Al-Muktafiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi
| ismi           = Al-Muktafīy billāh <br />المكتفي بالله
| tur = xalifa
| title          = [[Xalifalar roʻyxati|Xalifa]]<br/> [[Amir al-moʻminin]]
| tasvir          = [[File:Dinar of al-Muktafi, AH 292.jpg|300px]]
| alt            = Arab yozuvlari boʻlgan tilla tanganing old va orqa tomonlari surati
| izoh        = 904/5 yilda [[Bagʻdod]]da zarb qilingan al-Muktafiyning [[oltin dinor]]i

| succession     = [[Abbosiylar xalifaligi]]ning 17-[[xalifa]]si
| reign          = 902-yil 5-aprel — 908-yil 13-avgust
| oʻtmishdoshi    = [[Al Muʼtadid]]
| davomchisi = [[Al Muqtadir]]

| turmush_oʻrtogʻi         =  {{plainlist|
* Bint Xumaravayh
* Gʻusn}}
| issue        = [[Al-Mustakfiy|Abdalloh al-Mustakfiy]]<br>Abu Ahmad Muhammad
| tugʻilgan_sanasi     = {{circa|877}}/8
| tugʻilgan_joyi    = Abbosiylar xalifaligi
| vafot_sanasi     = 908-yil 13-avgust (31 yoshda)
| vafot_joyi    = [[Bagʻdod]], Abbosiylar xalifaligi
| dafn_etilgan_joy   = [[Tohiriylar saroyi]], [[Bagʻdod]]
| uy          = [[Abbosiylar]]
| house-type     = Sulola
| otasi         = [[Al Muʼtadid]]
| onasi         = Jijak
| dini       = [[Islom]] ([[Sunniylik]])
}}
'''Abu Muhammad Ali ibn Ahmad''' ({{Lang-ar|أبو محمد علي بن أحمد}};) (877/78) (vafoti 908-yil 13-avgust) mashhur nomi '''al-Muktafī bi-lloh''' ({{Lang-ar|المكتفي بالله||Content with God Alone}}){{Sfn|Bowen|1928}}, 902-yildan 908-yilgacha [[Bagʻdod xalifaligi|Abbosiylar xalifaligining]] [[Xalifalik|xalifasi]] boʻlgan. Militarist otasi [[Al-Mu'tadid|al-Mu’tadiddan]] koʻra koʻproq liberal va oʻtroq. Hukumatda amalga oshirilgan ishlarning aksariyati vazirlari va amaldorlari ixtiyorida boʻlsa-da, al-Muktafiy oʻz siyosatini mohiyatan davom ettira oldi. Hukmronligi davrida [[Suriya choʻli|Suriya choʻlidagi]] [[Qarmatlar|qarmatiyaliklarning]] magʻlub etildi, [[Oʻrta asr Misr|Misr]] va [[Bilod ash-Sham|Suriyaning]] [[Tuluniylar|Tuluniylar sulolasi]] boshqaradigan qismlarini qayta egallandi. [[Makedoniya sulolasi davridagi Vizantiya imperiyasi|Vizantiya imperiyasi]] bilan urushda 904-yilda arablar [[Salonikaning qoplari (904)|Salonika qamalida]] katta gʻalabaga erishgan boʻlsa-da, qisman muvaffaqiyat bilan davom etdi. 908-yilda vafoti saroy byurokratiyasi uchun zaif hukmdor [[Al Muqtadir|al-Muqtadirning]] hokimiyatga olib kelinishiga yoʻl ochdi va Abbosiylar xalifaligining yakuniy tanazzulini boshlab berdi.

== Yoshlik davri ==
Ali ibn Ahmad 877/78-yilda tugʻilgan. Boʻlajak xalifa [[al-Mu'tadid]] Ahmad ibn Talhaning (892-902) Chicek („gul“, [[Arab tili|arabcha]] Jījak) ismli [[Turkiy xalqlar|turk]] [[Qullik|choʻrisidan]] tugʻilgan oʻgʻli{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}{{Sfn|Rosenthal|1985}}. U xalifa [[Ali]] nomi berilgan birinchi xalifa edi{{Sfn|Özaydın|2006}}.

U tugʻilgan paytda [[Bagʻdod xalifaligi|Abbosiylar xalifaligi]] xalifa [[Al-Mutavakkil|al-Mutavakkilni]] (hukmronligi 847-861-yillar) norozi askarlar oʻldirishi bilan boshlangan „[[Samarradagi anarxiya]]“ deb nomlanuvchi oʻn yil davom etgan fuqarolar urushini boshdan kechirayotgan edi. Fuqarolar urushi [[Al-Muʼtamid|al-Mu’tamidning]] (870-892) taxtga kelishi bilan yakunlangan. Biroq, hokimiyat amalda al-Mu’tamidning ukasi, Alining ota tomondan bobosi [[Al-Muvaffaq|al-Muvaffaqqa]] tegishli edi. Harbiylar al-Muvaffaqqa sodiq qolishdi. 877-yilga kelib ''amalda'' davlat hukmdori boʻldi{{Sfn|Bonner|2010}}. Viloyatlardagi xalifa hokimiyati „Samarradagi anarxiya“ davrida zaiflashdi. Natijada 870-yillarga kelib markaziy hukumat [[Iroq|Iroqning]] metropolitan hududidan tashqaridagi xalifalikning koʻp qismi ustidan nazorat qobiliyatini yoʻqotdi. Gʻarbda Misr ustidan nazorat [[Bilod ash-Sham|Suriyani]] nazorat qilish masalasida al-Muvaffaq bilan kurashgan [[Ahmad ibn Tulun Abulabbos|Ahmad ibn Tulun]] hisobigaboy berildi. [[Xuroson]] va Islom Sharqining katta qismini Abbosiylarning sodiq mulozimlari boʻlgan [[Saffaridlar|Safforiylar]] va [[Tohiriylar davlati|Tohiriylar]] egallab oldi. [[Arabiston yarim oroli|Arabiston yarim orolining]] koʻp qismi mahalliy hukmdorlar nazoratiga oʻtgan boʻlsa, [[Mozandaron|Tabaristonda]] radikal [[Zaydiylar|Zaydiy]] [[Shialik|shia]] sulolasi hokimiyatni qoʻlga oldi. Iroqdagi [[Zanjilar|Zanj]] qullar [[Zanjilar qoʻzgʻoloni|qoʻzgʻoloni]] Bagʻdodning oʻziga ham xavf soldi. Ushbu holatlar 893-yilda isyonlar bostirilgunga qadar al-Muvaffaq va al-Muʼtadiddan bir necha yillik mashaqqatli yurishlarni talab qildi{{Sfn|Bonner|2010}}.

