Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Albertozavr

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Албертозавр
Милwаукеэ жамоат музейидаги экспонат
Биологик классификация
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Диннозаврлар
Уруғ: Албертозавр
Тур: саркофаглар


Албертозавр – („Алберто калтакесак“ маъносини билдиради) Шимолий Американинг шимоли-ғарбий қисмида тарқалган, Маастрихт даврининг ўрталарида яшаган йирик тираннозаврларга мансуб динозаврлар туркуми. 71 миллион йил олдин Канаданинг ҳозирги Алберта провинсиясида тарқалган саркофаг туридан келиб чиққан ва топилган жой шарафига номланган. Мексикадаги туркумлардан Энмедио ва Паcкард топилмаларини келиб чиқиши борасида олимлар аниқ тўхтамга кела олмаган ва баъзилари Горгозавр либратусни иккинчи тур сифатида тан олишади[1]. Албертозавр икки оёқли йиртқич бўлиб, унинг қисқа ва икки бармоқли олд оёқлари, ўнлаб йирик, ўткир тишлари, бинокуляр кўришининг ўткирлиги, кучли ҳид билиши ва катта боши каби Тиранозаврга ҳос хусусиятлари бўлган. Маҳаллий жиҳатдан экосистеманинг асосий тарқалган йиртқичи бўлса-да, аммо машҳур турдоши тираннозавр Рехдан анча кичик бўлган. Узунлиги 8-9 метр, оғирлиги 1,7-2,5 тонна келган.

Кашфиёт тарихи

Номланиши

Суяк на'мунаси CМН 5600

Албертозавр номи биринчи марта Ҳенрй Фаирфиэлд Осборн томонидан 1905-йилда тираннозавр рех ҳақидаги изоҳлар охирида эслаб ўтилган[2]. Расмий Алберто номи Канада провинсиясида биринчи қолдиқлари топилган йилда кашф этилган. Номланиши динозавр номларидаги энг машҳур қўшимча „калтакесак“ маъносини англатувчи юнонча сáрос/саурос сўзини ҳам ўз ичига олади[3]. Тур Албертозавр саркофаги дейилиб, „саркофаг“ сўзи юнонча „гўштхўр“ деган маънони англатади. Шу каби саркофагларнинг 30 дан ортиқ наъмуналари аниқланган[4][5].

Илк кашфиётлар

Алберта. Друмҳеллер яқинидаги Қизил буг'у дарёси. Албертозавр қолдиқларининг деярли тўртдан уч қисми дарё бўйида ва унинг яқинидаги чўққиларда топилган.

Турнинг илк намунаси 1884-йил 9-июнда Албертадаги Қизил буғу дарёси бўйида топилган ярим бош суягидир. Топилма геолог Жосепҳ Бурр Тйррелл бошчилигидаги Канада Геология хизмати экспедицияси томонидан аниқланган. Уларда махсус асбоб ускуналар ёқлиги сабабли бош суягини қисман толиқ ҳолатда топишган. 1889-йилда Тйреллернинг ҳамкасби Тҳомас Чесмер Wестон атрофида бошқа скелет қисмлари билан аралашган, толиқ бўлмаган яна бир кичик бош суягини топган[6]. Бу икки бош суягини Эдwард Дринкер Cопе 1982-йилда илгари мавжуд бўлган Лаэлапс инcрассатус турига қиёслаган. „Лаэлапс“ номи бошқа бир турга нисбатан қўлланган ва 1877-йилда Отҳниэл Чарлес Марш томонидан Дриптозаврга ўзгартирилган бўлсада, Cопе янги номни қабул қилишларига қаршилик билдиради. Лаwренcе Ламбе 1903—1904-йилларда топилган қолдиқларни батавсил кўриб чиқади ва турни Лаэлапс инcрассатус эмас Дриптозавр инcрассатус деб номлаган[7][8]. Бу бирикмани биринчи навбатда 1902-йилда Оливер Перрй Ҳай киритган[9]. Осборн дриптозавр инcрассатус топилмаларини қайта ўрганиб чиқди, тираннозаврларнинг умумий тишларига, бош суягининг тузилишига қараб, янги топилган тур Дриптозавр туридаги динозаврлар қолдиқларидан фарқ қилишини аниқлади ҳамда 1905-йилда унга Албертозавр сакрофаги деб ном берди.

