Ziyosfera

Albaniyaning diniy tarkibi

2011-йилги аҳоли рўйхатига кўра Албаниянинг диний харитаси

Албания Республикаси расмий динига эга бўлмаган дунёвий давлатдир. Мамлакат конституцияси диний эътиқод эркинлигини, диний жамоаларнинг тенглигини кафолатлайди ва давлатнинг „эътиқод ва виждон масалаларида“ бетарафлигини эълон қилади. Давлат ва диний жамоалар ўртасидаги муносабатлар маданият, туризм, ёшлар ва спорт ишлари вазирлиги ҳузуридаги Дин ишлари бўйича давлат қўмитаси томонидан тартибга солиниб туради. Албания дунёвий давлат сифатида қаралади.

2002-йилда Албания ҳукумати Рим-католик черкови билан давлат ва черков ўртасидаги муносабатларни тартибга солувчи икки томонлама шартномалар тузилди. 2008-йилда православ черкови, мусулмон ва бектош жамоалари билан ҳам шундай шартномалар тузилган эди. 2010-йилда албан протестантларининг соябон ташкилоти - Албания Эвангелист Биродарлиги билан шартномалар имзоланди.

Албания қисман тан олинган Косово Республикаси билан бир қаторда Европадаги аҳолиси асосан мусулмонлардан иборат ягона давлат ҳисобланади. Албания аҳолисининг тахминан 63 −64 %[1][2] мусулмонларни ташкил этади; Христианлик 31-32 %[1][2] ни ташкил этади; яна 5-6 %[1][2]. Албания аҳолиси эса динсиз ҳисобланади. Умумий аҳоли рўйхатига кўра, албанларнинг диний эътиқодлари қуйидагича тақсимланган: мусулмонлар — 58 %; Христианлар — 17 %[3] ни ташкил этади. Бироқ, аҳолини рўйхатга олиш маълумотлари ҳақиқатни тўлиқ акс эттирмайди (хусусан, христиан динига эътиқод қилувчи фуқаролар хавфсизлик нуқтаи назаридан ўз динини очиқ эълон қилмаслиги мумкин, масалан, агар улар мусулмон муҳитида яшасалар), чунки респондентларнинг деярли 20 % жавоб беришдан бош тортган. Диний мансублик ҳақидаги савол ва баъзи диний раҳбарлар аҳолини рўйхатга олишни бекор қилишга чақиришади ёки унинг натижаларига эътироз билдириб келишмоқда[4].

Тарихий кўриниш

ХХ аср бошидаги Албаниянинг диний харитаси (тахминан)

Замонавий Албания ҳудудида биринчи христиан жамоалари милодий 58 йилда ташкил топган. 1054-йилда христиан черкови бўлинганидан сўнг жанубий Албания Константинопол билан алоқаларини сақлаб қолди, мамлакатнинг шимолий қисми эса Рим юрисдикциясига қайтди.

ХВ аср ўрталарида Албания Усмонлилар империяси томонидан босиб олинди; Албанлар исломни қабул қилган биринчи Европа халқи эди. Бунинг бир қанча сабаблари бор эди — турк прозелитизми, қўшни мамлакатлардаги православларнинг албанларга қарши ҳаракатларига муносабат ва исломни қабул қилганлар учун иқтисодий имтиёзлар мавжуд эди. ХВИИИ асрда Албанияда бектоший сўфийлик ҳаракати кенг тарқала бошлади.

ХИХ асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб Албанияда Протестант Эвангелист черкови фаолият кўрсатиб келмоқда. ХИХ аср охири ва ХХ аср бошларида албан православлари орасида маҳаллий миллий черковни яратиш ҳаракати бошланди, бу албан православ черковининг яратилиши билан якунланди. 1900-йилда православликдан католикликка ўтган руҳоний Георг Германос юнон католик жамиятини тузди, кейинчалик у Албания юнон католик черковида шаклланди.