Taxtga chiqqanidan keyin al-Mu’tadid otasining siyosatini davom ettirdi. [[Jazira]], Shimoliy Suriya va Gʻarbiy Eronning baʼzi qismlarida xalifalik hokimiyatini tikladi. Samarali maʼmuriyatni shakllantirdi, ammo tinimsiz yurishlar va askarlarni saqlab turish zarurati xazina uchun juda qimmatga tushdi. Chunki armiyani saqlash uchun zarur boʻlgan mablagʻ bilan taʼminlab turish juda ham zarur edi. Shunga qaramay, al-Mu’tadid oʻn yillik hukmronligi davrida anchagina ortiqcha mablagʻ toʻplashga muvaffaq boʻldi{{Sfn|Bonner|2010}}. Shu bilan birga, byurokratiya kuchayib bordi. Hokimiyatda fraksiyachilik ham rivojlanib, ikki raqib „klan“ — [[Banu'l-Furot|Banu’l-Furot]] va Banu’l-Jarrah paydo boʻldi. Bu ikki guruh mansab va hokimiyat uchun kurashda asosan turli fraksiyalarni qoʻllagan, biroq „mafkuraviy“ tafovutlari ham bor edi. Banu’l-Jarrah aʼzolarining ko‘pchiligi [[Nestorian|nestoriy]] dinini qabul qilgan oilalardan chiqqan va byurokratiyada nasroniylarni qoʻllagan. Banu’l-Furot qoʻshinlar ustidan qatʼiy fuqarolik nazoratini oʻrnatishga harakat qilgan va ochiqcha boʻlmasa-da, [[Shialik|shialikni]] qoʻllagan{{Sfn|Kennedy|2004}}{{Sfn|Bonner|2010}}.

Al-Mu’tadid toʻngʻich oʻgʻli va merosxoʻri Alini viloyat hokimi etib tayinlash orqali vorislikka tayyorlashga harakat qildi. Birinchi navbatda [[Ray]], [[Qazvin]], [[Qum (shahar)|Qum]] va [[Hamadon|Hamadonda]] ishladi. Mazkur viloyatlardagi yarim avtonom hokimiyat [[Dulafiylar sulolasi]] 894/95 va 899-yilda [[Al Jazira (xalifalik viloyati)|Al Jazira]] va [[Al avasim|chegara hududlaridagi]] Al Mu’tadid tayinlagan soʻnggi mahalliy hukmdor [[Muhammad ibn Ahmad ash-Shayboniy|Muhammad ibn Ahmad ash-Shayboniyni]] taxtdan agʻdargach bekor qilingan edi. Boʻlajak al-Muktafiy [[Raqqa|Raqqada]] istiqomat qildi{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}{{Sfn|Kennedy|2004}}{{Sfn|Bonner|2010}}. Al-Mu’tadidning ishonchiga kirgan din olimi [[Ibn Abu al-Dunya|Ibn Abu al-Dunyo]] Alining tarbiyachisi etib tayinlandi{{Sfn|El-Hibri|2021}}.

== Xalifalik ==
902-yil 5-aprelda al-Mu’tadid vafot etgach, al-Muktafiy hech qanday qarshiliksiz uning oʻrniga xalifa boʻldi{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}. Otasining vaziri [[al-Qosim ibn Ubaydulloh]] yangi xalifaga [[Bay'at|bay’at]] qilishni buyurdi va al-Muktafiy Raqqadan Bag‘dodga yetib kelguniga qadar (20-aprel) barcha Abbosiy shahzodalarini qamab qo‘yish chorasini ko‘rdi{{Sfn|Bowen|1928}}{{Sfn|Rosenthal|1985}}.

=== Xarakter va hukumat ===
[[Fayl:Baghdad_old_Abbasid_Minaret.jpg|alt=Sepia-toned black-and-white photograph of a much-weathered minaret|right|thumb|Al-Muktafiy [[Al-Xulafa masjidi|saroy masjidining]] [[Minora|minorasi]]; Minora 11-asrda rekonstruksiya qilinib, masjidning qolgan qismi 1258-yilda Moʻgʻullar [[Bagʻdod qamali|tomonidan Bagʻdodni talon-]] toroj qilish paytida vayron qilingan{{Sfn|Le Strange|1922}}{{Sfn|Bowen|1928}}.]]
Yangi xalifa 25 yoshda edi. Uning hukmronlik davrida yashagan tarixchi [[Tabariy|at-Tabariy]] xalifani „oʻrta boʻyli, kelishgan, nozik rangdagi, chiroyli sochli va hashamatli soqolli“ deb taʼriflagan{{Sfn|Bowen|1928}}{{Sfn|Rosenthal|1985}}.

Al-Muktafiy otasidan binolarga mehrni meros qilib oldi{{Sfn|Bowen|1928}}. Bagʻdodda al-Mu’tadidning uchinchi saroy loyihasi [[Toj saroyi|- Toj saroyi]] qurilishini tugatdi. Qurilish uchun [[Ktesifon|Ktesifondagi]] [[Sosoniylar davlati|Sosoniy]] hukmdorlari [[Taq Kasra|saroyi]] gʻishtlarini ishlatdi. Koʻp sonli binolari orasida „Eshak kubogi“ ({{Transl|ar|Hubbat al-Himar}}) deb nomlanuvchi yarim doira shaklidagi minora bor edi. Xalifa eshakka minib minora choʻqqisiga chiqishi va u yerdan atrofdagi qishloqlarga qarashi mumkin edi. Otasining saroy qamoqxonalari oʻrnida saroy uchun [[Jome masjid|juma masjidini]] qurdi. Ushbu masjid hozirda {{Transl|ar|[[Al-Khulafa Mosque|Jami al-Khulafa]]}} nomi bilan mashhur {{Transl|ar|Jami al-Qasr}} („Saroy masjidi“){{Sfn|Le Strange|1922}}{{Sfn|Duri|1960}}. Shuningdek, ochkoʻzlik va qarama-qarshilikda otasiga taqlid qildi. Bu esa deyarli uzluksiz urushlar bilan oʻtgan qisqa hukmronlik davrida yashashga imkon berdi{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}{{Sfn|Bowen|1928}}{{Efn|Various sources record different amounts on the surplus. Al-Tabari gives 15 million [[gold dinar]]s, in what is obviously a later addition to the text; later authors, like [[Mas'udi]] and Ibn al-Zubayr, give smaller sums: 8 million dinars, or 25 million silver [[dirham]]s. The larger sums are considered suspect, as they are probably included more as points of criticism on al-Muqtadir, who squandered it, rather than accurate accounts.{{sfn|Rosenthal|1985|p=187, esp. note 907}}}} 903-yil may oyida al-Muktafiy Bagʻdodni tark etib, eski poytaxti [[Abbosiy Samarra|Samarraga]] poytaxtni koʻchirish maqsadida yoʻl oldi. Yangi poytaxt qurilish narxi qimmatligi tufayli qarorni bekor qilishga majbur boʻldi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Al Muktafiyning sodda tabiati oʻta qattiqqoʻl, shafqatsiz jazolari bilan mashhur boʻlgan otasiga qarama-qarshi edi. Al Muktafiy lavozimini egallaganidan keyin koʻp oʻtmay mashhur boʻldi. Otasining yer osti qamoqxonalarini vayron qilib, yerni xalqqa berdi, asirlarni ozod qildi va hukumat musodara qilgan yerlarni qaytarib berdi{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}{{Sfn|Bowen|1928}}. U {{Transl|ar|[[divan|dīwān]] [[mazalim|al-maẓālim]]}} majlislarida shaxsan ishtirok etishi, oddiy xalqning shikoyat va arizalarini eshitishi bilan ham ajralib turardi{{Sfn|Özaydın|2006}}.