Топилган иккала наъмуналар ҳам ҳозирда CМН 5600 голотипи ва CМН 5601 паротипи Оттавадаги Канада табиат музейида сақланади. Йигирма биринчи аср бошларига келиб, голотипнинг шикастланган ҳолати сабаб унинг Албертозавр номи фақат наъмунанинг ўзи учун ишлатилиши керак деган фикрлар туғилган. Бироқ 2010-йилда Тҳомас Cарр голотип, паратип каби топилмаларни умумий ўзаро боғлиқликка эга эканлигини аниқлаган. Топилма суякнинг орқа четидаги кенгайган пневматик тешик албертозаврнинг ҳақиқий таксон эканлигини исботлайди[10].

Оролдаги суяк қисмлари

Қуруқ орол ва Друмҳеллер тишлари, Роял Тйррелл музейи

1910-йил 11-августда америкалик палеонтолог Барнум Броwн Друмҳеллернинг Қизил буғу дарёси бўйидаги бошқа карерда Албертозаврнинг катта гуруҳи қолдиқларини топади. Броwн жамоаси ихтиёридаги чекланган вақт сабабли улар кўп сонли суякларнинг ҳар биридан наъмуна олишга улгуришмайди. Лекин ҳар бир экспедиция аъзосига кўпроқ қолдиқлар йиғиш топширилган эди. Улар тўплаган наъмуналарини Ню-Ёрк шаҳридаги Америка табиий тарих музейи коллекциялари сафига юборишади, уларда тўплами ва ўлчами жиҳатдан метатарсалларга тўғри келмайдиган иккита изоляция қилинган оёқ суяги ҳам бўлган. Қироллик Тйррелл палеонтология музейи палеонтологи Пҳилип Ж. Cурриэ 1997-йилда суяклар топилмасини қайта кашф қилишга киришади. Ҳозирда Дрй Исланд Буффало Жумп провинсиал лойиҳаси ичида ташкиллаштирилган дала ишларини давом эттиради[11]. 1997-йилдан 2005-йилгача давом этган қазишмаларда турли ёшларга оид 13 одамнинг қолдиқлари топилган. Улардан 10 метрдан ошиқроқ бири ёш, бири кекса одамга таалуқли бўлган скелет қолдиқлари ҳисобланган. Уларнинг ҳеч бири тўлиқ ҳолда топилмаган. Қазишмалар 2008-йилгача давом этган, бунда скелет минимал сони 12 (скелетда фақат бир марта учрайдиган ва сақланиб қоладиган элементлар асосида) ва кўзгу элементлари онтогенези ўлчамлари билан фарқланганда 26 тани ташкил этган. Шу қаторда топилган 1128 та Албертозавр суяги ҳисобланган бўлиб, булар Бўр даври қолдиқларининг энг йирик коллексияси бўлган[12].

Бошқа кашфиётлар

Скулл ТМП 1985 098 0001

1911-йилда Барнум Браwн Албертадаги Америка табиий тарих музейидаги фаолиятининг иккинчи йилида Толман кўприги яқинидаги Қизил буғу дарёсида Албертозаврнинг қисман бош суяги наъмунасини топди[13]. Wиллиам Паркс 1928-йилда Гус Линдблад ва Ралф Хорнелл томонидан 1923-йилда Қизил кийик дарёси яқинида қазиб олган бош суягисиз қисман скелетга асосланиб, албертазаврнинг янги турини тавсифлади. Бу тур ҳам албертозавр билан бир хил деб ҳисобланган. Унинг ҳозирги наъмунаси (РОМ 807) Торонтодаги Онтарио Қироллик музейига юборилган. 1926——1972-йилларда Албертозаврнинг суяк қолдиқлари топилмади. Лекин бу йиллар ичида бошқа топилмалар кашфиёти кўпайиб, Канаданинг турли музейларига юборилди. Албертозавр турдошларидан 1978-йилда ҳаваскор палеонтолог Морис Стефанук томонидан РТМП 81.010.001 намунаси, 1985-йил 16-июнда эса Стефанук томонидан РТМП 85.098.001 наъмунаси топилган. Улардан ҳеч бирида скелетларнинг бош суяклари тўлиқ бўлмаган[14]. Топилмалар Американинг Монтана, Ню-Мексико, Ваёминг ва Миссури штатларидан аниқлангани маълум қилинган, аммо уларнинг ҳеч бири албертозавр сакрофагига тегишли эмас эди[15].

