Александр Эдуардович Шмидт(24 март 1871 йил, Астрахан - 9 август 1939, Тошкент)—рус ва совет арабист, шарқшунос, ўқитувчи.[1]

Александр Шмидт
Таваллуди 1871 йил 24 март
Астрахан
Вафоти 1939 йил 9 август
Тошкент
Касби рус шарқшуноси
Файл:Шмидт (1).жпг
Александр Эдуардович Шмидт(1871-1939)

Биография

Ҳарбий шифокор оиласида туг'илган. Унинг отаси руслашган немислардан мерос бо'либ қолган зодагон эди.

Та'лим

1889 йилда 1-Тифлис классик гимназиясини олтин медал билан тамомлаган. Кейин Шарқ тиллари факултетида Санкт-Петербург университети ўқишини давом эттириб, 1894 йилда ушбу факултетнинг араб-форс-турк бўлимини биринчи даражали диплом билан тугатди. Тилларни мукаммал о'рганиш қобилиятига эга бо'лган у ко'плаб Европа, Шарқ ва қадимий тилларни: франсуз, инглиз, немис, испан, италян, голланд, лотин, юнон, иброний ва замонавий иброний, араб, форс, турк ҳамда о'збек тилларини мукаммал билган.Унинг талабалик йиллари тадқиқот ишларига мойиллигини ко'рсатди. А. Э. Шмидт таниқли рус шарқшуноси Виктор Романович Розеннинг шогирди бо'лган[2].Тарихчи ва арабшунос учун ёзма ёдгорликларни,Исломни асл нусхада ўрганиш ва ўқишни жуда муҳим деб ҳисоблаган Р.Розен Шмидтга ва унинг илмий қизиқишларининг шаклланишига ниҳоятда муҳим таъсир кўрсатди. Университетни тугатгандан со'нг, А.Э.Шмидт университетда қолдирилди, о'ша пайтда ёзилганидек, "профессорликка тайёргарлик ко'риш учун"[3]. 1896 йилда магистрлик имтиҳонини топшириб, икки йиллик чет элга саёҳатга жўнаб кетди ва у ерда ўша даврнинг энг йирик европалик шарқшунослари – венгер шарқшуноси И. Голдзиэр[4][5], австрия-венгрия шарқшуноси И . Карабачек ва голланд шарқшуноси М. Ж. Гуэ[6] билан танишди.

Октябр инқилобигача бо'лган илмий ва о'қитувчилик фаолияти ва хизмати

Хат (1914)

1897 йилда Шмидт арабшуносликка оид биринчи жиддий илмий мақоласини нашр этди. 1898 йилда Александр Эдуардович Петербург университетининг Шарқ факултетида хусусий доцент лавозимида дарс бера бошлади. Университетда араб ва исломшуносликдан ма’рузалар ўқиган.1899 йилда шарқшунос ва ёзувчи А. Э. Кримский[7] “Исломчилик ва унинг келажаги”. А. Э. Шмидт ўзининг ўқитувчилик фаолиятини инспектор Александровский лицейи иши билан муваффақиятли бирлаштирди, кейинроқ Петербург Ведомости газетаси таҳририяти котиби бўлиб ишлади. 1907-йилдан 1920 йилгача Санкт-Петербургдаги Россия Халқ кутубхонасида кутубхоначи катта ёрдамчиси, кутубхоначи, директор ёрдамчиси лавозимларида ишлаган. 1912-йилда Империал Шарқшунослик жамияти томонидан 1912 йилда асос солинган "Ислом олами" журнали билан асосан Бартолд саъй-ҳаракатлари билан муваффақиятли ҳамкорлик қила бошлади. Василий Бартолд ушбу журналнинг биринчи муҳаррири[8] Журналнинг бир қанча сонларида А. Э. Шмидт ислом дини тарихига оид эссесини ҳам э’лон қилди. Марказий Осиё ҳақидаги материаллар шарҳи сифатида Франсиянинг "Мусулмон дунёси шарҳи" журналида чоп этилган. 1914-йилда Шмидт номзодлик диссертациясини муваффақиятли ҳимоя қилди[9] Шу билан бирга, Шмидт Россия археология жамиятининг Шарқий бо'лими (Санкт-Петербург) ва Лазарев институти (Москва) да тез-тез илмий ма'рузалар ва ма'рузалар билан чиқди.1917 йил 1 сентябрда Шмидт Петроград университетининг фавқулодда профессори бо'лди.