=== Vazir al-Qosimning roli ===
Al-Muktafiy otasi kabi qatʼiyatli emas edi va amaldorlar uni osonlikcha boshqara olishardi{{Sfn|Bowen|1928}}. Xalifaligining dastlabki davrida vazir al-Qosim ibn Ubaydulloh hukmronlik qilgan. Ushbu vazir juda qobiliyatli va shuhratparast edi. Vazir oʻlimidan biroz oldin al-Mu’tadidga suiqasd uyushtirishni rejalashtirgan edi. Yangi xalifaga taʼsir oʻtkazish uchun barcha raqiblarni shafqatsizlarcha yoʻq qildi{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}{{Sfn|Bowen|1928}}.

Shu tariqa al-Muktafiy Bag‘dodga kelganidan so‘ng darhol vazirdan hol-ahvol so‘rab, unga yaxshi munosabatda bo‘lishni xohlayotganini bildirdi. Al Qosim qamoqqa olingan Safforiylar hukmdori [[Amr ibn al-Lays|Amr ibn Laysni]] qatl qilishni buyurdi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Oradan ko‘p o‘tmay vazir al-Mu’tadidning sodiq bosh qo‘mondoni [[Badr al-Mu'tadidiy|Badr al-Mu’tadidiyni]] obro‘sizlantirishga muvaffaq bo‘ldi. Badr Bag‘doddan qochishga majbur bo‘ldi. Vazir malaylari orqali avf etishni vaʼda qilganch, taslim bo‘ldi. Qoʻmondon 14-avgustda qatl etildi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Bir necha kundan soʻng al-Qosim xalifaning amakisi, [[Al-Muvaffaq|al-Muvaffaqning]] oʻgʻli Abd al-Vohidni hibsga olishni buyurdi. Hibsga olishdan soʻng u haqida boshqa xabar yoʻq{{Sfn|Rosenthal|1985}}. 903-yil sentyabrda al-Muktafiy dastlab yoqlagan va al-Qosimga qarshi chiqqan nasroniy kotibi al-Husayn ibn Amr an-Nasroniy qoralangan va surgun qilingan. Kotibning idoralari al-Qosimning oʻgʻillari Husayn va Muhammadga berilgan{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Al-Qosim 904-yilning mart oyida kichik qizini al-Muktafiyning goʻdak oʻgʻli Abu Ahmad Muhammadga unashtirishga muvaffaq boʻldi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Shundan soʻng Al Qosimga davlatdagi yuksak mavqei Islomda birinchi marta maxsus faxriy unvon Vali al-Davla mukofoti berildi{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}{{Sfn|Bowen|1928}}.

O‘sha davrdagi byurokratik kurashlarda al-Qosim ibn Ubaydulloh Banu’l-jarroh klanini maʼqul ko‘rib, Banu’l-Furotning shia guruhiga qarshi turdi. Banu’l-Furotning yetakchi vakili [[Abul Hasan Ali ibn al-Furot|Abul-Hasan Ali ibn al-Furot]] 904-yilda vazirning oʻlimi tufayli omon qoldi. Al-Qosim oʻlimidan oldin oʻrniga [[Abbos ibn al-Hasan al-Jarjaroiy]] yoki [[Ali ibn Iso al-Jarroh|Ali ibn Iso al-Jarrohni]] nomzod qilib koʻrsatgan edi. Al Jarrohiy lavozimdan bosh tortdi. Ali ibn al-Furot tezda al Abbos al-Jarjaroiy va xalifa iltifotiga sazovor boʻldi{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}{{Sfn|Bowen|1928}}.

=== Harbiy harakatlar ===
Al-Muktafiyning qisqa hukmronligi urushlar bilan oʻtdi{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}. U otasi, eng ''zoʻr'' „{{Transl|ar|[[gʻozi]]}} xalifaga“ oʻxshamas edi. Al-Mu’tadid yurishlarda faol qatnashib, shaxsiy namuna koʻrsatgan. Hukmdor va askarlar oʻrtasida homiylik bilan mustahkamlangan sadoqat rishtalarini shakllantirishga muvaffaq boʻlgan. Al-Muktafiy esa tarixchi [[Michael Bonner|Maykl Bonnerning]] soʻzlariga koʻra, „oʻz feʼl-atvori va muloyimligi bilan […] oʻtroq odam boʻlib, askarlar u yoqda tursin, aholida ham sadoqat uygʻotmagan“{{Sfn|Bonner|2010}}.

==== Sharqdagi sarkardalar bilan munosabatlar ====
Al-Mu’tadid Forsning katta qismini boshqargan Safforiylar bilan yaxshi munosabatlarda emas edi. Safforiylarning islom dunyosi sharqiy qismlari ustidan hukmronligi Bagʻdod tomonidan tan olingan edi. Xalifa va Safforiylar Gʻarbiy Fors, xususan, [[Fors]] va [[Kermon]] viloyatlarini nazorat qilish uchun kurash olib bordilar{{Sfn|Bonner|2010}}. 901-yilda Safforiylar Forsni egallab olishdi. Badr al-Mu’tadidiyning hududni qaytarib olishga urinishi muvafaqqiyatsiz yakunlandi.{{Sfn|Bosworth|1975}}. Al-Muktafiy taxtga oʻtirgan vaqtda Safforiylar Rayni qoʻlga kiritdilar. Harbiy javob Badr al-Mu’tadidiy atrofidagi ish tufayli kechiktirilib, faqat 5-noyabrgacha qoʻshinlar mintaqaga yuborildi. Harbiy yurish natijasi nomaʼlum, ammo, [[Somoniylar davlati|somoniylar]] oʻsha yili Rayni qoʻlga kiritgani maʼlum{{Sfn|Özaydın|2006}}. Otasi kabi al-Muktafiy ham Safforiylar bilan ''modus vivendiga'' erishishni maʼqul koʻrib, 902-yilda Safforiylarning Fors ustidan nazoratini tasdiqladi{{Sfn|Özaydın|2006}}{{Sfn|Bosworth|1975}}.

Bagʻdodning [[Eron Ozarbayjoni|Ozarbayjon]] hukmdori [[Yusuf ibn Abil-Saj]] bilan munosabatlari hech qachon barqaror boʻlmagan. Munosabatlar al-Muktafiy davrida tobora keskinlashib bordi. 908-yilda Hakam al-Muflihiy boshchiligidagi [[qoʻshin]] Ibn Abil-Sajga qarshi yuborildi. Al Muktafiy vafotidan koʻp oʻtmay kelishuvga erishildi. Kelishuvga koʻra, Ibn Abil-Saj xalifa hukmronligini tan oldi. Evaziga Ozarbayjon va [[Arminiya|Armaniston]] gubernatori etib tayinlandi{{Sfn|Özaydın|2006}}{{Sfn|Madelung|1975}}.