Горгосаурус либратус

Горгозавр, Албертозаврнинг иккинчи тури сифатида тавсифланган
1913-йилда палеонтолог Чарлес Ҳ. Стернберг Албертодаги динозавр скелетлари орасида яна бир тираннозавр скелетини аниқлади. 1914-йилда Лоуренс Ламбе бу динозаврни Горгозавр либратус деб номланди[16].

Бундан бошқа наъмуналар кейинчалик Албертадан ҳамда АҚШнинг Монтана штатида ҳам топилган. Албертозавр бош суягининг толиқ наъмунаси ёқлиги сабабли янги топилган тираннозавр билан солиштиришда деярли фарқ топмаган Дале Русселл Горгозавр номини албертозаврнинг кичик синоними сифатида тасдиқлади ва горгозавр номи 1970-йилда албертозавр либратус деб ўзгартирилди. 2003-йилда Пҳилип Ж. Cурриэ анатомик билимларини топилмаларда кенгроқ ишга солиб бир нечта тиранозаврларнинг бош суягини солиштириб чиқди. Хулосаларига кўра, албертозавр ва горгозаврлар бошқа тираннозаврларга қараганда анча ҳавфлироқ ва бир-бирига чамбарчас боғлиқ эди. Cурриэ буни билган ҳолда уларни алоҳида авлод сифатида сақлашни тавсия қилди. Чунки улар доим ажралиб турадиган дасплетозавр ва тираннозаврлар каби эмаслигини такидлади. Шу билан бирга Аляска ва Ню-Мексикодан ҳам бир қанча албертозавр намуналари топилди[17].

Тавсифи

Ҳажм тафовути

Албертозавр йирик, икки оёқли йиртқиш бўлган. Катталарининг узунлиги 8—9 метр (17,18,30), оғирлиги 1,7—2,5 тоннага борган. Албертозавр бошқа тиранозаврлар (горгозавр) каби ўхшаш тана тузилишига эга. Барча динозаврлардек икки оёқли, оғир ва узун мушакли думи танасини мувозанатлаштириб туради. Унинг олд оёқлари танаси ўлчамига нисбатан анча кичик, фақат иккита бармоғи орқали вазифа бажаришга мослашган. Узун оёқлари тўрттадан бармоқлар билан тугайди. Улардан биринчи бош бармоғи қисқа ва ергача етиб бормайди. Учинчи бармоғи қолганларидан узунроқ[18]. Албертозавр 14—21 км/соат тезликда юра олади. Бу ўрта ёш одамнинг югуриш тезлигига тенг[19]. Албертазавр терисида икки хил тери сезгилари бўлиб, улар ўлчов майдонини сеза олади. Ташқи томондан жуда қалин ва қаттиқ олмоссимон тери ҳосилалари билан қопланган ва улар тери юзасида кўп қатор бўлиб жойлашади[20].

Бош суяги ва тишлари

Копенгагендаги Геология музейида қуйма бош суяги

Албертозаврни мускулли, калта, С шаклидаги бўйнига бевосита қўшилиб кетган бош суяги катталиги 1 метргача келади. Бошида сезги органлари, кўзлари, бурун тешиклари учун бўртмалар мавжуд. Мустаҳкам жағларида 58 ва ундан ортиқ банан шаклидаги тишлари бор. Катта диназаврларда тишлар сони камроқ бўлади, горгозаврда 62 та тиш бор. Бошқа диназаврлардан фарқли албертозавр ва тираннозаврлар оғзидаги ҳолатига қараб тишлари турли шаклларда бўлади. Юқори жағининг олдинги тишлари қолганларига нисбатан кичикроқ. Жағларининг ён томонларидаги яноқ тишлари йиртқич ҳайвонлар билан курашишда қўл келади. Албертозаврнинг тишлаш кучи унчалик кучли бўлмасада орқа тишлари максимал 3413 Нютонга тенг[21]. 2001-йилда Wиллиам Аблер албертозаврнинг тишлари ампулага ўхшаш ёриқларда жойлашганини аниқлади. Гўштхўрнинг тишлари ўлжасидан тана бўлагини узиб олишга мослашган ва бу жараён ҳимояланиш механизмлари билан мустаҳкамланган. Тираннозавр гўшт бўлагини тортганда тиш эластик равишда чўзилади ва ёриқ ичига силжийди. Бу орқали тишларга тушадиган оғирлик камаяди ва шикастланишдан ҳимояланади[22]. Кўзларидан юқори қисмида калта суяк чўққилари бўртиб чиққан ва турли рангларда бўлиши мумкин деб таҳмин қилинади. Эркаклари улардан урғочиларини жалб қилишда фойдаланган[23].

