Albrecht von Haller

Албречт фон Ҳаллер (олмонча: Албречт вон Ҳаллер  ; 1708 - 1777) - швейсариялик анатом, физиолог, табиацҳунос ва шоир. Лондон Қироллик жамияти аъзоси (1739), Париж Фанлар академиясининг хорижий аъзоси (1754), Санкт-Петербург Фанлар академиясининг хорижий фахрий аъзоси (1776).

Биография

Элемента пҳйсиологиаэ cорпорис ҳумани ВИИИ

Албречт фон Ҳаллер 1708-йилда Берн шаҳрида патрициян оиласида туғилган. 15-ёшидан бошлаб, у трагедиялар ва комедиялар ёзган ва Швейсария Иттифоқининг бошланиши ҳақида 4000 мисрадан иборат эпик ше'р ёзган. 1723-йилда у Тüбинген университетига ўқишга кирди ва у ердан машҳур Боэрҳаавени тинглаш учун Лейденга кўчиб ўтди. 19 ёшида у тиббиёт фанлари доктори даражасини олди, шундан сўнг Англия ва Франсия бўйлаб саёҳат қилди ва Базелда Иоган Берноуллидан олий математикани тинглади. 1728-йилда Геснер билан биргаликда тоғларга экскурсия қилди ва ботаника бўйича катта иш учун материал тўплади ва ўзининг машҳур "Алп тоғлари" тавсифий ше'рини кўриб чиқди. Базелда иккинчи бўлиб, у ерда анатомия бўйича ма'рузалар ўқиганидан сўнг, Халлер 1729-йилда Бернга қайтиб келди ва тез орада машҳур шифокорга айланди. 1732-йилда Халлернинг имзосисиз нашр этилган, унинг ше'рлар китоби ("Версуч счwеиз. Гедичте") ўша пайтда немис ше'риятининг бир нечта ихлосмандларининг э'тиборини унга қаратди. Унинг "Ёвузликнинг келиб чиқиши тўғрисида" дидактик ше'ри кўплаб тилларга ва, айтмоқчи, рус тилига икки марта таржима қилинган (Карамзин томонидан 1786-йилда нашрда ва 1798-йилда Пётр Богданов томонидан ше'рда). 1736-йилда у янги очилган Геттинген университетининг тиббиёт ва ботаника кафедраларига профессор унвонинолди вава у ерда анатомик театр ва ботаника боғига асос солди. 1742-йилда унинг узоқ муддатли "Энумератио метҳодиcа стирпиум Ҳелветиаэ индигенарумдебрномланган асари и нашр этилди ва 9 йилдан сўнг у Қироллик фанлар жамиятини (Соcиэäт дер Wиссенсчафтеа) очди ва уни доимий президенти этиб сайндади. Гёттингенда Халлер ўз тингловчиларининг ҳурмати ва севгисидан баҳраманд бўлди ва ҳамма жойда - дунёдаги биринчи олимлардан бирининг шон-шарафи; Император Франс И унга зодагонликни берди; инглиз қироли уни давлат маслаҳатчиси ва ҳаёт шифокори қилди; Утрехт, Оксфорд, Берлин, Ҳалле ва Санкт-Петербургга чақирилган; лекин Берн уни буюк кенгаш аъзолигига танлаганида, ўз юртига бўлган муҳаббат уни барча шараф ва унвонлардан воз кечиб, ватанига қайтишга мажбур қилди. Бернда, Албречт туз конларига асос солган, тиббиёт полициясини ташкил этган, қишлоқ хўжалигини ривожлантиришга кўмаклашган ва ҳоказо... Бу даврда ўзининг илмий ишларидан: тухумда эмбрион ривожланиши, суякларнинг ўсиши ва айниқса, 8 -жилдли китоби- "Элемента пҳйсиологиаэ cорпорис ҳумани" (Лозанна, 1755-66) аҳамиятга сазовордир. Бундан ташқари, у бир қатор тўпламларни нашр этди (Библиотҳеcа ботаниcа, Цюрих, 1771-2; Библиотҳеcа анатомиcа, ўша ерда, 1774-77; Библ. чирургиcа, Базел, 1774-75 ва тугалланмаган Библ. медиcинаэ.", 1776-87). Унинг “Де фунcтионибус cорпорис ҳумани праэcипуарум партиум” номли кенг қамровли физиологик монографияси фан тарихида катта аҳамиятга эга. У томонидан асос солинган Гöттинген "Гелеҳртен Анзеиген" да у 2000 тагача шарҳларни жойлаштирди. Галлер учта ахлоқий-сиёсий-тарихий роман ("Усонг", 1771; "Алфред", 1773 ва "Фабиус унд Като", 1774; "Алфред"ни 1788-йилда Э. Руних рус тилига таржима қилган; "Фабиус ва Катон" романини ёзган. - П. Полонский 1793-йилда) ёзди, унда у бошқарувнинг турли шакллари ҳақида ўз фикрларини билдиради. Холлер қариган чоғида франсуз “ма’рифатпарвар” адабиётига жуда ғамгин ва душман бўлиб қолди.

У 1777 йилда вафот этди.