Иккинчи жаҳон урушидан кейин ва Албанияда коммунистик ҳукумат ўрнатилиши билан динга нисбатан таъқиблар бошланди. 1967-йилда Энвер Хожа барча диний ибодатларни тақиқлаб, Албанияни дунёдаги биринчи атеист давлат деб эълон қилди. Мамлакат бўйлаб юзлаб ибодатхоналар ёпилди; баъзи диний иэрархлар отиб ташланди, юзлаб турли конфессиядаги руҳонийлар қамоққа ташланди ва Албания мамлакати бўйлаб диний тақиқлар жорий этила бошланди.

Мамлакатни демократлаштириш бошланиши билан (1980-йиллар охири) Албанияда черковларни тиклаш ва диний ҳаётни қайта тиклаш бошланди.

Ислом

Влоредаги Бектоши маркази

2010-йилда Албания аҳоли таркибида мусулмонлар 63-64 % ташкил этар эди. Пеw Ресеарч Cентер ҳисобот маълумотларида албания аҳолисининг 82,1 % ҳозирда ислом динига эътиқод қилади[5]. Ислом динини албанлар, шунингдек, мамлакатда яшовчи араблар ва мисрликлар ҳам эътиқод қилади. Мусулмонлар бутун мамлакат бўйлаб тарқалган, аммо Ислом дини Албания мамлакатининг марказида ва шимолида энг кўп иштирок этган.

Мусулмонларнинг аксарияти суннийлар (асосан ҳанафий мазҳабида). ХХ гача албан аҳолисининг 20 % бектоши сўфийлар оқимига мансуб эди; Албания бу мазҳабнинг жаҳон марказларидан бирига айланди. 1934-йилда Албанияда пайдо бўлган Аҳмадия мусулмон жамоасининг воизлари йирик шаҳарларда фаолият юрита бошлади[6]. Аҳмадия мусулмон жамоаси Албаниядаги энг йирик масжидлардан бири — Тирандаги „Байтул аввал“ масжидига эгалик қилади[7].

Албания Ислом ҳамкорлик ташкилотига аъзо бўлган ягона Европа давлати ҳисобланади.

Христианлик

Либочовдаги православ черкови, (ХИИ аср)

2010-йилда Албанияда насронийлар 31-32 % ни ташкил этар эди (Пю тадқиқот маркази маълумотларига кўра — 18 %[8]). Христианликни албанларнинг бир қисми, шунингдек, македонияликлар, ароманлар, италянлар, черногорияликлар, юнонлар ва серблар қабул қилган.

Динлар энсиклопедиясида католиклар Албания аҳолисининг (рўйхатга олиш маълумотларига кўра — 10 %[3]) 15.1 % ни ташкил қилишини тахмин қилинган[2]. Уларнинг аксарияти лотинча маросим тарафдорлари, 3850 га яқин албан юнон католиклари Албан юнон католик черкови вакилларини ташкил этадис[9]. Католиклар асосан мамлакат шимолида (Шкодер вилоятида) истеъқомат қилади.

Православ диндорларнинг улуши 14,6 %[2] га тенг деб ҳисобланади (рўйхатга олиш маълумотларига кўра — 6,75 %[3]); улар асосан мамлакат жанубида (Греция билан чегара бўйлаб) жойлашган. Аксарият православлар Албан православ черковига ишонадилар; мамлакатда Македония православ черкови ва эски календаристик юнонларнинг черковлари ҳам мавжуд.

Албания мамлакатида 20 000 имонлилар[10][11] протестантлар мавжуд. Уларнинг ярмидан кўпи Пентикосталлардир (асосан Ҳаёт Каломи ва Худонинг Ассамблеялари). Мамлакатда баптистлар, адвентистлар, Плимут биродарлар ва бошқалар ҳам фаолият юритади.

1922-йилдан Иэгова гувоҳлари Албанияда (6 минг), 1991-йилдан Исо Масиҳнинг охирги кун авлиёлари черковида (2,3 минг киши) ташкил қилмоқда.