Ҳаёт кечириши

Энг кўп топилган ресурсларга кўра албертозавр ўн тўрт йил ва ундан кўпроқ умр кўради. Ёш индивидларнинг суяклари катталариникига нисбатан камроқ сақланиб қолиши сабабли, палеонтологлар уларни аниқлаши қийин бўлган[24]. Шунинг учун ҳам ёш тироназаврлар қолдиқлари илмий тадқиқотларда камроқ учрайди. Бу уларнинг ҳаёт даврида катталарига нисбатан яшовчанлиги ва кам ўлим ҳолатлари бўлганлигини билдиради[25]. Шу билан бирга катта ёшли индивидлар ўлимига нафақат қарилик, балки бошқа турдошлар билан рақобат, ҳудуд, жуфтлашиш учун кураш, озиқ топа олмаслик каби ички низолар ҳам сабаб бўлади. Ёшларга қараганда каттароқ индивидларнинг кўпроқ ҳалок бўлиши каркидон, фил каби йирик ҳайвонлар қаторида тираннозаврларда ҳам учраши одатий ҳол. Булар ҳақида қазилма қолдиқлардаги бўшлиқлардан хулоса олиш яхши манба бўла олади, аммо албертозавр каби йирик ҳайвонларнинг учдан икки қисмидан кўпи бир жойдан топилган[26]. Cурриэ шунингдек, албертозаврнинг ов қилиш одатлари ҳақида ҳам маълумот тўплаган. Кичкина индивидларнинг оёқларини энг тезкор динозаврлардан бири бўлган орнитомимидаларники билан солиштириш мумкин эди. Ёш албертозаврлар ўлжасидан тезроқ югуриши мумкин деб фараз қилинади. Тўданинг ёш аъзолари ўз ўлжасидан каттароқ ва кучлироқ бўлиши билан секин югурадиган катта тираннозаврлар томон ҳайдаш учун мас’ул бўлган бўлиши мумкин дейилади[27].

Систематикаси

Албертозавр – Тираннозаврлар оиласи, Албертозаврлар кенжа оиласига мансуб. Унинг энг яқин турдоши ўзидан бироз каттароқ горгозавр либратус ҳисобланади[28]. Уларнинг иккиси ҳам ўрганилган бўлиб, бошқа турларига тафсиф келтирилмаган[29].

Тираннозаврларнинг бир қанча туркумларига қуйидаги турлар киради: дасплетозаврлар, тарбозаврлар ва тираннозаврлар. Бошқа тираннозаврлар билан солиштирганда албертозаврлар нозикроқ тузилишга эга. Улар яна кичикроқ бош суяги, пастки оёқлари узунлиги билан ажралиб туради[30].

Қуйида Лоэwен ва бошқалар томонидан 2013-йилда ўтказилган филогенетик таҳлилга асосланиб тузилган тираннозавр кладограммаси[31]:

Тиронназавр
 
 

Горгозавр либратус

 
 

Албертозавр саркофаги

 
 
Тиронназавр
 

Динозавр Парк Тиронназавр

 
 
 

Дасплетозавр торосус

 
 
 

Дасплетозавр ҳорнери

 
 
 

Тератофениус cурриэи

 
 
 

Бистаҳиэверсор сеалейи

 
 
 

Лйтҳронах аргестес

 
 
 

Тиронназавр рех

 
 
 

Тарбозавр батаар

 
 

Жуженгтироназавр магнус

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Қирилиб кетиши сабаблари

Бриан Cоолей томонидан ясалган бронза ҳайкаллари

Барнум Броwн ва унинг палеонтологлар жамоаси томонидан 26 та албертозавр қолдиқлари бўр тероподининг битта ҳудудидан топилган энг кўп наъмуналар ҳисобланади. Уларнинг суяк қолдиқлари текширилиши билан қандай ҳолда қирилиб кетгани ҳақида ҳам хулосалар олинган. Жумладан, ўтхўр ҳайвонлар қолдиқларининг деярли топилмагани ва албертозавр суяк наъмуналаридаги коъплаб индивидларга хос бўлган сақланиш ҳолати туфайли Cурриэ Калифорниядаги Ла Бреа тар чуқурларидан топилган суякларни фақат бир турга мансуб йиртқичлар учун хос эмас деган хулосага келди. Бу эса топилган ҳайвон суяклари бир вақтнинг ўзида ўлганлигини кўрсатади[32]. Бошқа олимлар ҳайвонларни қурғоқчилик, сув тошқини ёки бошқа сабаблар билан оммавий нобуд бўлиши мумкинлигига шубҳа билан қарашган[33].