Инқилобдан кейинги фаолияти

1918 йилда А. Э. Шмидт Шарқ тиллари факултети Петроград университетининг тўлиқ профессори этиб сайланди. 1918 йил 1 октябрдан бошлаб у этнология ва тилшунослик факултетида ишлай бошлади Лазарев номидаги Шарқ тиллари институти[10] Москвада ислом ҳуқуқи ва исломшунослик курсларидан дарс берган. 1920 йилдан Фанлар академияси Осиё музейи қошидаги Шарқшунослар коллежи а’зоси.

Тошкентдаги университетда олиб борган фаолияти

1917 йил охиридан бошлаб Александр Эдуардович илмий-педагогик жамоатнинг бошқа вакиллари билан биргаликда қабул қилди [11] Тошкентда Туркистон давлат университети режалаштирилган муассаса ишлари бўйича ташкилий қўмита ишида фаол иштирок этган. 31 август 1919 куни А.Э.Шмидт ушбу университет ректор ўринбосари этиб сайланди[12] ва шу лавозимда 1920-йил 17-январда Тошкентга жўнатилган ва 1920-йил февралида у ердан кетган.[13], “икки ташкилий гуруҳ — Москва ва Тошкентнинг якуний фаолияти учун замин тайёрлаш учун” Тошкентга юборилган биринчи профессор-ўқитувчилар гуруҳига раҳбарлик қилди[14].Университетга ўқитувчиларни танлашдан ташқари, 2019-йил июл ойида университет учун кутубхона сотиб олишда ҳам иштирок этган.Унинг таклифига кўра, ташкилий қўмита “Ўқув юрти учун 10 минг рубл ажратди. рус классиклари тўплами”, катта илмий адабиёт фондидан ташқари, Халқ Маориф Комиссарлигининг илмий-кутубхона бўлими томонидан ҳадя қилинган.</реф>. 1920-йил 19-февралда Москвадан жўнаб кетаётиб, 1920-йил 10-апрелда А.Э.Шмидт университет ўқитувчилари гуруҳи бошчилигида 159-сонли тез тиббий ёрдам поездида Тошкентга етиб келди[15].1920-йилнинг охиридан 1921-йилнинг ўрталаригача Туркистон университети тарих-филология факултети декани ва профессори бўлган. 1920 йил апрелда А. Э. Шмидт университет билан бир вақтда Тошкентда ташкил этилган Шарқ институтига профессор этиб сайланди ва 1920 йил декабрда унинг ректори бўлди. У бу лавозимларда 1921 йилнинг ўрталаригача ишлади. Бу институтда исломшунослик, мусулмон ҳуқуқи, мусулмон ақидаси, тарих, араб адабиёти ва араб тили фанларидан ма’рузалар ўқиган[16] Унинг раислигида 1920-1922 йилларда Туркистон университетида Тарих-филология ва ижтимоий-иқтисодий фанлар жамияти фаолият юритди. Туркистон музейлар, қадимий ёдгорликлар, санъат ва табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси (Туркомстарис) кенгаши аъзоси ҳам бўлган. 1920-йил сентябрда[17] шарқшунослар гуруҳи таркибида[18] Бухоро ёдгорликларини кўздан кечириш ва уларни муҳофаза қилиш чораларини кўриш. 1922 йилда у Аҳмад Ясавий мақбарасини ўрганиш мақсадида Туркистон шаҳрига экспедицияда қатнашади. 1922-йилда Тошкентдаги “Фан ва та’лим” журналида муҳаррир ёрдамчиси бўлиб ҳам ишлаган. 1922 йил августдан 1923 йил февралгача Туркистон АССР Маориф халқ комиссарлиги ҳузуридаги Давлат илмий кенгаши раисининг ўринбосари. 1920-1921 йилларда Туркистон туб аҳолиси ҳаётини ўрганиш бўйича илмий комиссия аъзоси бўлган. 1920-йилларнинг ўрталарида Қирғизистон ва Туркманистонга ўтказилган илмий-тадқиқот экспедицияларида ҳам фаол қатнашган. 1923 йил июл ойида Шмидт Туркистон раҳбарияти номидан Уфадан Тошкентга Усмон Қуръонини етказиб беришда иштирок этди.1924-йил сентябрда Шарқ институти Тошкентдаги университетнинг Шарқ факултетига айланди. Тошкент университетининг ўзи эса 1923-йил июл ойида Ўрта Осиёда миллий чегараланиш деб номланди - Ўрта Осиё давлат университети, қисқартирилган — САГУ. Э.Шмидт САГУ Шарқ факултети декани бо'лди ва у 1926 йилгача САГУнинг о'қув ишлари бо'йича проректори этиб тайинлангунга қадар бу лавозимда қолди. 1928 йил сентябр ойида Шмидт САГУ проректори лавозимидан исте'фога чиқди. Университет маъмуриятининг илтимосига кўра, Иттифоқнинг Молия Халқ Комиссарлиги 1929-йил август ойида унга “университетни ташкил этишга қўшган катта ҳиссаси учун миннатдорчилик сифатида” шахсий пенсия тайинлади. Шу билан бирга, А. Э. Шмидт университетда дарс беришни давом эттирди. 1930 йилда А. Э. Шмидт ОГПУнинг Тошкентдаги ҳай’ати қарори билан САГУ Шарқ факултети профессор-ўқитувчилари, 11 кишидан иборат Олмаотага сургун қилинди. Ва 1930 йилда САГУнинг Шарқ факултети ёпилди ва 1931 йил март ойида университетда араб тилини о'рганиш то'хтатилди.

