Aleksandr Spirkin
Александр Георгиевич Спиркин (1918-йил 24-декабр, Саратов вилояти, ҳозирги Аркадак тумани, Чиганак қишлоғи — 2004-йил 28-июн, Москва) — совет ва рус философи. Диалектик[1] ва тарихий материализм[2], психология ва кибернетиканинг фалсафий муаммолари бўйича мутахассис. Фалсафа фанлари доктори, профессор (1970), 1974-йилдан СССР Фанлар академиясининг фалсафа ва ҳуқуқ бўлимининг мухбир аъзоси, кейин Россия Фанлар академиясининг мухбир аъзоси..
Биография
1941-йилда Москва давлат педагогика дефектология институтини (МГПДИ, ҳозирги Москва давлат педагогика университети факултети) тугатган. 1941-йил июлдан ноябргача Смоленск яқинидаги меҳнат фронтида бўлган.
Сохта ишларга кўра, у "жосуслик" учун ҳибсга олинган (Вячеслав Шестаковнинг сўзларига кўра, Спиркинни "бизнинг тепамизда фақат немис самолётлари"[3] деган бепарво ибораси учун ҳибсга олишган; Спиркиннинг ўзи эса ўз хотираларида қўшнисига "Сталин - шафқациз одам"[4] дегани учун қамалганини кўрсатади) ва 1941-1945-йилларда қамоқда бўлган (1957-йилда реабилитация қилинган)[5].
1945-1946-йилларда СССР Тиббиёт фанлари академияси Неврология институтида илмий ходим бўлиб ишлаган. 1946-1952-йилларда СССР Фанлар академиясининг Фалсафа институти илмий ходими бўлган. Номзодлик диссертацияси (1948) Г. В. Плеханов асарларидаги ижтимоий психология муаммоларига бағишланган; докторлик диссертацияси эса (1959) онгнинг келиб чиқиши муаммосига[6] бағишланган.
1946-йилдан Москвадаги олий ўқув юртларида фалсафий ва психологик фанлардан дарс берган. 1950-йил 20-июнда Сталиннинг " Марксизм ва тилшунослик масалалари " асари " Правда " газетасида пайдо бўлди. Спиркин ушбу мақолага саволлар ёзди ва бу саволларни Сталинга юборишга қарор қилди, аммо 1940-йилларнинг биринчи ярмида қамоққа олинганлигини ҳисобга олиб, у рафиқаси Екатерина Крашенинникова томонидан имзоланган саволлар билан хат юборди. Файласуфнинг хотираларида ёзилишича, Крашенинникова Сталиннинг жавобини олгач[7], ўша давр совет зиёлиларининг диққат марказида бўлиб, докторлик диссертациясини ҳимоя қилади (номзодлик ҳимоясини ўтказиб юборган). Академик Г. Ф. Александров , ўша пайтда СССР Фанлар академиясининг Фалсафа институти директори бўлиб, уни немис тили бўлимига мудир этиб тайинлади. Сталин вафотидан кейин Крашенинникова кафедрадан ишдан бўшатилди[8].
1952-1953-йилларда Москва сиртқи педагогика институтининг дефектология факултети декани бўлган.
1954-йилдан " Совет Энциклопедияси " нашриётида ишлаган, 1960-1970-йилларда у фалсафа таҳририятини бошқарган, шунингдек, академик Ф. В. Константинов фалсафий энциклопедияси бош муҳаррири ўринбосари бўлган. 1968-йилда " Фикр " нашриёти Спиркин ҳаммуаллифлардан бири ҳисобланган диалектик материализм бўйича дарсликни нашр этди[1].
1962-1978-йилларда СССР Фанлар академияси Фалсафа институтида катта илмий ходим бўлган, 1978-1982-йилларда диалектик материализм секторига раҳбарлик қилган, 1982-йилдан шу ерда бош илмий ходим бўлиб ишлаган. 1974-йил 26-ноябрда СССР Фанлар академиясининг Фалсафа ва ҳуқуқ бўлими А. Г. Спиркинга СССР Фанлар академиясининг фалсафа бўйича мухбир а'зоси унвонини берди.
1962-1981-йилларда СССР Фанлар академияси Президиуми ҳузуридаги Кибернетика бўйича илмий кенгашнинг кибернетика фалсафий муаммолари бўлимининг раиси бўлган[9]. 1971-1975-йилларда эса СССР фалсафа жамияти вице-президенти[5] бўлган.
1978-йилда у " Аниқ - ақл бовар қилмайдиган " дастурида иштирок этди, унинг мавзуси инсон қобилиятлари ҳақида эди[10].