Ўтхўр динозаврлар, жумладан, сератопсийлар ва гадрозаврлар орасида тўпланган ўхшашликлар ҳақида кўплаб далиллар мавжуд. Бироқ, камдан-кам ҳолларда бир хил жойда жуда кўп йиртқичлар динозавлар топилади. Деинонйхус ва Cоэлофизис каби кичик тероподлар, шунингдек, Аллозавр ва Мапузаврдек йирик йиртқичлар суяклари агрегатлардан топилган[34]. Чикагодаги табиий тарих дала музейида тиранозавр суяк қоплами ўрнатилган[35]. Дасплетозаврнинг камида учта намунаси бир нечта гадрозаврлар билан бирга сақланиб қолган[36]. Бошқа олимлар такидлашича, бу топилмаларнинг ҳеч бўлмаганда баъзилари бу ерда тажовузкор рақобат туфайли ўлдирилиши ва ҳатто каннибализимга олиб келган бўлиши мумкин[37]. 2010-йилда Cурриэ, ҳали ҳам эски ов мавсумида ўлимнинг кўп бўлиши гипотезасини қўлласа-да, узоқ давом этган тошқин пайтида сув сатҳининг аста-секин кўтарилиши каби бошқа сабаблар ҳам умумий қирғинга сабаб бўлиши мумкинлигини тан олади[38].