Кутубхона иши

1933-йил апрелда Ўзбекистон ҳукуматининг “Республика қўлёзма фондларини бирлаштириш тўғрисида”ги қарори билан Тошкентдаги Давлат оммавий кутубхонаси Марказий қўлёзмалар сақлаш омбори деб эълон қилинди. Бу кутубхонага республиканинг бошқа шаҳарларидаги кутубхона ва муассасалардан кўплаб қўлёзмалар оқими кела бошлади. Кутубхонадаги қўлёзмаларни сақлаш ва ўрганишни ташкил этиш учун йирик шарқшунос олимлар – проф. А. А. Молчанов (1933 йил май ойидан), проф. А. Э. Шмидт (1934 йил июнидан) ва проф. А. А. Семенов (1936 йил май ойидан)[19].Шмидт Ўзбекистон ССР Давлат оммавий кутубхонасининг Шарқ бўлимида ва Тошкентдаги бошқа муассасаларда ишлаган, илмий мақсадларда Ленинград ва Москвада бўлган. У шарқ қўлёзмаларини тавсифлаш билан шуғулланган.[20]. А. Э. Шмидт ҳаётининг сўнгги йилларида СССР ФА Шарқшунослик институти топшириғи билан танқидий, шарҳланган матн устида ишлади.1938 йилда Шмидт яна ҳибсга олинди.[21] Айбланувчи А.Э. САГУ директори, мен, реаксион профессорлар гуруҳига Семенов, Маллицкий ва Андреев бошчилик қилдилар. Биз о'қитувчилар таркибидан "Востфак"да аксилинқилобий вайронагарчилик гуруҳини туздик, у о'з олдига қуйидаги вазифаларни қо'йди: совет мутахассислари учун кадрлар тайёрлаш соҳасидаги ишларни бузиш, профессор-о'қитувчилар таркибини советлаштиришга қаршилик ко'рсатиш ва ижтимоий тузилмаларни жорий этиш.Александр Эдуардович Шмидт 1939-йил 9-августда озодликка чиқмай вафот этди.[22] Тошкентда, собиқ Боткин ко'часидаги қабристонга дафн этилган.

Илмий хизматларини э'тироф этиш

А.Э.Шмидтнинг илмий-педагогик фаолиятидаги хизматларининг э’тирофи унинг 1925-йилда СССР Фанлар академиясининг мухбир а’зоси этиб сайлангани бўлди[23].

