Al-Mukaukis

1858-йилда Мисрда топилган Муҳаммад (С.А.В) нинг Мукаукисга юборган хатининг расми

Ал-Мукаукис (арабча: المقوقس‎‎ ‎ копт. ⲭⲁⲩⲕⲓⲁⲛⲟⲥ, ⲕⲁⲩⲭⲓⲟⲥ) ислом тарихида Муҳаммад пайғамбар (саллоллоҳу алайҳи ва саллам) билан хат ёзишган Миср ҳукмдори сифатида қайд этилган. У кўпинча Византия империяси номидан Мисрни бошқарган Искандария Патриархи Кир билан танитади. Бироқ, бу идентификация баҳсли эди, чунки у асослаб бўлмайдиган тахминларга асосланади. Муқобил нуқтаи назар ал-Мукаукисни Мисрнинг сосоний ҳокими сифатида белгилайди. У юнон эди ва қибтийларнинг раҳбари Киролос номи билан машҳур эди.

Мусулмон тарихчиларининг ҳикояси

Ибн Ишоқ ва бошқа мусулмон тарихчиларининг қайд этишича, 628-632 йиллар оралиғида Муҳаммад (С.А.В) араб ва араб бўлмаган раҳбарларга, жумладан Византия ҳукмдори ал-Мукавкисга мактублар юборган:

Пайғамбар (Муҳаммад) ўзининг бир қанча сафдошларини турли йўналишларда араб ва араб бўлмаган подшоҳлар ҳузурига юбориб, уларни ал-Ҳудайбия ва унинг вафоти ўртасидаги даврда Исломни қабул қилишга даъват қилди… [У] … Хатиб ибнни юборди. Аби Балтаа — Искандария ал-Мукаукис ҳукмдори. У унга ҳаворийнинг мактубини топширди ва Мукаукис ҳаворийга ўша давр ҳукмдорлари учун умумий бўлган тўртта мисрлик хизматкорни ўз тўпламидан тўртта қули билан совға қилди, улардан бири Марям эди, у кейинчалик унинг ҳаётида катта рол ўйнаган ва ҳаворий Иброҳимнинг ягона ўғлининг онаси бўлди

Табарийнинг айтишича, делегация ҳижрий 6-йил (апрел ёки май 628-йил) Зулҳижжа ойида юборилган. Ибн Саъд Мукаукис ўз совғаларини ҳижрий 7-йилда (628-йил май ойидан кейин) Муҳаммадга юборганлигини айтади. Бу унинг Марям 630 йил март ёки апрел ойининг охирида Муҳаммаднинг ўғли Иброҳимни туғганлиги ҳақидаги баёнотига мос келади, шунинг учун Марям Мадинага 629 йил июлидан олдин келган.

Муғира ибн Шу’ба билан суҳбат

Бошқа бир хабарга кўра, Муғийра мусулмон бўлишидан олдин Ал-Мукаукис ҳам Муғира ибн Шуаба билан суҳбатлашган. Муғира деди:

Бир куни Мукаукис ҳузурига бордим, у мендан Расулуллоҳнинг оилалари ҳақида сўради. Мен унинг олий ва олижаноб оиладан эканлигини айтдим. Мукаукис пайғамбарлар ҳамиша олижаноб оилаларга мансуб эканини таъкидлаган. Кейин Пайғамбарнинг ростини биламанми, деб сўради. Мен айтдимки, у доим ҳақиқатни айтади. Шунинг учун биз унга қарши бўлишимиздан қатъий назар, биз уни Амин (ҳақиқатга лойиқ) деймиз. Мукаукиснинг таъкидлашича, одамларга ёлғон гапирмаган одам қандай қилиб Худо ҳақида ёлғон гапира олади? Кейин у издошлари қандай одамлар эканлигини ва яҳудийлар у ҳақида қандай фикрда эканлигини сўради. Мен унинг издошлари асосан камбағал, лекин яҳудийлар унинг қасамёд қилган душманлари, деб жавоб бердим. Мукаукис бошида пайғамбарларнинг издошлари одатда камбағал эканлигини ва у Худонинг пайғамбари бўлиши кераклигини айтди. Шунингдек, у яҳудийлар унга ҳасад туфайли қаршилик кўрсатишганини, акс ҳолда унинг ростлигига ишонч ҳосил қилишлари кераклигини ва улар ҳам пайғамбарни кутаётганликларини айтди. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга эргашиш ва унга итоат қилиш зарурлигини, қандай сифатлар зикр қилинса, аввалги пайғамбарлар ҳам худди шундай хислатларга эга бўлганлигини Масиҳ ҳам тарғиб қилган.

Исм талқини

Ал- Мукаукис номи юнонча „Жаноб ҳазратлари“ деган сўзнинг арабчалаштирилгани сифатида изоҳланади, бу унвон Византия империяси ва унинг патриархларида тахтга ўтириш учун ишлатилади. Кейинчалик бу сўз араб ёзувчилари томонидан Искандариядаги бошқа насроний патриархлари учун ишлатилган. Бироқ, бу эпитет Мисрнинг барча ҳокимларига, жумладан Форс империясининг қисқа даврида , Сосонийлар ҳукмронлиги даврида ёки кейинчалик юнон-рим ҳукмронлиги даврида патриархларга нисбатан қўлланганми, аниқ эмас. Сосонийлар империяси Кавказгача чўзилган, эҳтимол Мисрнинг сосонийлар губернатори Пикаукас деб аталган ва кейинчалик араблар Мисрнинг кейинги ҳукмдорлари учун худди шу эпитетдан фойдаланганлар.