==== Qarmatiylar qoʻzgʻolonlari ====
Ilk xalifaliklarga doimo „cho‘l va oʻtroq aholi o‘rtasidagi chegaradosh hududlarda istiqomat qiluvchi“ marginal aholi orasida keng tarqalgan va markaziy hokimiyatga dushman bo‘lgan radikal [[Xorijiylar|xorijiy oqimlari]] tahdid solgan. 9-asrda shia taʼlimotlari asosida bir qator yangi oqimlar paydo boʻldi. Ushbu oqimlar xorijiylar rejimlariga qarshilik koʻrsatishning asosiy iborasi sifatida taʼkidlanadi{{Sfn|Bonner|2010}}. [[Zaydiylar|Zaydiy]] imomlar Abbosiylar saltanatining chekka hududlarida, [[Mozandaron|Tabariston]] (864) va [[Yaman|Yamanda]] (897) mustaqil sulolalar barpo etishgan{{Sfn|Bonner|2010}}, ammo al-Muktafiy taxtga kelgan vaqtda xalifalik uchun asosiy tahdid radikal [[Ismoiliylar|ismoiliy]] shia guruh [[Qarmatlar|qarmatiylar]] tomonidan boʻlayotgan edi. Qarmatiylar [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] islomni dinning haqiqiy taʼlimotlaridan chetga chiqish, masalan, [[Haj]] va [[Kaʼba|Kaʼbaga]] sigʻinish, shuningdek, shaharlarda yashash, [[Badaviy|badaviylarning]] chetga chiqarib qoʻyilishi kabi odatlari uchun qoraladilar. Binobarin, qarmatiylar shaharliklar orasida koʻplab tarafdorlar orttirishdi. Qarmatiylar rahbariyati asosan shaharliklardan iborat boʻlsa-da, oʻtroq musulmon jamoalariga hujum qila boshladi. Tez orada ularning missionerlik harakatlari tarqala boshladi. 899-yilda [[Sharqiy Arabiston|qarmatiylar]] Bahraynni egallab olishdi, [[Palmira]] atrofida yana bir baza tashkil etildi. Ushbu bazadan qarmatiylar [[Bilod ash-Sham|Suriyaning]] Abbosiy va [[Tuluniylar|Tuluniy]] viloyatlariga qarshi bosqinlarni boshladilar. 902-yilda qarmatiylar kuchsizlanib borayotgan Tuluniylarni magʻlub etib, [[Damashq|Damashqni]] qamal qildilar. Shahar qamalga dosh bergan boʻlsa-da, qarmatiylar Suriyaning boshqa shaharlarini vayron qilishga kirishdilar{{Sfn|Bianquis|1998}}{{Sfn|Kennedy|2004}}{{Sfn|Bonner|2010}}. Shu bilan birga, kufonlik ismoiliy missioner [[Abu Abdulloh ash-Shi’iy|Abu Abdulloh ash-Shi’iy]] [[Kutama]] [[Berberlar|berberlari]] bilan aloqa oʻrnatdi. Uning prozelitizm harakatlari berberlar orasida tez rivojlandi. 902-yilda [[Ifriqiya|Ifriqiyadagi]] [[Aghlabid|Aglobid]] amirligiga qarshi hujumlarini boshladi. Amirlikning zabt etilishi 909-yilda yakunlanib, [[Fotimiylar xalifaligi|Fotimiylar xalifaligiga]] asos solingan{{Sfn|Bonner|2010}}.

903-yil iyul oyida al-Muktafiy qarmatiylarga qarshi shaxsan yurish boshlashga qaror qilib, qoʻshin boshida Bagʻdoddan Raqqaga joʻnadi. Muktafiy Raqqada ekanligida amaldagi qoʻmondonlik qoʻshin boshligʻi ({{Transl|ar|dīwān al-jund}}) Muhammad ibn Sulaymon al-Kotibga berildi. [[Badr al-Hammomi|Badr al-Hammomiy]] va [[Al-Husayn ibn Hamdan|al-Husayn ibn Hamdon]] boshchiligidagi Abbosiylarning boshqa qoʻshinlari iyul oyida Damashq yaqinida qarmatiylarga qarshi harakat qildilar. Qoʻshinlar avgust oyida [[Halab]] yaqinida magʻlubiyatga uchradilar. Nihoyat, 903-yil 29-noyabrda [[Hamo|Xama]] yaqinida Muhammad ibn Sulaymon asosiy Qarmat [[Hamo jangi|qoʻshini bilan toʻqnashib]], uni tor-mor qildi. Qarmatiylarning asosiy rahbarlarini asirga oldi yoki oʻldirdi, qoʻshinlarini tarqatib yubordi{{Sfn|Özaydın|2006}}{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Al Muktafiy koʻplab asirlar bilan Bagʻdodga qaytib keldi. Muhammad ibn Sulaymon qishloqlarni aylanib chiqish va qolgan isyonchilarni qoʻlga olish uchun Raqqada qoldi. Muhammad ibn Sulaymon 904-yil 2-fevralda Bagʻdodga gʻalaba bilan qaytdi. Oradan 11 kun oʻtib, 13-fevral kuni Muhammad va poytaxtning sohib ash-{{Transl|ar|[[sohib al-shurta]]si}} (xavfsizlik boshligʻi) Ahmad ibn Muhammad al-Vatiqiy Kufa va Bagʻdoddan yigʻilgan Qarmatiya rahbarlari va qarmatiya tarafdorlarini ommaviy qatl qilishga rahbarlik qildilar{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Oʻsha yili Abbosiylar hukmdori Bahrayn mahalliy qarmatiylarini magʻlub etib, [[Qatif]] shahrini qaytarib oldi{{Sfn|Özaydın|2006}}.

