Al-Xaraqiy
Abu Muhammad Abduljabbor al-Xaraqiy, forscha: بهاءالدین ابوبکر محمد بن احمد بن ابوبشر shuningdek Al-Xaraqiy (1084–1158[1]) — fors[2] astronom va matematik boʻlib, XII asrda Marv yaqinidagi Xaraq qishlogʻida tugʻilgan[3]. U Fors saroyida Sulton Sanjar xizmatida boʻlgan. Al-Xaraqiy Al-Majistiy asarida bayon etilgan Ptolomeyning astronomik nazariyasiga qarshi chiqib, sayyoralarni quvurlar ichida harakat qiluvchi ulkan moddiy sferalar koʻrinishida tasavvur qilgan holda sferalar haqidagi muqobil nazariyani yaratdi[3]. Keyinchalik u mashhur Muntahā al-idrāk fī taqāsīm al-aflāk asarining ikkinchi nashri sifatida at-Tabṣıra fî ʿilmi’l-hayʾa kitobini yozdi; unda ayrim qismlarni olib tashlab, uch qism oʻrniga ikki qismdan iborat yangi tuzilmani shakllantirdi[1].
1536-yilda Usmonli imperiyasiga sayohati chogʻida Guillaume Postel al-Xaraqiy qalamiga oid Muntahā al-idrāk fī taqāsīm al-aflāk („Sferalar boʻlinmalarini mukammal anglash“) astronomik asarini qoʻlga kiritdi, uni izohlar bilan boyitdi va Yevropaga olib keldi[4].
Al-Xaraqiy shuningdek, hozir yoʻqolgan matematik risolalar — Ar-Risala ash-Shomila („Mukammal risola“) va Ar-Risala al-Magʻribiyya („Magʻrib risolasi“, hisoblash amallarining dirham va dinarga doir masalalariga oid)ni yozgan[3].
Asarlari
- Muntahā al-idrāk fī taqāsīm al-aflāk („Sferalar boʻlinmalarini mukammal anglash“) 1138/9
- Ar-Risala ash-Shomila („Mukammal risola“)
- Ar-Risala al-Magʻribiyya („Magʻrib risolasi“)
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Akpınar, Cemil (1997). "HARAKĪ" (Turkish). TDV İslâm Ansiklopedisi. 16. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. 94–96 b. https://islamansiklopedisi.org.tr/haraki.
- ↑ Selin, Helaine. Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures. Berlin New York: Springer, 2008 — 134-bet. ISBN 9781402049606. „Abū Muh.ammad ˓Abd al-Jabbār ibn ˓Abd al-Jabbār al-Kharaqī was a Persian astronomer, mathematician and geographer.“
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine, ed. Helaine Selin, p.478
- ↑ Islamic science and the making of European Renaissance, by George Saliba, p.218 ISBN 978-0-262-19557-7