Alash partiyasi
Alash (qozoqcha: Алаш партиясы, Alaş partiası) — siyosiy partiya va ozodlik harakati boʻlib, Rossiya Respublikasi va Sovet Rossiyasida faoliyat yuritgan hamda hozirgi Qozogʻiston va Rossiya hududlaridagi Alash muxtoriyatining hukmron partiyasi boʻlgan. Ular qozogʻistonliklar va ruslar oʻrtasida teng munosabat boʻlishini, shuningdek, qozogʻistonliklar yerlarida ruslarni joylashtirishni toʻxtatishni talab qilgan. Bu partiya zamonaviy davrdagi birinchi uyushgan siyosiy qozoq va qirgʻiz elita guruhi sifatida eʼtiborga molikdir[1].
Alash Алаш партиясы | |
|---|---|
 | |
| Yetakchi | Alixan Boʻkeyxanov |
| Tashkil etilgan | 1917 |
| Tugatilgan sana | 1920 |
| Ota partiyasi | Konstitutsiyaviy demokratik partiya |
| Shtab kvartiralari | Alash-Qala, Alash muxtoriyati |
| Ideologiyasi |
Milliy liberalizm Konstitutsiyaviylik Millatchilik Antikommunizm Antisovetizm |
| Siyosiy pozitsiyasi | Markazchilikdan markaz-oʻnggacha |
| Ranglar | oq, sariq, qizil |
Alash partiyasi ruscha identifikatsiyani qabul qilish oʻrniga qozoq oʻzligini mustahkamlashga uringan. Gʻarbcha dunyoviylik va Musulmon olami bilan aloqalar partiya intelligensiyasi va qozoq elitalari oʻrtasida, ayniqsa Rossiya fuqarolar urushi davrida, asosiy ajratuvchi masalalar edi[1].
Partiya raisi va Alash muxtoriyatining prezidenti Alixan Boʻkeyxanov edi. Alash partiyasi tuzilishidan avval u va partiyaning boshqa taniqli aʼzolari liberal Konstitutsiyaviy demokratik partiya aʼzolari boʻlganlar[1] va ular bilan maʼlum darajada aloqalarni saqlab qolishgan.
Alash partiyasi 1920-yil 26-avgustda, bolsheviklar Alash muxtoriyati hududini egallab turgan Oq gvardiya qoʻshinlarini tor-mor etib, Qirgʻiz Avtonom Sotsialistik Sovet Respublikasini tuzganidan soʻng faoliyatini toʻxtatdi.
Etimologiyasi
„Alash“ soʻzi turkiy tillarda „qabila aʼzosi“ yoki „qarindosh“ maʼnosini bildiradi, biroq ayrim manbalarga koʻra, „Alash“ „qozoq“ soʻzining sinonimi sifatida ham qoʻllangan. Qozoq tarixchisi va siyosatchisi Qodirgʻali Jaloyir tez-tez „qozoq“ soʻzi oʻrniga „Alash“ atamasini ishlatgan.
Partiya Markaziy Osiyoning barcha turkiy xalqlarini birlashtirib, mustaqil davlat barpo etishni rejalashtirgan edi. Shu maqsadda ular qozoqlarni yagona titul millat sifatida emas, balki barcha uchun umumturkiy yangi „Alash“ identifikatsiyasini yaratishni istagan. Biroq bu reja amalga oshmadi. Qozoq siyosatchisi Mustafo Choʻqay Alashning ilk qurultoylari haqida shunday degan: „Qurultoy buyuk turkiy xalqlarni birlashtirish yoʻlidagi umumiy maqsadimiz orqali birlikni namoyon etgan ramziy sahnaga aylandi“.
Tarixi
Partiyaning tuzilishi va faoliyati
Alash partiyasi 1917-yil dekabr oyida tuzilgan boʻlib, uning tashkil etilgani haftalik Qazaq gazetasi orqali eʼlon qilingan. Alash Qozogʻistonning aksariyat mintaqalarida saylovlarda gʻolib chiqib, amalda Alash muxtoriyatini tuzdi.
Partiya avvalgi Konstitutsiyaviy demokratik partiya aʼzolari tomonidan tashkil etilgani sababli, u konstitutsiyaviy demokratlarning vorislaridan biri hisoblanadi.
Fevral inqilobidan soʻng Rossiya zaiflashdi va qozoq elitalari vaziyatdan foydalanib siyosiy partiya tuzdilar. 1917-yil 21–28-iyul kunlari Orenburgda umumqozoq qurultoyi oʻtkazildi va unda Rossiyaning boshqaruv shakli kabi asosiy masalalarga javob izlandi. Natijada Rossiya federal parlament respublikasi boʻlishi kerak, degan qarorga kelindi.
Qozoq ASSR davrida Alash
Alash partiyasi 1920-yil 26-avgustda, bolsheviklar Alash muxtoriyati hududida boʻlgan Oq gvardiya kuchlarini tor-mor etib, Qirgʻiz Avtonom Sotsialistik Sovet Respublikasini tuzganidan keyin faoliyatini toʻxtatdi. Shunga qaramay, qozoq elitalari Qozogʻiston ravnaqi yoʻlida ishlashni davom ettirishga qaror qildilar. Baʼzi sobiq Alash aʼzolari Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi safiga qoʻshildi.
Sobiq Alash aʼzolari maktablar uchun darsliklarni tarjima qilishga kirishdi. Ocharchilik davrida qozoq elitalari sovet siyosiy tizimiga qarshi yirik noroziliklarda ishtirok etib, propagandani va ocharchilik haqidagi maʼlumotlarning senzurasini keskin tanqid qildilar. Ular sovet hukumatiga ikki maktub yozdilar: birinchisi — 1932-yil 4-iyulda Gʻabit Musrepov, Mansur Gataulin, Embergen Altynbekov, Mutash Davletqaliyev va Qodir Quanishov tomonidan yozilgan „Beshlarning maktubi“; ikkinchisi esa — Turor Risqulov tomonidan Iosif Stalinga yozilgan „I. V. Stalinga maktub“.
1930-yillarda elitaning aksariyati Katta qatagʻon davrida hibsga olinib, gumon qilingan millatchilik gʻoyalarini qoʻllab-quvvatlagani uchun GULAGlarga yuborildi. Qamoqlardagi chiday olmaydigan sharoitlar va doimiy ruhiy bosim hibsga olinganlarning tez qarishiga sabab boʻlgan, bu ularning soʻnggi suratlarida yaqqol koʻrinadi. 1935–1938-yillar oraligʻida qozoq elitasining katta qismi oʻqqa tutilgan.
Merosi
Qozogʻiston mustaqillikka erishganidan keyin partiya bilan bogʻliq koʻplab shaxslar oqlanib, ularni xotirlash uchun yodgorliklar oʻrnatildi.
2021-yil 4-iyulda Alash harakati yetakchilari — Ahmet Baytursinov, Alixan Boʻkeyxanov va Mirjaqip Dulatuliga bagʻishlangan yodgorlik Ostonada ochildi[2].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Galick, David „Responding to the Dual Threat to Kazakhness: The Rise of Alash Orda and its Uniquely Kazakh Path“. The School of Russian and Asian Studies (2014-yil 29-mart). 2015-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 14-mart.
- ↑ „Памятник лидерам Алаш Орды установили в Нур-Султане“. tengrinews.kz (2021-yil 4-iyul).