Эслатмалар

  1. ↑ {Wайбаcк|урл=ҳттп://меморй.пвост.орг/пагес/шмидт.ҳтмл |дате=20120121070242 }} Одамлар ва тақдирлар. Шарқшуносларнинг биобиблиографик луг'ати — Совет давридаги сиёсий террор қурбонлари (1917-1991). Санкт-Петербург, 496 б. 2003 ИСБН 5-85803-225-7
  2. ↑ Ма'лумки, Розен Шмидтни жуда қадрлаган ва у ҳақида шундай гапирган: “Лекин қандай исте’додли инсон!”.
  3. ↑ Ҳозирда бунинг о'хшашлиги аспирантурага битирув.
  4. ↑ Игназ Голдзиэр (1850—1921)
  5. ↑ [1][сайт ишламайди] Ж. Голдзиэр Шмидт ҳақида юқори гапириб, уни энг яхши шогирдларидан бири сифатида тавсифлади.
  6. ↑ Мишел Ян де Гуэ (1836—1909) — голланд арабшуноси, Санкт-Петербург Фанлар академиясининг хорижий мухбир аъзоси (1886 ). Ўрта аср арабзабон тарихчи ва географларининг асарларини нашр этиш билан шуғулланган.)
  7. ↑ Кейинчалик таниқли шарқшунос ва Украина Фанлар академияси академиги.
  8. ↑ [2][сайт ишламайди] Нашрнинг мақсад ва вазифалари бўйича қарашлардаги фарқлар (Бартолд уни илмий, академик нашр сифатида кўрди, таъсисчилар эса амалий ва замонавий мавзуларга кўпроқ эътибор беришни хоҳлашди. Мусулмонлар ҳаёти) В.В.Бартолдни бир йилдан сўнг ушбу нашрнинг бош муҳаррири лавозимини тарк этишга мажбур қилди.
  9. ↑ Ҳимоя натижаларига кўра, унга араб адабиёти бўйича магистрлик даражаси берилди.
  10. ↑ 1921 йилда Лазарев институти "Москва Шарқ тиллари институти" номи билан машҳур бўлди. Студиэс.
  11. ↑ Масалан, В. В. Бартолд, Н. И. Веселовский, Н. Я. Марр, А. Н. Самойловичлар эди. , С. Ф. Олденбург ва бошқалар.
  12. ↑ [3][сайт ишламайди] 1918-йил 29-июн - 1-июл РСФСР Маориф халқ комиссарлиги Тошкент университетини ташкил этиш бўйича йиғилиш ўтказди. Учрашувда Россиянинг етакчи университетлари вакиллари иштирок этди. Петроград шарқшунослари В. В. Бартолд ва янги ташкилий қо'мита а'зоси этиб сайланган А. Э. Шмидтлар эди. 1919-йил август ойида ташкилий қўмита ўрнига ташкил этилган Тошкент университети ҳай’ати ташкил этилди. Кенгаш бошлиғи этиб таниқли тупроқшунос Н.А.Димо, ўринбосарлигига А.Э.Шмидт сайланган.
  13. ↑ Александр Эдуардович Шмидт, ўн тўрт тил, ислом, ислом ҳуқуқи, араб, адабиёт ва “айниқса... мусулмон оламидаги турли ички йўналишлар, асосан кейинги асрларда”, акаднинг энг яқин шогирдларидан бири бўлган ажойиб билимдон. П.П.Розен. Бир гуруҳ профессорлар бошчилигида 1920 йилнинг феврал ойида Тошкентга бориб, бу ерда университет ташкил этади, Туркистон Шарқ институти ректори, тарих-филология, кейин эса Шарқ факултетлари декани, ректор ўринбосари лавозимларида ишлайди. Марказий Осиё университети. 1926 йил феврал ойида у мухбир а'зо этиб сайланди. СССР Фанлар академияси.
  14. ↑ .ру/з_исламологй /рес/а_лунин_1970.ҳтмл Б. В. Лунин "Юрак ва онгнинг хоҳиши билан."[сайт ишламайди]
  15. ↑ уз/cги-бин/маин.cги?раз=16&ном=7&ид=79[сайт ишламайди] А. Бу ўқитувчилар гуруҳига бошлиқ бўлган Э. Шмидт ҳатто сафар чоғида Туркистон фронти қўмондони ёрдам сўраб, унга телеграмма йўллади: “ТДДУ делегацияси Ақтюбинскка етиб келди. Кейинги ривожланиш жуда қийин. Биз фавқулодда жо'натиш учун буюртма беришни со'раймиз...”.
  16. ↑ 79[сайт ишламайди] Унинг ушбу институтдаги талабалари кейинчалик машҳур олим ва ёзувчилар бўлганлар: М. О. Ауэзов, Э. К. Бетгер, А. К. Боровков, М. И. Шевердин.
  17. ↑ Бухоро амири тузуми ағдарилгандан сўнг.
  18. ↑ Бартолд, Бетгер, Вяткин ва бошқалар
  19. ↑ ҳттп://www.звездавостока.уз/cги-бин/маин.cги?раз=16&ном=7&ид=79[сайт ишламайди]Андоза:Мавжуд ҳавола
  20. ↑ Ҳозирда саккиз жилдлик “Фанлар академияси Шарқ қўлёзмалари тўпламлари. Ўзбекистон ССР"[сайт ишламайди]
  21. ↑ Ўзбекистон Республикаси Миллий хавфсизлик хизмати архиви. Архив тергов иши Но П-14031, 79-варақ.
  22. ↑ „Александр Эдуардович Шмидт 1871-йилда туғилган. шаҳар, Астрахан; Олий ма'лумот; Арабшунос, ислом олими, Туркистонлик хизматчи. нашр. бибс (1934 йил июлидан). Яшаш жойи: Тошкент. 1938 йилда ҳибсга олинган. Ҳукм: 1939 йилда вафот этган“. 2011-йил 1-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 18-октябр.
  23. ↑ Ўша йилларда у Ўзбекистоннинг ягона олими бўлиб, бундай э’тирофга сазовор бўлган эди

Манбалар