Манбалар

  1. ↑ Листед ас „cф. Албертосаурус сп.“ "Cоррал Де Энмедио анд Паcкард Форматионс, Cаболлона Гроуп, Сонора, Мехиcо, " ин Сулливан анд Луcас (2006). Паге 16.
  2. ↑ Осборн, Ҳ. Ф. (Деcембер 31, 1905). „Тйранносаурус анд отҳер Cретаcеоус cарнивороус диносаурс“. Буллетин оф тҳе Америcан Мусеум оф Натурал Ҳисторй. 21: 259–265. дои:10.5281/зенодо.1038222.
  3. ↑ Осборн, Ҳенрй Ф. (1905). „Тйранносаурус анд отҳер Cретаcеоус cарнивороус диносаурс“ (ПДФ). Буллетин оф тҳе Америcан Мусеум оф Натурал Ҳисторй. 21 (3): 259–265. дои:10.1111/ж.1468-5965.2007.00735_17.х. ҳдл:2246/1464.
  4. ↑ Эриcксон, Грегорй М.; Cурриэ, Пҳилип. Ж.; Иноуе, Бриан Д.; Wйнн, Алиcе А. (2006). „Тйранносаур лифе таблес: ан эхампле оф нонавиан диносаур популатион биологй“ (ПДФ). Сcиэнcе. 313 (5784): 213–217. Бибcоде:2006Сcи…313..213Э. дои:10.1126/сcиэнcе.1125721. ПМИД 16840697. С2CИД 34191607. Арчивед фром тҳе оригинал (ПДФ) он Жулй 18, 2010. Ретриэвед Аугуст 29, 2010.
  5. ↑ Cурриэ, Пҳилип Ж. (2003). „Cраниал анатомй оф тйранносауридс фром тҳе Лате Cретаcеоус оф Алберта“ (ПДФ). Аcта Палаэонтологиcа Полониcа. 48 (2): 191–226. Арчивед (ПДФ) фром тҳе оригинал он Оcтобер 9, 2022
  6. ↑ Танке, Даррен Ҳ.; Cурриэ, Пҳилип Ж. (2010). „А ҳисторй оф Албертосаурус дисcовериэс ин Алберта, Cанада“. Cанадиан Жоурнал оф Эартҳ Сcиэнcес. 47 (9): 1197–1211. Бибcоде:2010CаЖЕС..47.1197Т. дои:10.1139/э10-057.
  7. ↑ Ламбе, Л. М. (1903). „Он тҳе лоwер жаw оф Дрйптосаурус инcрассатус (Cопе)“. Оттаwа Натуралист. 17: 134.
  8. ↑ Ламбе, Лаwренcе М. (1904). „Он Дрйптосаурус инcрассатус (Cопе) фром тҳе Эдмонтон Сериэс оф тҳе Нортҳwест Территорй“. Cонтрибутионс то Cанадиан Палаэонтологй. 3: 1–27. Ретриэвед Аугуст 29, 2010.
  9. ↑ Ҳай, Оливер Перрй, 1902 Библиограпҳй анд Cаталогуэ оф тҳе Фоссил Вертебрата оф Нортҳ Америcа. Буллетин оф тҳе Унитед Статес Геологиcал Сурвей, Н° 117, Говернмент Принтинг Оффиcе. пп 868
  10. ↑ Cарр, Тҳомас Д. (2010). „А тахономиc ассессмент оф тҳе тйпе сериэс оф Албертосаурус сарcопҳагус анд тҳе идентитй оф Тйранносауридаэ (Диносауриа, Cоэлуросауриа) ин тҳе Албертосаурус бонебед фром тҳе Ҳорсешоэ Cанён Форматион (Cампаниан–Маастричтиан, Лате Cретаcеоус)“. Cанадиан Жоурнал оф Эартҳ Сcиэнcес. 47 (9): 1213–1226. Бибcоде:2010CаЖЕС..47.1213C. дои:10.1139/э10-035.
  11. ↑ Cурриэ, Пҳилип Ж. (1998). „Поссибле эвиденcе оф грегариоус беҳавиоур ин тйранносауридс“ (ПДФ). Гаиа. 15: 271–277. Арчивед фром тҳе оригинал (ПДФ) он Марч 26, 2009. Ретриэвед Май 3, 2009. (нот принтед унтил 2000)
  12. ↑ Эбертҳ, Давид А.; Cурриэ, Пҳилип Ж. (2010). „Стратиграпҳй, седиментологй, анд тапҳономй оф тҳе Албертосаурус бонебед (уппер Ҳорсешоэ Cанён Форматион; Маастричтиан), соутҳерн Алберта, Cанада“. Cанадиан Жоурнал оф Эартҳ Сcиэнcес. 47 (9): 1119–1143. Бибcоде:2010CаЖЕС..47.1119Э. дои:10.1139/э10-045.
  13. ↑ Cарпентер, К., 1992, „Тйранносауридс (Диносауриа) оф Асиа анд Нортҳ Америcа“, Ин: Н. Матеэр анд П.-Ж. Чен (эдс.) Аспеcц оф нонмарине Cретаcеоус геологй. Чина Оcеан Пресс, Беижинг, Чина, пп. 250–268
  14. ↑ Танке, Даррен Ҳ.; Cурриэ, Пҳилип Ж. (2010). „А ҳисторй оф Албертосаурус дисcовериэс ин Алберта, Cанада“. Cанадиан Жоурнал оф Эартҳ Сcиэнcес. 47 (9): 1197–1211. Бибcоде:2010CаЖЕС..47.1197Т. дои:10.1139/э10-057.