Abbosiylarning Xama yaqinidagi g‘alabasi qarmatiylarni bu hududdan to‘liq yo‘q qila olmadi. Misrdagi qoʻzgʻolonni bostirish uchun borgan mahalliy hokim [[Ahmad ibn Kaygalag|Ahmad ibn Kaygʻalogʻning]] yoʻqligidan foydalanib, 906-yilda [[Banu Kalb]] badaviylarining bir qismi Qarmatiyalik Abu Gʻanim boshchiligida Nasr deb nomlangan qoʻzgʻolon boshladi. Qoʻzgʻolonchilar [[Havron|Xavron]] va [[Tiberiya|Tiberiyaga]] bostirib kirib, Damashqqa hujum boshladilar. Ular gubernator oʻrinbosari Ahmad ibn Nasr qoʻl ostidagi garnizonni magʻlub etgan boʻlsalar ham shaharning oʻzini egallay olmay, oʻzlari talon-toroj qilgan [[Tiberiya|Tiberiyaga]] chekindilar. Al-Husayn ibn Hamdon qoʻzgʻolonchilarni taʼqib qilish uchun yuborilgan edi. Qoʻzgʻolonchilar sahroga chekinib, yoʻldagi suv quduqlarini zaharlab, qutulib qolishdi. 906-yil 16-iyunda ular Furot daryosidagi [[Hit|Xitga]] hujum qilishdi. Sarkardalar [[Muhammad ibn Ishoq ibn Kundajik]] va Munis [[Munis al-Xadim|al-Xadim]] Bag‘doddan qarshi yurish qilgan bo‘lsa, Husayn ibn Hamdon g‘arbdan yurib, qoʻzgʻolonchilarni o‘rab olishga harakat qildi. Badaviylar og‘ir ahvoldan qutulish uchun Nasrni o‘ldirdilar va xalifa maʼmurlari tomonidan avf etildi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Qolgan qarmatiylar bosh missioner [[Zikravayh ibn Mihravayh]] buyrugʻi bilan janubga, [[Kufa|Kufaga]] koʻchib oʻtdilar. 2-oktyabrda shaharga hujum boshladilar, ammo yengilgan boʻlsalar ham Bagʻdoddan Kufaga yordam berish uchun yuborilgan yordamchi qoʻshinni magʻlub etishdi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Zikravayh [[Makka|Makkaga]] hajdan qaytayotgan karvonlarga hujum qilish uchun yurish qildi. Noyabrda uchta karvon talandi. Qarmatiylar beayov qirgʻin qildilar. Faqatgina ikkinchi karvonning oʻzida 20 000 ga yaqin kishi oʻldirilgan{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Ayollar va bolalarni katta oʻlja bilan birga qul qilib olib ketishdi. Nihoyat, 907-yil yanvar oyi boshida Vosif ibn Savartakin boshchiligidagi xalifa qoʻshinlari [[Al-Qadisiyya (tarixiy shahar)|al-Qadisiyya]] yaqinida qarmatiylarni tutib, yoʻq qildi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Bu magʻlubiyatlardan keyin Qarmatiylar harakati [[Suriya choʻli|Suriya choʻlida]] deyarli faoliyatini toʻxtatdi. Ularning Bahrayndagi tarafdorlari bir necha oʻn yillar davomida faol tahdid boʻlib qoldi{{Sfn|Kennedy|2004}}{{Sfn|Bianquis|1998}}.

Al-Husayn ibn Hamdonning bu yurishlardagi beqiyos xizmati uni abbosiylarning yetakchi qo‘mondonlaridan biriga aylantiribgiba, oilasi [[Hamdoniylar|Hamdoniylarning]] hokimiyat va shon-shuhratga erishuviga yordam berdi. 905-yilda ukasi [[Abdulloh ibn Hamdon|Abul- Hayja Abdulloh]] [[Mosul]] gubernatori etib tayinlandi. U keyingi oʻn yilliklarda oilaning asosiy tayanchiga aylandi{{Sfn|Kennedy|2004}}.

==== Tuluniylarning Suriya va Misrda qayta tiklanishi ====
[[Fayl:Abbasid_Caliphate_900.png|alt=Blank map of the Middle East, with green shaded areas for the Abbasid Caliphate, and the major regions and provinces marked|right|thumb| Al-Mu’tadidning {{Circa|900}}-yillardagi birlashtirish yurishlari natijalarini koʻrsatadigan xarita. Toʻgʻridan-toʻgʻri Abbosiylar nazorati ostidagi hududlar toʻq yashil rangda, qisman Abbosiylar hukmronligi ostidagi hududlar och yashil rangda. Al-Muktafiy davrida Levant va Misrning gʻarbiy viloyatlari Abbosiylar imperiyasi tarkibiga qayta qoʻshilgan.]]
Qarmatiylarning Xamada magʻlubiyatga uchrashi ham Abbosiylar uchun Tuluniylar sulolasi qoʻl ostidagi janubiy Suriya va Misr viloyatlariga yoʻl ochdi. Tuluniylar rejimi ichki nizolar va armiyadagi turli etnik guruhlarning raqobati tufayli zaiflashgan edi. Bu holat qoʻmondon Badr al-Hammomiy va boshqa yuqori martabali zobitlarning Abbosiylar tarafiga oʻtishiga olib keldi. Qarmatiylarning bosqinlari va hokimiyatning ularga qarshi kurasha olmasligi tuzumni yanada zaiflashtirdi{{Sfn|Rosenthal|1985}}{{Sfn|Kennedy|2004}}. 904-yil 24-mayda Muhammad ibn Sulaymon Bagʻdodni tark etib, at-Tabariyning soʻzlariga koʻra, 10000 kishilik qoʻshin bilan Suriyaning janubini va Misrni Tuluniylardan tozalash maqsadida yurish boshlagan{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Uning yurishiga dengizdan [[Tarsuslik Damian]] boshchiligidagi [[Kilikiya|Kilikiyaning]] chegara tumanlaridan kelgan flot yordam berishi kerak edi. Damian flotni [[Nil]] daryosi boʻylab olib bordi, daryo qirgʻoqlariga bostirib kirdi va Tuluniylar qoʻshinlari uchun yuk tashish tizimini izdan chiqardi{{Sfn|Rosenthal|1985}}.

Abbosiylarning yurishiga koʻp qarshilik koʻrsatilmagan. Dekabr oyida Tuluniylar amiri [[Horun ibn Xumaravayh]] amakilari Ali va [[Shaybon ibn Ahmad ibn Tulun|Shaybon]] tomonidan oʻldirilgan. Shaybon davlat tizginini oʻz qoʻliga oldi. Qotillik Abbosiylarning, shu jumladan Damashq hokimi [[Tugʻj ibn Juff|Tugʻj ibn Juffning]] qoʻshimcha taslim boʻlishiga sabab boʻldi. Yanvar oyida Abbosiylar qoʻshini Misrning eski poytaxti [[Fustat]] yaqiniga yetib keldi. Shaybon tunda qo‘shinlarini tashlab ketishi natijasida shahar taslim bo‘ldi. Gʻolib Abbosiylar yaqin atrofdagi Tuluniylar tomonidan asos solingan poytaxt [[Al-Qatai|al-Qataiyni]] vayron qilishdi. Faqat [[Ibn Tulun masjidi|Ibn Tulunning buyuk masjidiga]] tegishmadi{{Sfn|Kennedy|2004}}{{Sfn|Bianquis|1998}}. Tulunidlar oilasi aʼzolari va yetakchi tarafdorlari hibsga olinib, Bagʻdodga olib kelindi, mulklari esa musodara qilindi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. [[Iso al-Nushariy|Iso an-Nushariy]] Misr hokimi etib tayinlandi. Uning faoliyati boshidanoq muammoli kechdi. Yangi [[hokim]] bir necha oy ichida Fustatni tark etishga va Ibrohim al-Xalanjiy qoʻmondonligi ostidagi boʻlginchi isyon tufayli [[Iskandariya|Iskandariyaga]] qochishga majbur boʻldi. Ibrohim al Xalanjiy, ehtimol, Muhammad ibn Ali al-Xalij bilan bir xil shaxs. Chunki ularning ikkalasi ham bir vaqtning oʻzida Tuluniylar tarafdori qoʻzgʻolonini boshqarganligi qayd etilgan. Bag‘doddan Ahmad ibn Kayg‘alog boshchiligida qo‘shimcha kuchlar yetib keldi. Al-Xalanjiy 905-yil dekabr oyida [[Arish|al-Arishda]] Ibn Kaygʻalag bilan birinchi toʻqnashuvda gʻalaba qozondi, ammo oxirida magʻlubiyatga uchradi va 906-yilning may oyida asirga olinib, Bagʻdodga olib ketildi{{Sfn|Bianquis|1998}}{{Sfn|Rosenthal|1985}}.

