. Франсузлар гарнизонни шаҳардан эвакуация қилиб олиб чиқиб кетган[11]. 1843-йилдан кейин франсуз босқинчи кучлари саройни зўрлик билан эгаллаб, бу жараён давомида унинг қолган баъзи қисмларини ҳам вайрон қилган[12]. Жазоир диний ва ҳарбий етакчиси Амир Абдулқодир Тафна шартномаси бўйича франсузлар билан олиб борган музокаралар даврида тўрт йил тўлиқ саройда яшаган[манба керак], аммо шартнома франсуз қўшинлари томонидан бузилгач, у бу ерни тарк этган. Франсуз истилоси даврида қалъа ҳарбий казармага, сарой эса ҳарбий госпиталга айлантирилган бўлиб, бу жараёнда унинг тарихий меросининг бир қисми вайрон этилган[3].

Франсузлар томонидан казарма сифатида ишлатилган сарой харобаларидан бири 2008-йилда қазиб ўрганилган. Кейин у 2010–2011-йилларда қолган пойдеворлар устида деярли тўлиқ қайта қурилди. Бу ишлар айрим олимлар ва маданий меросни сақловчи шахслар томонидан танқид қилинди[2](п140)[13][14]. Реконструксиядан олдинги қазишмалар давомида асл сарой режасининг бир қисми ва унинг баъзи сақланиб қолган заллиж безаклари ҳужжатлаштирилган[15]. Ҳозирги бино қай даражада асл сарой лойиҳасини акс эттириши аниқ эмас[9].

Галерея

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Лафер, Али „Мосқуэ анд минарет оф тҳе Мечоуар (cитадел)“. Дисcовер Исламиc Арт - Мусеум Wитҳ Но Фронтиэрс. Қаралди: 2022-йил 26-июл.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Чарпентиэр, Агнèс. Тлемcен мéдиéвале: урбанисме, арчитеcтуре эт арц (фр). Éдитионс де Боccард, 2018. ИСБН 9782701805252. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 „قلعة المشور“ .. معلمٌ تاريخيٌّ يروي فصولا من حكم ملوك تلمسان (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-05-04 санасида архивланган). Ал-Wатан. Ретриэвед Жануарй 7, 2018.
  4. ↑ Cапиталс ис Исламиc Cултуре 2011. ИСЕСCО. Ретриэвед Жануарй 7, 2018.
  5. ↑ Абадиэ, Лоуис. Тлемcен, ау пассé ретроувé (фр). Эдитионс Ж. Гандини, 1994-01-01. ИСБН 9782906431027. 
  6. ↑ Чантал де Ла Вéронне. Ягҳмурасан: премиэр соувераин де ла дйнастиэ бербèре дес Абд-Ал-Wадидес де Тлемcен, 633/1236-681/1283. Боучèне, 2002 — 48-бет. ИСБН 9782912946294. 
  7. ↑ Меджаҳи, Моҳаммед. Ун ҳоммаге à ун гранд ҳомме (фр). Лулу.cом. ИСБН 978-1-291-41452-3. 
  8. ↑ Георгес Марçаис. Тлемcен. Ҳ. Лауренс, 1950 — 38-бет. 
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Арнолд, Фелих. Исламиc Палаcе Арчитеcтуре ин тҳе Wестерн Медитерранеан: А Ҳисторй. Охфорд Университй Пресс, 2017 — 223–224-бет. ИСБН 9780190624552. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Боуроуиба, Рачид. Л'арт религиэух мусулман эн Алгéриэ (фр). Алгиэрс: С.Н.Э.Д., 1973. 
  11. ↑ Жулиэн, Чарлес-Андрé. Ҳистоире де л'Алгéриэ cонтемпораине (1). Ла cонқуêте эт лес дéбуц де ла cолонисатион (1827-1871) (фр). (Прессес университаирес де Франcе) рééдитион нумéриқуэ ФениХХ, 1986-01-01. ИСБН 978-2-7059-0423-4. 
  12. ↑ محمد بن عمروالطمار الروابط الثقافية بين الجزائر والخارج، الشركة الوطنية للنشر والتوزيع الجزائر 1983، ص. п.243.
  13. ↑ „Эл Мечоуар“. АрчНет. Қаралди: 2022-йил 26-июл.
  14. ↑ Седдики, Заҳира; Аиче, Массоуад (2021). "Усинг Арчитеcтурал Стратиграпҳиc Сурвейс то Студй Ҳисториcал Буилдингс: Ан Иллустратион тҳроугҳ Эл Мечоуар-Тлемcен, Алгериа". Жоурнал оф тҳе Интернатионал Соcиэтй фор тҳе Студй оф Вернаcулар Сеттлеменц 8 (4). ҳттпс://исвшоме.cом/пдф/ИСВС_8-4/ИСВС-8.4.1-Заҳира.пдф. 
  15. ↑ Чарпентиэр, Агнèс; Террассе, Мичел; Бачир, Редоуане; Бен Амара, Аед (2019). "Палаис ду Мешоуар (Тлемcен, Алгéриэ) : cоулеурс дес зеллижс эт траcéс де дécорс ду хиве сиècле" (фр). АрчеоСcиэнcес 43 (2): 265–274. дои:10.4000/арчеосcиэнcес.6947. ИССН 1960-1360. ҳттпс://жоурналс.опенедитион.орг/арчеосcиэнcес/6947. 

Ҳаволалар

  • Боуроуиба, Р., Аппорц де л’Алгéриэ à л’арчитеcтуре арабо-исламиқуэ, Алгиэрс, 1986.
  • Марçаис, Г., Тлемcен, 'Лес виллес д’арт céлèбрес' (cоллеcтион), Парис, 1950; Блида, 2004.

34°52′53″Н 1°18′32″W / 34.8815°Н 01.3089°W / 34.8815; -01.3089