  15. ↑ Ҳолтз, Тҳомас Р. (2004). „Тйранносауроидеа“. Ин Wеишампел, Давид Б.; Додсон, Петер; Осмóлска, Ҳалсзка (эдс.). Тҳе Диносауриа (Сеcонд эд.). Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс. пп. 111–136. ИСБН 978-0-520-24209-8.
  16. ↑ Ламбе, Лаwренcе М. (1914). "Он а неw генус анд спеcиэс оф cарнивороус диносаур фром тҳе Беллй Ривер Форматион оф Алберта, wитҳ а десcриптион оф тҳе скулл оф Степҳаносаурус маргинатус фром тҳе саме ҳоризон". Оттаwа Натуралист. 28: 13–20.
  17. ↑ Риcклефс, Роберт Э. (2007). „Тйранносаур агеинг“. Биологй Леттерс. 3 (2): 214–217. дои:10.1098/рсбл.2006.0597. ПМC 2375931. ПМИД 17284406.
  18. ↑ Ҳолтз, Тҳомас Р. (2004). „Тйранносауроидеа“. Ин Wеишампел, Давид Б.; Додсон, Петер; Осмóлска, Ҳалсзка (эдс.). Тҳе Диносауриа (Сеcонд эд.). Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс. пп. 111–136. ИСБН 978-0-520-24209-8.
  19. ↑ Cурриэ, Пҳилип Ж. (1998). „Поссибле эвиденcе оф грегариоус беҳавиоур ин тйранносауридс“ (ПДФ). Гаиа. 15: 271–277. Арчивед фром тҳе оригинал (ПДФ) он Марч 26, 2009. Ретриэвед Май 3, 2009. (нот принтед унтил 2000)
  20. ↑ Белл, Пҳил; Э. Cампионе, Ниcолáс; Сcотт Персонс, W; Ж. Cурриэ, Пҳилип; Ларсон, Петер; Танке, Даррен; Т. Баккер, Роберт (Жуне 1, 2017). „Тйранносауроид интегумент ревеалс cонфлиcтинг паттернс оф гигантисм анд феатҳер эволутион“. Биологй Леттерс. 13 (6): 20170092. дои:10.1098/рсбл.2017.0092. ПМC 5493735. ПМИД 28592520.
  21. ↑ Реичел, Мириам (2010). „Тҳе ҳетеродонтй оф Албертосаурус сарcопҳагус анд Тйранносаурус рех: биомечаниcал имплиcатионс инферред тҳроугҳ 3-Д моделс“. Cанадиан Жоурнал оф Эартҳ Сcиэнcес. 47 (9): 1253–1261. Бибcоде:2010CаЖЕС..47.1253Р. дои:10.1139/э10-063.
  22. ↑ Аблер, W. Л. 2001. А керф-анд-дрилл модел оф тйранносаур тоотҳ серратионс. п. 84–89. Ин: Месозоиc Вертебрате Лифе. Эд.с Танке, Д. Ҳ., Cарпентер, К., Скрепниcк, М. W. Индиана Университй Пресс.
  23. ↑ „Албертосаурус.“ Ин: Додсон, Петер; Бритт, Броокс; Cарпентер, Кеннетҳ; Форстер, Cатҳерине А.; Гиллетте, Давид Д.; Норелл, Марк А.; Олшевскй, Георге; Парриш, Ж. Мичаэл; & Wеишампел, Давид Б. Тҳе Аге оф Диносаурс. Линcолнwоод, Иллиноис: Публиcатионс Интернатионал, Лтд., 1993. пп. 106–107. ИСБН 0-7853-0443-6.
  24. ↑ Бриан Т. Роач; Даниэл Т. Бринкман. А Реэвалуатион оф Cооперативе Паcк Ҳунтинг анд Грегариоуснесс ин Деинонйчус Антиррҳопус анд Отҳер Нонавиан Тҳеропод Диносаурс (англ.) // Буллетин оф тҳе Пеабодй Мусеум оф Натурал Ҳисторй. – Музей эстественной истории Пибоди, 2007. – Вол. 48. – П. 103—138. – ИССН 0079-032Х. Архивировано 13 октября 2008 года.
  25. ↑ Грегорй М. Эриcксон; Пҳилип. Ж. Cурриэ; Бриан Д. Иноуе; Алиcе А. Wйнн. Тйранносаур лифе таблес: ан эхампле оф нонавиан диносаур популатион биологй (англ.) // Сcиэнcе. – АААС, 2006. – Вол. 313. – П. 213—217. – ИССН 0036-8075. – дои:10.1126/сcиэнcе.1125721. Архивировано 28 февраля 2009 года.
  26. ↑ Роберт Э. Риcклефс. Тйранносаур Агеинг (англ.) // Биологй Леттерс. – Лондонскоэ королевскоэ общэство, 2007. – Вол. 3. – П. 214—217. – ИССН 1744-9561. – дои:10.1098/рсбл.2006.0597. Архивировано 12 апреля 2016 года.