906-yilda al-Muktafiy ikkinchi Tuluniy hukmdori [[Xumaravayh|Xumaravayhning]] qiziga uylanadi. U, ehtimol, mashhur [[Qatr an-Nada|Qatr an-Nadaning]] oʻgay singlisi. Xumaravayhning yana bir qizi boʻlib, bu qizi unga moʻljallangan, lekin 893-yilda otasiga turmushga chiqqan edi{{Sfn|Bianquis|1998}}.

==== Vizantiya fronti ====
Al-Muktafiy, shuningdek, [[Makedoniya sulolasi davridagi Vizantiya imperiyasi|Vizantiya imperiyasi]] bilan koʻp yillik toʻqnashuvda ham turli muvaffaqiyatlarga erishdi{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}. 902-yil may oyida al-Qosim ibn Simo al-Fargʻoniy Jaziraning chegara tumanlari qoʻmondoni etib tayinlandi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. 902 yoki 903-yillarda dengiz kuchlari [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya]] poytaxti [[Konstantinopol|Konstantinopolga]] xavfli darajada yaqin joylashgan [[Limonlar|Lemnos]] oroliga yetib keldi. Orol talon-toroj qilinib, aholisi qullikka olib ketildi{{Sfn|Tougher|1997}}. Shunga qaramay, 903-yil may oyida [[Tarsus (shahar)|Tarsusning]] yangi tayinlangan hokimi [[Abul-Ashoir Ahmad ibn Nasr]] Vizantiya hukmdori [[Leo VI|Donishmand Lev VI]] (886-912) sovgʻa-salomlar bilan chegara tumaniga yuborildi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Javob tariqasida Vizantiya elchilari [[Arab-Vizantiya asirlari almashinuvi|asirlarni almashish]] boʻyicha muzokaralar olib borish uchun Bagʻdodga kelishdi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Ayirboshlash 905-yil sentyabr-oktyabr oylarida [[Kilikiya|Kilikiyadagi]] [[Lamus daryosi|Lamus]] daryosida boʻlib oʻtdi, ammo Vizantiyaliklar kelishilgan shartlardan voz kechgani uchun toʻxtatildi{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Keyingi muzokaralardan soʻng ayirboshlash 908-yilning avgustida yakunlandi{{Sfn|Rosenthal|1985}}.
[[Fayl:Sack_of_Thessalonica_by_Arabs,_904.png|alt=Medieval miniature showing warriors driving a city’s populace into their ships|right|thumb| Tripolilik [[Tripolilik Leo|Leoning]] [[Salonikaning qoplari (904)|"Salonika]] qoplari". ''[[Madrid Skylitzes|Madrid Skilitslaridan]]'' olingan miniatyura]]
904-yilning yozida Abbosiylar xizmatidagi Vizantiya renegati Tripolilik [[Tripolidagi Leo|Leo]] Suriya va Misr flotlarining 54 ta kemasidan iborat yirik dengiz ekspeditsiyasini boshqargan, ularning dastlabki nishoni Konstantinopol boʻlgan. Arab floti [[Dardanell boʻgʻozi|Dardanel boʻgʻoziga]] kirib, [[Abydos (Hellespont)|Abydosni]] talon-toroj qildi. ''[[Droungarios|Drongarios Eustatios Argiros]]'' boshchiligidagi [[Vizantiya dengiz floti]] ularga qarshi turishni istamadi. Imperator Lev Argirosning oʻrniga [[Himerios (admiral)|Himeriosni]] tayinladi. Tripolilik Leo Vizantiyaliklarni toʻxtatib, gʻarbga, imperiyaning ikkinchi shahri [[Saloniki|Salonikaga]] yoʻl oldi. 904-yil 31-iyulda [[Salonikaning qoplari (904)|uch kunlik qamaldan soʻng]] shaharni egallab oldi. Shaharning qamal qilinishi va egallanishi haqida yozgan guvoh [[John Kaminiates]] soʻzlariga koʻra, shaharning talon-toroj qilinishi musulmon flotiga katta oʻlja olib kelgan, koʻplab asirlar qul qilib sotish uchun olib ketilgan{{Sfn|PmbZ}}{{Sfn|Tougher|1997}}.

Quruqlikda esa vizantiyaliklar ustunlikka ega boʻlishdi. [[Tabariy|At-Tabariyning]] xabar berishicha, 904-yilning bahorida/yoz boshida Vizantiyaning „yuz ming kishi bilan oʻnta xoch“ nomli yirik qoʻshini chegara hududlariga bostirib kirgan va [[Hadas|Hadasgacha]] talon-toroj qilgan. Noyabr oyida Vizantiya generali [[Andronikos Dukas (Leo VI davrida general)|Andronikos]] Dukas Salonikani talon-toroj qilishga javob tariqasida arablar hududiga bostirib kirdi va [[Marʼash|Marashda]] ([[Germaniya]]) Tarsus va al-Massisa ([[Mopsuestia]]) qoʻshinlari ustidan yirik gʻalabaga erishdi{{Sfn|Tougher|1997}}{{Sfn|Özaydın|2006}}{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Har ikki tomon uchun ham keyingi davrlarda muvaffaqiyatlar kuzatildi. Vizantiyaliklar 906-yil iyul oyida Qurusni ([[Kirra|Kirros]]) egallab, shaharni vayron qildilar va aholisini qirgʻin qildilar{{Sfn|Özaydın|2006}}{{Sfn|Rosenthal|1985}}. 906-yilning oktyabr oyida Ahmad ibn Kaygʻalogʻ va [[Rustam ibn Baradu]] oʻlja va asirlar bilan ortga qaytishdan oldin Xalis [[Qizilirmoq|daryosigacha]] yetib borgan bosqinni boshladilar{{Sfn|Özaydın|2006}}{{Sfn|Rosenthal|1985}}{{Sfn|Tougher|1997}}. [[Konstantin Dukas (uzurpator)|Himerios]] 906-yil 6-oktyabrda, [[Havoriy Tomas|Avliyo Foma]] kunida arab floti ustidan gʻalaba qozondi. Ammo 907-yil bahorida Andronikos Dukas va uning oʻgʻli Konstantin Lev VIning kuchli amaldori [[Samonas|Samonasning]] fitnalari tufayli Abbosiylar tomoniga oʻtishdi{{Sfn|Tougher|1997}}{{Sfn|Rosenthal|1985}}.