1982-йилда у Москва давлат университетида парапсихология бўйича деярли тўрт соатлик ма'руза ўқиди ва у ерда у биомайдон тирик тизим томонидан яратилган радиация эканлигини, одам ўлганидан кейин унинг биомайдонининг рамкаси сақланиб қолиши ва бу рамка орқали ўша инсон ҳақида жуда кўп ма'лумот аниқлаш мумкинлигини айтди ва шу орқали Э.Давиташвили, <а ҳреф="./Кулагина, Нинел Сергеэвна" рел="мw:WикиЛинк" дата-линкид="175" дата-cх="{&қуот;адаптед&қуот;:фалсе,&қуот;соурcеТитле&қуот;:{&қуот;титле&қуот;:&қуот;Кулагина, Нинель Сергеевна&қуот;,&қуот;тҳумбнаил&қуот;:{&қуот;соурcе&қуот;:&қуот;ҳттпс://уплоад.wикимедиа.орг/wикипедиа/cоммонс/тҳумб/9/95/%Э2%80%9CҲаwкинс_Натионал_Лабс%Э2%80%9Д_алсо_кноwн_ас_Эморй_Университй%Э2%80%99с_бриарcлифф_cампус._%2828903314358%29.жпг/80пх-%Э2%80%9CҲаwкинс_Натионал_Лабс%Э2%80%9Д_алсо_кноwн_ас_Эморй_Университй%Э2%80%99с_бриарcлифф_cампус._%2828903314358%29.жпг","wидтҳ":80,"ҳеигҳт":60},"пагепропс":{"wикибасе_итем":"Қ38667"},"пагелангуаге":"ру"},"таргетФром":"мт"}[сайт ишламайди]" cласс="cх-линк" ид="мwWw" титле="Кулагина, Нинел Сергеэвна">Н.</а> <а ҳреф="./Кулагина, Нинел Сергеэвна" рел="мw:WикиЛинк" дата-линкид="175" дата-cх="{&қуот;адаптед&қуот;:фалсе,&қуот;соурcеТитле&қуот;:{&қуот;титле&қуот;:&қуот;Кулагина, Нинель Сергеевна&қуот;,&қуот;тҳумбнаил&қуот;:{&қуот;соурcе&қуот;:&қуот;ҳттпс://уплоад.wикимедиа.орг/wикипедиа/cоммонс/тҳумб/9/95/%Э2%80%9CҲаwкинс_Натионал_Лабс%Э2%80%9Д_алсо_кноwн_ас_Эморй_Университй%Э2%80%99с_бриарcлифф_cампус._%2828903314358%29.жпг/80пх-%Э2%80%9CҲаwкинс_Натионал_Лабс%Э2%80%9Д_алсо_кноwн_ас_Эморй_Университй%Э2%80%99с_бриарcлифф_cампус._%2828903314358%29.жпг","wидтҳ":80,"ҳеигҳт":60},"пагепропс":{"wикибасе_итем":"Қ38667"},"пагелангуаге":"ру"},"таргетФром":"мт"}[сайт ишламайди]" cласс="cх-линк" ид="мwWw" титле="Кулагина, Нинел Сергеэвна">Кулагина</а>, <а ҳреф="./Тери-оптик идрок" рел="мw:WикиЛинк" дата-линкид="177" дата-cх="{&қуот;адаптед&қуот;:фалсе,&қуот;соурcеТитле&қуот;:{&қуот;титле&қуот;:&қуот;Кожно-оптическое восприятие&қуот;,&қуот;пагепропс&қуот;:{&қуот;wикибасе_итем&қуот;:&қуот;Қ1965626&қуот;},&қуот;пагелангуаге&қуот;:&қуот;ру&қуот;},&қуот;таргетФром&қуот;:&қуот;мт&қуот;}" cласс="cх-линк" ид="мwХА" титле="Тери-оптик идрок">Р.</а> <а ҳреф="./Тери-оптик идрок" рел="мw:WикиЛинк" дата-линкид="177" дата-cх="{&қуот;адаптед&қуот;:фалсе,&қуот;соурcеТитле&қуот;:{&қуот;титле&қуот;:&қуот;Кожно-оптическое восприятие&қуот;,&қуот;пагепропс&қуот;:{&қуот;wикибасе_итем&қуот;:&қуот;Қ1965626&қуот;},&қуот;пагелангуаге&қуот;:&қуот;ру&қуот;},&қуот;таргетФром&қуот;:&қуот;мт&қуот;}" cласс="cх-линк" ид="мwХА" титле="Тери-оптик идрок">Кулешова</а>[11]. каби экстрасенсларнинг номларини оммалаштирди ва фаолиятини тарғиб қилди.