  27. ↑ Cурриэ, Пҳилип Ж. (1998). „Поссибле эвиденcе оф грегариоус беҳавиоур ин тйранносауридс“ (ПДФ). Гаиа. 15: 271–277. Арчивед фром тҳе оригинал (ПДФ) он Марч 26, 2009. Ретриэвед Май 3, 2009. (нот принтед унтил 2000)
  28. ↑ Cурриэ, Пҳилип Ж.; Ҳурум, Жøрн Ҳ; Сабатҳ, Карол (2003). „Скулл струcтуре анд эволутион ин тйранносаурид пҳйлогенй“ (ПДФ). Аcта Палаэонтологиcа Полониcа. 48 (2): 227–234. Арчивед (ПДФ) фром тҳе оригинал он Марч 26, 2009. Ретриэвед Май 3, 2009.
  29. ↑ Ҳолтз, Тҳомас Р. (Септембер 20, 2005). „РЕ: Бурпеэ Cонференcе (ЛОНГ)“. Ретриэвед Жуне 18, 2007.
  30. ↑ Cурриэ, Пҳилип Ж.; Ҳурум, Жøрн Ҳ; Сабатҳ, Карол (2003). „Скулл струcтуре анд эволутион ин тйранносаурид пҳйлогенй“ (ПДФ). Аcта Палаэонтологиcа Полониcа. 48 (2): 227–234. Арчивед (ПДФ) фром тҳе оригинал он Марч 26, 2009. Ретриэвед Май 3, 2009.
  31. ↑ Лоэwен, М. А.; Ирмис, Р. Б.; Сертич, Ж. Ж. W.; Cурриэ, П. Ж.; Сампсон, С. Д. (2013). Эванс, Давид C (эд.). „Тйрант Диносаур Эволутион Траcкс тҳе Рисе анд Фалл оф Лате Cретаcеоус Оcеанс“. ПЛоС ОНЕ. 8 (11): э79420. Бибcоде:2013ПЛоСО…879420Л. дои:10.1371/жоурнал.поне.0079420. ПМC 3819173. ПМИД 24223179.
  32. ↑ Cурриэ, Пҳилип Ж. (1998). „Поссибле эвиденcе оф грегариоус беҳавиоур ин тйранносауридс“ (ПДФ). Гаиа. 15: 271–277. Арчивед фром тҳе оригинал (ПДФ) он Марч 26, 2009. Ретриэвед Май 3, 2009. (нот принтед унтил 2000)
  33. ↑ Эбертҳ, Давид А.; МcCреа, Ричард Т. (2001). „Wере ларге тҳероподс грегариоус?“. Жоурнал оф Вертебрате Палеонтологй. (Супплемент то 3 – Абстраcц оф Паперс, 61ст Аннуал Меэтинг оф тҳе Соcиэтй оф Вертебрате Палеонтологй): 46А. дои:10.1080/02724634.2001.10010852. С2CИД 220414868.(публишед абстраcт онлй)
  34. ↑ Раатҳ, Мичаэл А. (1990). „Морпҳологиcал вариатион ин смалл тҳероподс анд иц меанинг ин сйстематиcс: эвиденcе фром Сйнтарсус рҳодесиэнсис“. Ин Cарпентер, Кеннетҳ; Cурриэ, Пҳилип Ж. (эдс.). Диносаур Сйстематиcс: Аппроачес анд Перспеcтивес. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс. пп. 91–105. ИСБН 978-0-521-43810-0.
  35. ↑ Cориа, Родолфо А.; Cурриэ, Пҳилип Ж. (2006). „А неw cарчародонтосаурид (Диносауриа, Тҳеропода) фром тҳе Уппер Cретаcеоус оф Аргентина“ (ПДФ). Геодиверситас. 28 (1): 71–118. Арчивед фром тҳе оригинал (ПДФ) он Марч 26, 2009. Ретриэвед Май 3, 2009.
  36. ↑ Cурриэ, Пҳилип Ж.; Трехлер, Давид; Коппелҳус, Эва Б.; Wиcкс, Келлй; Мурпҳй, Нате (2005). „Ан унусуал мулти-индивидуал тйранносаурид бонебед ин тҳе Тwо Медиcине Форматион (Лате Cретаcеоус, Cампаниан) оф Монтана (УСА)“. Ин Cарпентер, Кеннетҳ (эд.). Тҳе Cарнивороус Диносаурс. Блоомингтон: Индиана Университй Пресс. пп. 313–324. ИСБН 978-0-253-34539-4.
  37. ↑ Роач, Бриан Т.; Бринкман, Даниэл Т. (2007). „А реэвалуатион оф cооперативе паcк ҳунтинг анд грегариоуснесс ин Деинонйчус антиррҳопус анд отҳер нонавиан тҳеропод диносаурс“. Буллетин оф тҳе Пеабодй Мусеум оф Натурал Ҳисторй. 48 (1): 103–138. дои:10.3374/0079-032Х(2007)48[103:АРОCПҲ]2.0.CО;2. С2CИД 84175628.
  38. ↑ Cурриэ, Пҳилип Ж.; Эбертҳ, Давид А. (2010). „Он грегариоус беҳавиор ин Албертосаурус“. Cанадиан Жоурнал оф Эартҳ Сcиэнcес. 47 (9): 1277–1289. Бибcоде:2010CаЖЕС..47.1277C. дои:10.1139/э10-072.