• 
  Албречт фон Ҳаллердан экслибрис. Фондазионе БЕИC
• 
  Албречт фон Ҳаллердан экслибрис. Фондазионе БЕИC
• 
  Албречт фон Ҳаллернинг қўлёзма эслатмалари. Фондазионе БЕИC
• 
  Албречт фон Ҳаллердан мис ўйма экслибрис. Фондазионе БЕИC

Адабиётдаги хизматлари

Галлер ажойиб ше'рий исте'додга эга эмас эди, аммо унинг ижодининг тарихий ва адабий аҳамияти жуда катта. Унинг ше’рларида самимият кўп, бирорта ҳам ортиқча сўз йўқ; Алп тоғларида у кўрганларини шу қадар аниқлик билан тасвирлайдики, ҳатто ўша пайтдаги немис нашри ҳам бунга эриша олмади. Тўғри, бу та’рифлар ба’зан ҳаддан ташқари муфассал ва илмий бўлиб, унинг соф лирик асарларида самимий туйғулардан келиб чиққан бўлса ҳам, совуқ ақл кўпинча ўзини жуда аниқ намоён қилади; лекин бошқа томондан, уларда мардлик кучини эшитиш мумкин, айниқса олдинги авлод немис шоирларининг ноаниқлигбир эди.и. Холлернинг хизмати шундаки, у ше'рият учун баланд овозли қофиялар билан қулоқни қувонтиришдан кўра юқорироқ вазифани кўрсатди. Унинг ше'рларининг кенг таржимаи ҳоли билан танқидий нашри Л. Хирзел (Фрауэнфелд, 188 бир.). У ҳақида монографи ҳам боря: "Ҳаллер унд сеине Бедеутунг фüр диэ деуцче Култур", Лиссауэр (Берлин, 1873).

Фандаги хизматлари

Фон Халлернинг портрети

Ҳаллернинг анатомия ва физиологиядаги хизматлари жуда муҳимдир. У дастлаб кичик мақолалар шаклида анатомия масалалари бўйича кўплаб тузатиш ва қўшимчаларни нашр этди, кейин уларни анатомия бўйича иккита асосий асарида тўплади: "Опусcула анатомиcа минора" (Лозанна, 1765) ва юқорида айтиб ўтилган "Иcонес анатомиcаэ". У ўзининг "Опусcула патологиcал" асарида патологик анатомияни ўрганган (1755); у ҳайвонлар устидаги анатомик ишлари билан зоотомияга йўл очди; эмбриология - тухумдаги эмбрионнинг ривожланишини кузатиш ҳам шунинг жумласидандир. Физиологияда у Харвининг қон айланиш назариясидаги бўшлиқларини тўлдирди ва энг нозик томирлардаги қон оқимига нисбатан ҳозир ҳам ўз қийматини сақлаб қолган қарашларни ўрнатди. Нафас олишнинг механик ва кимёвий жиҳатлари бўйича у "Дереспиратионе эхперимента анатомиcа" (Гёттинген, 1746 ва 1749), "Мемоирес сур ла респиратион" ва "Опера минора"нинг иккинчи жилдида ҳам тўғрироқ қарашларни ўрнатди. Халлернинг айниқса муҳим хизмати унинг нервлар ва мушаклар фаолияти бўйича экспериментал тадқиқотларидир. У биринчи бўлиб мушак толаларининг учта хусусиятини тўғри ажратди: эластиклик, асаб қўзғатувчиларига жавоб бериш қобилияти ва механик ва кимёвий огоҳлантиришларга мустақил жавоб бериш қобилияти. У асабийлашиш деб атаган охирги хусусият; бу концепция бўйича, у умумлаштирилиб, нервларга, шиллиқ пардаларга, безларга ва бошқаларга ўтказилгандан сўнг. ҳ.к., кейинчалик бутун патологик тизимлар ажратилган. Ҳаллер Карл Линнейнинг 1735-йилда нашр этилган жинсий ўсимликлар таснифи тизимини кескин танқид қилди (ва унчалик яхши баҳслашмаган). " Де методиcо студио студио ботаниcес абсқуэ праэcепторе" (Гöттинген, 1736) ботаника асарида Ҳаллер ўсимликларнинг ташқи кўриниши ва уларнинг табиий муносабатлари ва уруғланиш органларининг ўзаро боғлиқлиги асосида қурилган табиий тизимнинг асосларини берди. Кейинчалик Ҳаллер ўзининг 15 ёшли ўғли Готтлиб Эмануэл номидан Карл Линнейнинг ёзувларини кескин танқид қилди: Дубиа эх Линнеи фундаментис ҳауста (Гöттинген, 1751). Австриялик фан тарихчиси Жозеф Шултес 1817-йилда Халлер ҳақида ёзган эди: у "ўз даврининг энг буюк одами ва ундан кейин яшаганлар орасида ҳали ҳам тенгсиз". Шулт, Халлернинг Линнейни танқид қилганлиги муносабати билан, "Ҳаллер инсоният билимининг ҳар бир соҳасида Линней фақат табиий тарих соҳасида қандай бўлса," деб ёзган. Шултес Халлернинг “Швейсария флораси” асарини алоҳида қадрлаб, уни ўлмас асар деб атади.

Адабиётлар

• Галлер, Халлер (Ҳаллер) Альбрехт // Газлифт — Гоголево. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — С. 69. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 6).
• Кирпичников А. И. Галлер, Альбрехт // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• Лебедев Д. В.. Очерки по ботанической историографии (ХИХ — начало ХХ в.). Л.: Наука, 1986.  Архивная копия от 15 марта 2016 на Wайбаcк Мачине
• Меркулов В. Л. Альбрехт Галлер — Л.: Наука, 1981. — 183 с.