Al-Muktafiy diplomatik munosabatlarining diqqatga sazovor va noyob holatlaridan biri [[Lotaringiya]] qirolining qizi va [[Adalbert II, Toskana margravi|Toskana margravi Adalbert IIning]] rafiqasi [[Berta, Lothair II ning qizi|Berta]] bilan yozishmalaridir. 906-yilda Berta al-Muktafiyga lotin tilida yozilgan xat va sovgʻalar yuborib, uning doʻstligi va [[Nikoh ittifoqi|nikoh ittifoqini]] qabul qiladi. Berta, aftidan, [[Fraxinetum|Fraxinetumdagi]] arab mustamlakasi tahdididan xavotirda boʻlgan va xalifa al-Muktafiyning [[Ifriqiya|Ifriqiyadagi]] [[Aghlabid|Aglobid]] hukmdorlari ustidan haqiqiy hokimiyatni amalga oshiryapti, degan notoʻgʻri qarash tufayli murojaat qilgan. Al-Muktafiy oʻz maktubi bilan javob qaytargan boʻlsa-da, bu uzoq masofali yozishmalardan hech narsa chiqmadi{{Sfn|Özaydın|2006}}{{Sfn|El-Hibri|2021}}{{Sfn|Metcalfe|2009}}.

== Oʻlim va meros ==
Al-Muktafiy muvaffaqiyatli hukmdor, shuningdek, „sezgir odam, taomlar shinavandasi va [[Ibn ar-Rumiy]] kabi shoirlar misralarini qadrlovchi“ edi{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}. Tarixchi Garold Bouen yozganidek, „xalifalik uning davrida deyarli avvalgi shon-shuhratini qaytarib olgandek tuyuldi“. Qarmatiylar qarshligini yengib, Misr va Suriyani ham qaytarib oldi{{Sfn|Bowen|1928}}. Otasining siyosatiga asoslangan moliyaviy siyosati, shuningdek, davomli urushlar va vayronagarchiliklariga qaramay, farovonlik hamda toʻliq xazinani taʼminlay oldi{{Sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993}}.

Al-Muktafiy bolaligidan kasal boʻlgan{{Sfn|Bowen|1928}}. Darhaqiqat, hukmronligining koʻp davrida kasal boʻlgan boʻlishi mumkin{{Sfn|Kennedy|2004}}. 908-yil bahorining oxirida ogʻir kasal boʻlib qoldi va taxminan uch oy davomida xalifa davolanib yotdi. Ahvoli baʼzan birmuncha yaxshilanib, baʼzan yomonlashib bordi. Tez orada kasallikdan tuzalmasligi maʼlum boʻldi{{Sfn|Bowen|1928}}. Al-Muktafiyning toʻqqiz nafar oʻgʻli bor, biroq ularning barchasi voyaga yetmagan edi{{Sfn|Bowen|1928}}. Kasalligi tufayli vorisini ham aniqlay olmadi{{Sfn|Kennedy|2004}}. Vazir al-Abbos al-Jarjaroiy bu masalada byurokratiyaning yetakchi amaldorlari bilan maslahat qildi. Bu misli koʻrilmagan harakat fuqarolik byurokratlari tomonidan amalga oshirilayotgan hokimiyat monopoliyasini namoyish etdi. Muhammad ibn Dovud al-Jarroh tajribali va qobiliyatli abbosiy shahzoda [[Ibn al-Muʼtazz|Abdulloh ibn al-Mu’tazzni]] maʼqul koʻrdi, lekin oxir-oqibat vazir Ali ibn al-Furotning maslahatiga amal qildi. Vazir Muktafiyning 13 yoshli ukasi Jaʼfarni taklif qildi. Jaʼfar zaif va yumshoq feʼlli boʻlib, yuqori lavozimli amaldorlar tomonidan osonlikcha manipulyatsiya qilinar edi. Xalifa [[Al Muqtadir|al-Muqtadir]] (908-932), tarixchi [[Xyu N. Kennedi|Xyu Kennedi]] taʼbiri bilan aytganda, „mash’um rivojlanish“ edi va "butun Abbosiylar tarixidagi eng halokatli hukmronliklardan birini […] boshladi, [al-Muqtadir] vorislarining ishlari barbod boʻlardi{{Sfn|Kennedy|2004}}{{Sfn|Bonner|2010}}.

Al Muktafiy 908-yilning 13-avgustida vafot etishidan oldin akasining nomzodini tasdiqlashga ulgurdi{{Efn|His age at the time of his death is variously given as 31 ([[Islamic year|Islamic]]) years, 32 years less one month, or 33 years.{{sfn|Rosenthal|1985|p=185}}}}. Al Muktafiy Bagʻdoddagi [[Tohiridlar saroyi|Tohiriylar saroyida]] dafn etilgan{{Sfn|Rosenthal|1985}}. Al-Muktafiyning oʻlimi otasi va bobosi boshchilik qilgan „abbosiylar uygʻonishining eng yuqori nuqtasi“ boʻldi{{Sfn|Kennedy|2004}}. Kelgusi 40 yil ichida xalifalik hokimiyat uchun ketma-ket kurashlarga duch kelib, chekka viloyatlarni shuhratparast mahalliy sulolalarga boy beradi. 936-yilda [[Ibn Raiq|Ibn Raiqning]] {{Transl|ar|[[amir ul-umaro]]}} lavozimiga koʻtarilishi bilan xalifalar shunchaki qoʻgʻirchoq hukmdorlarga aylanib qolishdi. Bagʻdodning oʻzi nihoyat 946-yilda Eronlik shia [[Buvayhiylar|Buvayhiylar sulolasi]] tomonidan bosib olinadi{{Sfn|Kennedy|2004}}.

Bu tartibsizliklar davrida al-Muktafiyning oʻgʻli Abdulloh 944-946-yillarda sarkarda [[Tuzun (amir al-umara)|Tuzun]] tomonidan [[al-Mustakfiy]] nomi bilan xalifa etib tayinlandi{{Sfn|Bowen|1928}}{{Sfn|Bosworth|1993}}. Qosim ibn Ubaydullohning qiziga uylangan Abu Ahmad Muhammad 930-yilda al-Muqtadirga qarshi fitnada qatnashgan va al-Muqtadirdan keyin qisqa vaqt xalifalik taxtiga nomzod boʻlgan. 933-yilda vafot etgan{{Sfn|Rosenthal|1985}}{{Sfn|Bowen|1928}}.