1979-1984-йилларда А.С.Попов номидаги Радиотехника, электроника ва алоқа жамиятида биоахборот лабораториясини бошқарди[12].
1980-йилда таниқли диссидент ва антисталинист Антон Владимирович Антонов-Овсеэнко ўзининг "Золимнинг портрети" китобида Спиркинни провакаторликда айблади ва 1940-йиллардаги қарама-қаршиликда унга туҳмат қилди[13]. Кейинчалик, 1997-йилда "Вестник" журналида чоп этилган ўз хотираларида эса Спиркин бу айбловларни рад этди[4].
1960-йиллардан бошлаб у машҳур фалсафа дарсликларини нашр эттиради. “Фалсафа асослари”[14] дарслигининг қўлёзмаси олий ўқув юртлари талабалари учун ўтказилган Бутуниттифоқ дарслик танловида совринли ўринга сазовор бўлган. 1990-йилда бу дарслик “ Прогресс ” нашриёти томонидан инглиз тилида чоп этилган[15], СССР парчаланганидан кейин эса рус тилида сезиларли даражада қайта кўриб чиқилган ҳолда[16] қайта нашр этилган.
" Меҳнат ютуқлари ва кўп йиллик самарали меҳнати учун " " Шон-шараф" ордени (2003) билан тақдирланган[17].
Фалсафа
Спиркин илмий тадқиқотининг энг муҳим масаласи онг ва ўз-ўзини англашнинг фундаментал фалсафий-психологик назариясини ишлаб чиқиш билан боғлиқ. Файласуф онг ва тилнинг келиб чиқиши ва ривожланиши муаммоларини; одамлар, даврлар ва маданиятларнинг ўзаро мулоқоти ва ўзаро бир-бирини тушунишиларини; Ғарбий Европа, Шарқ ва рус фалсафий тафаккурида гносеология тарихини; онглилик ва онгсизликни; воқеликни англашнинг оқилона ва интуитив шаклларини; онг ва онгсизликнинг паранормал ҳолатлари; онг, билим ва э'тиқод; диний онг ва тажриба хусусиятлари; мўжизавий муаммолар; келажакни кўра олиш феномени ва бошқа экстрасенсор қобилиятларни таҳлил қилган. Шунингдек, у ижодий шахсият, исте'дод ва унинг даражалари бўлган: "талант" ва "даҳо" тушунчаларини ҳам ишлаб чиққан.
Унинг асарларида инсон шахсияти, унинг "мен" ойнасидаги ўзлиги, инсоннинг ўзига хослиги каби инсоннинг фалсафий муаммоларини ўрганиш муҳим ўрин тутади.
Бундан ташқари, метафалсафий мавзуларда ҳам тадқиқотлари мавжуд эди.
Москва давлат педагогика институти талабаси бўлган пайтда Спиркин Сухум болалар боғчасида уч йил давомида одамнинг пайдо бўлишининг биологик асосларини аниқлаш учун маймунларнинг хатти-ҳаракатларини ўрганди. ХХ асрнинг 80-йиллари бошидан файласуф марксистик фалсафада ҳайвонот олами асосларига боғлиқ ҳолда инсоннинг эволуцион табиати ва унинг онги ҳақидаги соддалаштирилган қарашларни танқидий қайта кўриб чиқиш ғоясини илгари сурди. Кастрофизм ва креационизм ғояларини ҳақиқатга яқинроқ деб ҳисоблаган файласуф эволуционизм тамойилини ва Дарвиннинг одамнинг маймунсимон аждоддан келиб чиққанлиги ҳақидаги гипотезасини инкор этмайди. Спиркин, шунингдек, Энгелснинг инсон эволюцияси жараёнида меҳнатнинг роли ҳақидаги ғоясини асослаб бўлмайдиган деб топди ва буни " меҳнат маймуннинг эмас, балки инсоннинг муҳим хусусиятидир " деган ҳақиқат билан асослади. Спиркин абадий бирлашган мавжудот ғоясини илгари суриб, унда инсон космик, биологик, ижтимоий ва оқилона мавжудотдир деб та'кидлади. Спиркиннинг сўзларига кўра, Худо " ҳамма нарсанинг универсал семантик, шакллантирувчи ва тартибга солувчи принсипи (Абсолют) " деб тушунилади, бу унга ишониш кераклигини англатади, акс ҳолда инсон мавжудлиги ва умуман мавжудотларнинг борлиги ма'носи ўз аҳамиятини йўқотади.
