Aldegidlar

Алдегидлар, РCҲО – молекуласида органик радикал Р ва водород атоми билан боғланган карбонил гуруҳи (>C=О) бўлган органик бирикмалар. Алдегид гуруҳи (-CҲО)нинг қандай радикал билан бирикканлигига қараб тўйинган, тўйинмаган, ароматик ва гетероциклик алдегидлар бўлиши мумкин. Алдегидларни аташда тегишли органик кислоталарнинг номларидан фойдаланилади. Масалан, чумоли кислотага тўғри келгани чумоли алдегид ёки формалдегид, сирка кислотага тўғри келгани сирка алдегид ёки ацеталдегид дейилади. Женева номенклатураси бўйича алдегидларни аташ учун углеводородлар номи ёнига ал қўшимчаси қўйилади. Масалан, ҲCҲО метанал, CҲ₃CҲО этанал. Баъзи алдегидлар тасодифий номларга эга; масалан, фурфурол алдегидлар бирламчи спиртларни оксидлаш, органик кислоталар ҳосилаларини қайтариш ва бошқа усуллар билан олинади. Улар жуда тез реаксияга киришувчи фаол моддалар ҳисобланади. Реаксия пайтида радикалдаги водород атомлари ва карбонил гуруҳдаги кислород бошқа атомларга алмашиниши ҳамда >C=О даги қўшбоғ узилиши натижасида бошқа атомларни бириктириб олиши мумкин. Булардан ташқари, алдегидлар алдол, кротон ва мураккаб эфир конденсациялари деган конденсацияга учраши мумкин, алдегидлар осон оксидланади. Улар полимерланиши, яъни бир неча молекулалари ўзаро бирикиб, юқори молекуляр бирикма ҳосил қилиши мумкин. Баъзи алдегидлар ишқорлар таъсирида Канницсаро реаксияси деб аталадиган реаксияга киришади. Улар фенолформалдегид смолалар олишда, антисептиклар сифатида, дезинфексиялашда ва бошқа максадларда ишлатилади.