Alash partiyasi
Алаш (қозоқча: Алаш партиясы, Алаş партиасı) — сиёсий партия ва озодлик ҳаракати бўлиб, Россия Республикаси ва Совет Россиясида фаолият юритган ҳамда ҳозирги Қозоғистон ва Россия ҳудудларидаги Алаш мухториятининг ҳукмрон партияси бўлган. Улар қозоғистонликлар ва руслар ўртасида тенг муносабат бўлишини, шунингдек, қозоғистонликлар ерларида русларни жойлаштиришни тўхтатишни талаб қилган. Бу партия замонавий даврдаги биринчи уюшган сиёсий қозоқ ва қирғиз элита гуруҳи сифатида эътиборга моликдир[1].
Алаш Алаш партиясы | |
|---|---|
 | |
| Етакчи | Алихан Бўкейханов |
| Ташкил этилган | 1917 |
| Тугатилган сана | 1920 |
| Ота партияси | Конституциявий демократик партия |
| Штаб квартиралари | Алаш-Қала, Алаш мухторияти |
| Идеологияси |
Миллий либерализм Конституциявийлик Миллатчилик Антикоммунизм Антисоветизм |
| Сиёсий позицияси | Марказчиликдан марказ-ўнггача |
| Ранглар | оқ, сариқ, қизил |
Алаш партияси русча идентификацияни қабул қилиш ўрнига қозоқ ўзлигини мустаҳкамлашга уринган. Ғарбча дунёвийлик ва Мусулмон олами билан алоқалар партия интеллигенсияси ва қозоқ элиталари ўртасида, айниқса Россия фуқаролар уруши даврида, асосий ажратувчи масалалар эди[1].
Партия раиси ва Алаш мухториятининг президенти Алихан Бўкейханов эди. Алаш партияси тузилишидан аввал у ва партиянинг бошқа таниқли аъзолари либерал Конституциявий демократик партия аъзолари бўлганлар[1] ва улар билан маълум даражада алоқаларни сақлаб қолишган.
Алаш партияси 1920-йил 26-августда, болшевиклар Алаш мухторияти ҳудудини эгаллаб турган Оқ гвардия қўшинларини тор-мор этиб, Қирғиз Автоном Социалистик Совет Республикасини тузганидан сўнг фаолиятини тўхтатди.
Этимологияси
„Алаш“ сўзи туркий тилларда „қабила аъзоси“ ёки „қариндош“ маъносини билдиради, бироқ айрим манбаларга кўра, „Алаш“ „қозоқ“ сўзининг синоними сифатида ҳам қўлланган. Қозоқ тарихчиси ва сиёсатчиси Қодирғали Жалойир тез-тез „қозоқ“ сўзи ўрнига „Алаш“ атамасини ишлатган.
Партия Марказий Осиёнинг барча туркий халқларини бирлаштириб, мустақил давлат барпо этишни режалаштирган эди. Шу мақсадда улар қозоқларни ягона титул миллат сифатида эмас, балки барча учун умумтуркий янги „Алаш“ идентификациясини яратишни истаган. Бироқ бу режа амалга ошмади. Қозоқ сиёсатчиси Мустафо Чўқай Алашнинг илк қурултойлари ҳақида шундай деган: „Қурултой буюк туркий халқларни бирлаштириш йўлидаги умумий мақсадимиз орқали бирликни намоён этган рамзий саҳнага айланди“.
Тарихи
Партиянинг тузилиши ва фаолияти
Алаш партияси 1917-йил декабр ойида тузилган бўлиб, унинг ташкил этилгани ҳафталик Қазақ газетаси орқали эълон қилинган. Алаш Қозоғистоннинг аксарият минтақаларида сайловларда ғолиб чиқиб, амалда Алаш мухториятини тузди.
Партия аввалги Конституциявий демократик партия аъзолари томонидан ташкил этилгани сабабли, у конституциявий демократларнинг ворисларидан бири ҳисобланади.
Феврал инқилобидан сўнг Россия заифлашди ва қозоқ элиталари вазиятдан фойдаланиб сиёсий партия туздилар. 1917-йил 21–28-июл кунлари Оренбургда умумқозоқ қурултойи ўтказилди ва унда Россиянинг бошқарув шакли каби асосий масалаларга жавоб изланди. Натижада Россия федерал парламент республикаси бўлиши керак, деган қарорга келинди.
Қозоқ АССР даврида Алаш
Алаш партияси 1920-йил 26-августда, болшевиклар Алаш мухторияти ҳудудида бўлган Оқ гвардия кучларини тор-мор этиб, Қирғиз Автоном Социалистик Совет Республикасини тузганидан кейин фаолиятини тўхтатди. Шунга қарамай, қозоқ элиталари Қозоғистон равнақи йўлида ишлашни давом эттиришга қарор қилдилар. Баъзи собиқ Алаш аъзолари Совет Иттифоқи Коммунистик партияси сафига қўшилди.
Собиқ Алаш аъзолари мактаблар учун дарсликларни таржима қилишга киришди. Очарчилик даврида қозоқ элиталари совет сиёсий тизимига қарши йирик норозиликларда иштирок этиб, пропагандани ва очарчилик ҳақидаги маълумотларнинг сензурасини кескин танқид қилдилар. Улар совет ҳукуматига икки мактуб ёздилар: биринчиси — 1932-йил 4-июлда Ғабит Мусрепов, Мансур Гатаулин, Эмберген Алтйнбеков, Муташ Давлетқалиев ва Қодир Қуанишов томонидан ёзилган „Бешларнинг мактуби“; иккинчиси эса — Турор Рисқулов томонидан Иосиф Сталинга ёзилган „И. В. Сталинга мактуб“.
1930-йилларда элитанинг аксарияти Катта қатағон даврида ҳибсга олиниб, гумон қилинган миллатчилик ғояларини қўллаб-қувватлагани учун ГУЛАГларга юборилди. Қамоқлардаги чидай олмайдиган шароитлар ва доимий руҳий босим ҳибсга олинганларнинг тез қаришига сабаб бўлган, бу уларнинг сўнгги суратларида яққол кўринади. 1935–1938-йиллар оралиғида қозоқ элитасининг катта қисми ўққа тутилган.
Мероси
Қозоғистон мустақилликка эришганидан кейин партия билан боғлиқ кўплаб шахслар оқланиб, уларни хотирлаш учун ёдгорликлар ўрнатилди.
2021-йил 4-июлда Алаш ҳаракати етакчилари — Аҳмет Байтурсинов, Алихан Бўкейханов ва Миржақип Дулатулига бағишланган ёдгорлик Остонада очилди[2].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Галиcк, Давид „Респондинг то тҳе Дуал Тҳреат то Казакҳнесс: Тҳе Рисе оф Алаш Орда анд иц Униқуэлй Казакҳ Патҳ“. Тҳе Счоол оф Руссиан анд Асиан Студиэс (2014-йил 29-март). 2015-йил 18-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 14-март.
- ↑ „Памятник лидерам Алаш Орды установили в Нур-Султане“. тенгринеwс.кз (2021-йил 4-июл).