Al-Yuniniy
Qutbiddin Abul-Fath Muso ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Abdulloh al-Yuniniy (1242–1326) – suriyalik tarixchi va hanbaliy fiqh maktabining diniy olimi. U Sibt ibn al-Javziyning Mirʼat uz-zamon asariga davom sifatida Zayl Mirʼat uz-zamonni yozgan.
Hayoti
Musoning tugʻilgan sanasi 1242-yil 7-avgust boʻlib, u Damashqda dunyoga kelgan[1]. Uning oilasi nasabini Jaʼfar as-Sodiqdan deb bilgan va avvaliga Yunin qishlogʻidan boʻlgan. Shuning uchun uning nisbasi al-Yuniniy boʻlgan. Otasining ismi Muhammad Taqiyiddin Abu Abdulloh, onasining ismi esa Zayn ul-Arab binti Nasrulloh edi. Dastlabki tahsilini u Balbak va Damashqda olgan. 1260-yilda otasi vafot etgach, akasi Ali uni oʻqishini davom ettirishi uchun Misrga yuborgan. 1275-yilda u haj ibodatini ado etish uchun Makkaga borgan. 1276–1277-yillarda u Misrga tashrif buyurgan[2].
1281-yilda al-Yuniniy boshqa bir olim bilan birga Suriyaga moʻgʻullar istilosiga qarshi urushga qoʻshildi[2]. Uning doʻsti Hims jangida halok boʻldi[3]. 1289-yil mart oyida u Tripolidan oʻtayotib, shahar qamali va qulashiga guvoh boʻldi[3]. Oʻsha yilning oxirida u Misrga oxirgi marta tashrif buyurgan[2]. Misr safarlari davomida u hadis ilmini oʻrgandi va nufuzli shofiiy va malikiy olimlari, jumladan, ad-Dimyoti va Izziddin as-Sulamiylardan ijozat (dars berish uchun ruxsatnoma) olgan[2][4].
1302-yilda uning akasi oʻz kutubxonasida oʻldirilgan va al-Yuniniy Balbak hanbaliylari shayxi sifatida uning oʻrnini egallaydi. U oilasining sufiylarga katta hurmat bilan munosabatda boʻlish anʼanasini davom ettirdi. Soʻnggi yillarida Balbakni kamdan-kam tark etgan[2]. U shu yerda 1326-yil 13-sentyabrda vafot etgan[5]. U hayotligida shuhrat qozonmagan boʻlsa-da, bir necha tabaqot va tarjimayi hol asarlarida tilga olingan[2]. Ulardan eng muhimi – Damashq va Balbakda undan hadis dars olgan az-Zahabiyniki hisoblanadi[6].
Al-Yuniniyning Muhammad ismli oʻgʻli boʻlgan. U ham hanbaliylardan boʻlgan hadis olimi edi, biroq ajdodlaridek shuhrat qozonmagan[7]. Uning qizi esa ancha katta yoshli erkak – Mamluklar maʼmuriyatida yuqori mavqega ega boʻlgan va 1276-yilda vafot etgan Aybak al-Iskandariy as-Solihi bilan turmush qurgan[2].
Asarlari
Al-Yuniniy Sibt ibn al-Javziyning Mirʼat uz-zamon asariga qoyil qolgan va oʻsha asarning toʻrt jildli qisqartma nusxasini Muxtasar nomi bilan tuzgan. Taxminan 1281-yilda u Sibt ibn al-Javziy bayon qilgan tarixni 1256-yildan 1311-yilgacha yetkazishni koʻzda tutgan davomiy asar ustida ish boshlagan. Bu asar Zayl Mirʼat uz-zamonga aylangan[2]. U oʻsha davrda Ayyubiylar, salibchilar va mamluklar hukmronlik qilgan paytda Suriya tarixiga oid asl va mustaqil manba hisoblanadi[8]. Al-Yuniniy koʻp jihatdan oʻz kuzatuvlariga tayanadi, shuningdek, mamluk hukmdorlari bilan yaxshi munosabatlari tufayli qoʻl yetkazgan rasmiy hujjatlardan keng foydalangan. U iqtibos keltirgan avvalgi tarixchilarga quyidagilar kiradi: Ibn Xallikon, Abu Shama, Ibn Hammavayh, al-Juvayniy, Ibn Shaddod, Ibn Abduzohir, Ibn Vosil, Ibn al-Mustavfiy, Ibn an-Najjor va Ibn al-Adim[2].