== Izohlar ==
<references group="lower-alpha" responsive="1"></references>
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 {{sfn whitelist|CITEREFEl-Hibri2021}}<div class="refbegin  " style="">

== Adabiyotlar ==
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFBianquis1998">[[Biyanki Tyerri|Bianquis, Thierry]] (1998). [https://books.google.com/books?id=y3FtXpB_tqMC&pg=PA86 „Autonomous Egypt from Ibn Ṭūlūn to Kāfūr, 868-969“]. In Petry, Carl F. (ed.). ''The Cambridge History of Egypt, Volume 1: Islamic Egypt, 640-1517''. Cambridge: Cambridge University Press. pp.&nbsp;86-119. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>0-521-47137-0</bdi>.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFBonner2010">Bonner, Michael (2010). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFBonner2010">"The waning of empire, 861-945". In Robinson, Chase F. (ed.). ''The New Cambridge History of Islam, Volume 1: The Formation of the Islamic World, Sixth to Eleventh Centuries''. Cambridge: Cambridge University Press. pp.&nbsp;305-359. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-521-83823-8</bdi>.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFBosworth1975">Bosworth, C. E. (1975). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFBosworth1975">[https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&lpg=PP1&pg=PA90 „The Ṭāhirids and Ṣaffārids“]. In Frye, Richard N. (ed.). [https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC ''The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs'']. Cambridge: Cambridge University Press. pp.&nbsp;90-135. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>0-521-20093-8</bdi>.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation encyclopaedia cs1" id="CITEREFBosworth1993">Bosworth, C. E. (1993). <span class="cs1-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_5621 „al-Mustakfī“]</span>. </cite><cite class="citation encyclopaedia cs1" id="CITEREFBosworth1993">In Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W. P. & Pellat, Ch. (eds.). ''The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume VII: Mif-Naz''. Leiden: E. J. Brill. pp.&nbsp;723-724. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>978-90-04-09419-2</bdi>.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFBowen1928">Bowen, Harold (1928). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFBowen1928">[[iarchive:in.ernet.dli.2015.499033|''The Life and Times of ʿAlí Ibn ʿÍsà: The Good Vizier'']]. Cambridge: Cambridge University Press. OCLC&nbsp;[//www.worldcat.org/oclc/386849 386849].</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation encyclopaedia cs1" id="CITEREFDuri1960">Duri, A. A. (1960). </cite><cite class="citation encyclopaedia cs1" id="CITEREFDuri1960"><span class="cs1-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0084 „Baghdad“]</span>. In Gibb, H. A. R.; Kramers, J. H.; Lévi-Provençal, E.; Schacht, J.; [[Bernard Lewis|Lewis, B.]] & Pellat, Ch. (eds.). ''The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume I: A-B''. Leiden: E. J. Brill. pp.&nbsp;894-908. OCLC&nbsp;[//www.worldcat.org/oclc/495469456 495469456].</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFEl-Hibri2021">El-Hibri, Tayeb (2021). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFEl-Hibri2021">[https://books.google.com/books?id=FTMiEAAAQBAJ ''The Abbasid Caliphate: A History'']. Cambridge and New York: Cambridge University Press. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>978-1-107-18324-7</bdi>.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFKennedy2004">Kennedy, Hugh (2004). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFKennedy2004">[https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC ''The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century''] (Second&nbsp;ed.). Harlow: Longman. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-582-40525-7</bdi>.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFLe_Strange1922">Le Strange, Guy (1922). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFLe_Strange1922">[[iarchive:in.ernet.dli.2015.68175|''Baghdad During the Abbasid Caliphate. From Contemporary Arabic and Persian Sources'']] (Second&nbsp;ed.). Oxford: Clarendon Press.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation encyclopaedia cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" id="CITEREFPmbZ">Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Pratsch, Thomas; Zielke, Beate (2013). </cite><cite class="citation encyclopaedia cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" id="CITEREFPmbZ">[https://www.degruyter.com/view/db/pmbz ''Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt''] (in German). Berlin and Boston: De Gruyter.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFMadelung1975">Madelung, W. (1975). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFMadelung1975">[https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&pg=PA198 „The Minor Dynasties of Northern Iran“]. In Frye, Richard N. (ed.). [https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC ''The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs'']. Cambridge: Cambridge University Press. pp.&nbsp;198-249. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>0-521-20093-8</bdi>.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFMetcalfe2009">Metcalfe, Alex (2009). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFMetcalfe2009">[https://books.google.com/books?id=VRXTzPOly-oC ''The Muslims of Medieval Italy'']. Edinburgh: Edinburgh University Press. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-7486-2008-1</bdi>.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation encyclopaedia cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" id="CITEREFÖzaydın2006">Özaydın, Abdülkerim (2006). </cite><cite class="citation encyclopaedia cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" id="CITEREFÖzaydın2006">[https://islamansiklopedisi.org.tr/muktefi-billah „Müktefî-Billâh“]. ''TDV Encyclopedia of Islam, Vol. 31 (Muhammedi̇yye — Münâzara)'' (in Turkish). Istanbul: Turkiye Diyanet Foundation, Centre for Islamic Studies. pp.&nbsp;534-536. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>978-975-389-458-6</bdi>.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFRosenthal1985">Rosenthal, Franz, ed. (1985). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFRosenthal1985">[https://books.google.com/books?id=k241retEBE0C ''The History of al-Ṭabarī, Volume XXXVIII: The Return of the Caliphate to Baghdad: The Caliphates of al-Muʿtaḍid, al-Muktafī and al-Muqtadir, A. D. 892-915/A. H. 279-302'']. SUNY Series in Near Eastern Studies. Albany, New York: State University of New York Press. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-87395-876-9</bdi>.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFTougher1997">Tougher, Shaun (1997). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFTougher1997">[https://books.google.com/books?id=iPquae5A4zIC ''The Reign of Leo VI (886-912): Politics and People'']. Leiden: Brill. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>978-90-04-10811-0</bdi>.</cite>
* <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation encyclopaedia cs1" id="CITEREFZetterstéenBosworth1993">Zetterstéen, K. V. & Bosworth, C. E. (1993). <span class="cs1-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-muktafi-SIM_5481 „al-Muktafī“]</span>. </cite><cite class="citation encyclopaedia cs1" id="CITEREFZetterstéenBosworth1993">In Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W. P. & Pellat, Ch. (eds.). ''The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume VII: Mif-Naz''. Leiden: E. J. Brill. pp.&nbsp;542-543. [[ISBN]]&nbsp;<bdi>978-90-04-09419-2</bdi>.</cite>
</div>{{Start box}}
{{S-hou|[[Abbosiylar sulolasi]]||877/8||908-yil 13-avgust}}
{{S-rel|su}}
{{s-bef|before=[[Al-Muʼtadid]]}}
{{S-ttl
| title = [[Abbosiylar xalifaligi]] xalifasi
| years = 902-yil 5-aprel – 908-yil 13-avgust
}}
{{s-aft|after=[[Al-Muqtadir]]}}
{{S-end}}{{Abbosiy xalifalari}}{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:908-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Abbosiy xalifalari]]
[[Turkum:X asr Abbosiy xalifalari]]