Албан ибодатхонасида ибодат қилиш

Бошқа гуруҳлар

Албаниядаги яҳудийлар ҳақида илк маълумотлар ВИИ асрга бориб тақалади. ХВИ асрда Албанияга Испания ва Италиядан келган яҳудий қочқинлар келди ва Албания бўйлаб яҳудийлик дини тарқалишига замин яратдилар. 2010-йилда мамлакатда 300 та яҳудий қолган[2]; Тиран ва Саранда шаҳар ҳудудларида яҳудий ибодатхоналари фаолият юритади.

Албаниядаги анчагина катта диний жамоа бахойий диндорлардан ҳам мавжуд (7 минг[12]).

Динлар энсиклопедиясига кўра, 5 % Албания фуқорлари[2] атеист ва агностик ҳисобланади.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „Албаниа - Религиоус Адҳеренц, 2010“ (эн). Тҳе Ассоcиатион оф Религион Дата Арчивес. 2014-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-июл.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Ж. Гордон Мелтон „Албаниа“, . Религионс оф тҳе Wорлд: А Cомпреҳенсиве Энcйcлопедиа оф Белиэфс анд Праcтиcес. Охфорд, Энгланд: АБC CЛИО, 2010 — 61—65-бет. ИСБН 1-57607-223-1. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 „Ресидент популатион бй религиоус аффилиатион“ (эн). ПОПУЛАТИОН АНД ҲОУСИНГ CЕНСУС 2011. Институти и Статистикаве - Тиранë. 2014-йил 14-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 21-март.
  4. ↑ „Интернатионал Религиоус Фреэдом Репорт фор 2012 Албаниа“ (эн). Буреау оф Демоcраcй, Ҳуман Ригҳц анд Лабор. Қаралди: 2014-йил 21-март.
  5. ↑ „Тҳе Футуре оф тҳе Глобал Муслим Популатион“ (эн). Пеw Ресеарч Cентер (2011-йил 1-январ). 2014-йил 11-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 7-март.
  6. ↑ Аҳмадийя Мосқуэс Ароунд тҳе Wорлд: А Пиcториал Пресентатион. Кҳилафат Cентенарй Эдитион; Тҳе Аҳмадийя Муслим Cоммунитй, 2008 — 14-бет. ИСБН 978-1-882494-51-4. 
  7. ↑ "Аҳмадийя Муслим Мосқуэс Ароунд тҳе Wорлд, пг. 33
  8. ↑ „Чристиан Популатион ас Перcентагес оф Тотал Популатион бй Cоунтрй“ (эн). Пеw Ресеарч Cентер (2011-йил 1-январ). 2012-йил 7-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 21-март.
  9. ↑ Шаwн Трибе. „Он Литтленесс анд Литургй (А Медитатион он Англиcанорум Cоэтибус анд Релатед Маттерс бй Аутҳор Cлаудио Салвуccи)“ (эн). Неw Литургиcал Мовемент (2010-йил 22-ноябр). Қаралди: 2014-йил 21-март.
  10. ↑ „Албаниа“, Религионс оф тҳе Wорлд: А Cомпреҳенсиве Энcйcлопедиа оф Белиэфс анд Праcтиcес. Охфорд, Энгланд: АБC CЛИО, 2002 — 16-17-бет. ИСБН 1-57607-223-1. 
  11. ↑ Давид Б. Барретт, Георге Т. Куриан, Тодд М. Жоҳнсон „Албаниа“, . Wорлд Чристиан Энcйcлопедиа, 2-е изд., Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, Инc., 2001 — 51-бет. ИСБН 9780195079630. 
  12. ↑ „Мост Баҳа'и Натионс (2005)“ (эн). Тҳе Ассоcиатион оф Религион Дата Арчивес. 2018-йил 26-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 7-март. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Albaniyaning_diniy_tarkibi" dan olindi