Zaylning 23 ta maʼlum qoʻlyozma nusxasi mavjud boʻlib, ular ikkita turli tahrirda – uzun va qisqa shaklda – yetib kelgan[2][9]. Zaylning yagona zamonaviy toʻliq nashri yoʻq. 1256–1288-yillarini qamrab olgan toʻrt jildni Fritz Krenkow va Muhammad Munir ash-Shodiliy tayyorlagan va 1954, 1955, 1960 va 1961-yillarda Haydarobodda Zayl Mirʼat uz-zamon nomi bilan nashr etilgan. 1288–1291-yillar Antranig Melkonian tomonidan yozilgan va 1975-yilda Frayburg universitetida yakunlangan nashr qilinmagan doktorlik dissertatsiyasi – Die Jahre 1287–1291 in der Chronik al-Yūnīnīsda yoritilgan. Li Guoning ikki jildli nashri 1297–1301-yillarni qamrab oladi[2][10].
Al-Yuniniy Bagʻdod tarixi – Tarixi Bagʻdod asarining muallifi sifatida koʻrsatiladi, biroq bu matn yoʻqolgan. Shuningdek, u otasining qaynotasi Abdulloh al-Yuniniy va uzoq qarindoshi Abdulqodir al-Jiloniy haqida yozilgan ikki uzrli tarjimai holga ham hissa qoʻshgan boʻlishi mumkin. Manaqib Abdulqodir al-Jiloniy va Abdulloh ibn Usmon al-Yuniniy deb nomlanuvchi bu asar al-Yuniniyning akasiga ham nisbat beriladi. Sibt ibn al-Javziyning al-Jiloniy haqida juda qisqa maʼlumot berishiga javoban, bu asarning yozilishida ikkovi ham ishtirok etgan boʻlishi mumkin[2].
Manbalar
- ↑ Guo 1998, vol. 1, p. 7.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Sublet 2002.
- ↑ 3,0 3,1 Guo 1998, vol. 1, p. 12.
- ↑ Mahomedy 2016, s. 15.
- ↑ Guo 1998, vol. 1, p. 15.
- ↑ Guo 1998, vol. 1, p. 6.
- ↑ Guo 1998, vol. 1, pp. 15–16.
- ↑ Guo 1998, vol. 1, p. 1.
- ↑ Guo 1998, vol. 1, p. 36.
- ↑ Guo 1998, vol. 1, p. 5 n28.
Adabiyotlar
- Early Mamluk Syrian Historiography: Al-Yūnīnī's Dhayl Mirʾāt al-zamān. Brill, 1998. 2 jild.
- Little, Donald Presgrave. An Introduction to Mamluk Historiography: An Analysis of Arabic Annalistic and Biographical Sources for the Reign of al-malik an-Nāṣir Muḥammad ibn Qalāʾūn. Franz Steiner, 1970.
- The Rewards for Good Deeds: Shaykh sharaf al-Dîn 'Abdul Mu'min ad-Dimyâtî rahimaẖullâh (d. 705 A.H.). Dar Al-Kotob Al-Ilmiyah, 2016. ISBN 9782745176554.
- Petry, Carl F.. The Mamluk Sultanate: A History. Cambridge Universiteti Press, 2022.
- Sublet, Jacqueline (2002). "al-Yūnīnī". in Bearman, P. J.. Encyclopaedia of Islam. Volume XI: W–Z (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 345–346 b. ISBN 978-90-04-12756-2. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=al-Y%C5%ABn%C4%ABn%C4%AB&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.