Спиркин фалсафий дунёқарашнинг мазмуни тақдир ҳақидаги энг қадимги ғояни ўз ичига олади, деб ҳисобларди. Спиркиннинг сўзларига кўра, «тақдир ҳақида мулоҳаза юритиш ва ёзиш - бу фикрлар билан материя моҳиятининг яширин қоронғу қа'рини вайрон қилиш демакдир: лекин бу моҳият ҳақида ўйламаслик мумкин эмас! »[9]
Спиркин "Фалсафа" китобида фалсафа тарихини қайта кўриб чиқди, фалсафа тарихининг муваффақияцизлигини материализм ва идеализм ўртасидаги кураш тарихи сифатида кўрсатди; унда дин, ижтимоий фалсафа ва тарихшунослик муаммолари янгича ёритилган. Тоталитаризмнинг ҳар хил турлари танқидий таҳлилга дучор бўлганлигини айтиб ўтди. [7] Худди шу ўринда Спиркин фалсафани “ дунёқарашнинг назарий ўзаги ” деб таърифлаб, уни идеалистик ва материалистикга ажратди. У борлиқ ва воқелик категорияларини синоним сифатида қабул қилган.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Марксистско-ленинская философия. Диалектический материализм. Ред. коллегия: А. Д. Макаров и др. М., «Мысль», 1968.“.
- ↑ Памяти Владислава Листьева. „Час Пик Александр Спиркин“ (2018-йил 19-феврал). Қаралди: 2017-йил 30-июн.
- ↑ Вячеслав Шестаков. А прошлое ясней, ясней, ясней. СПб.: Нестор-История, 2008 — 43-бет.
- ↑ 4,0 4,1 Тоом, Анна. „Ровесник советской власти (на основе воспоминаний А. Г. Спиркина)“. вестник.cом. «Вестник» (1997). 2018-йил 17-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 28-август.
- ↑ 5,0 5,1 Алексеев П. В.. Философы России ХИХ-ХХ столетий. Биографии, идеи, труды, 3-е изд., перераб. и доп, М.: Академический проект, 1999.
- ↑ „Спиркин Александр Георгиевич“. Русский гуманитарный интернет-университет. 2011-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 15-январ.
- ↑ Сталин И. В. К некоторым вопросам языкознания. Ответ товарищу Крашенинниковой. 29 июня 1950 года.
- ↑ "Товарищ Спиркин, вы большой ученый...". — 2016.
- ↑ 9,0 9,1 Алексеев П. В. Философы России начала ХХИ столетия: Биографии, идеи, труды : энциклопедический словарь. М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2009.
- ↑ ТеслаОне 1. „Очевидное - невероятное. Резервные возможности человека (1978)“ (2015-йил 22-июл). Қаралди: 2019-йил 23-март.
- ↑ Матвеев В. С. Загадки и резервы психики. - Свердловск, УГУ, 1990. - с. 208-209
- ↑ В 1979 году, будучи оппонентом по защите докторской диссертации Г. Н. Гумницким, поддержал его тезис о приоритете общечеловеческой сущности морали, и благодаря этому, Гумницкий защитил свою диссертацию.[значимость факта?]
- ↑ Антонов-Овсеенко А. В. „Его люди“, . Портрет тирана (1980). М.: Грэгори-Пэйдж, 1994.
- ↑ Спиркин А. Г. Основы философии: Учеб. пособие для вузов. ― М.: Политиздат, 1988. — 592 с. ИСБН 5-250-00193-9
- ↑ Алехандер Спиркин. Фундаменталс оф Пҳилосопҳй. Транслатед фром тҳе Руссиан бй Сергеи Сйроваткин. Мосcоw: Прогресс Публишерс, 1990. ИСБН 5-01-002582-5
- ↑ Электронная версия нового издания учебника широко представлена в Интернете, например: Спиркин А. «Основы философии» (Библиотека Гумер).
- ↑ „Указ Президента РФ от 31.07.2003 Н 857 "О награждении государственными наградами Российской Федерации"“. 2019-йил 13-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-июн.
Библиография
- И.П. Павловнинг сигнал тизимлари ҳақидаги та'лимоти. М., 1949;
- Психофизиология масалалари ва Лениннинг акс эттириш назарияси // Фалсафий эслатмалар, 1950-йил, № 5 (Г. ТО. чекка);
- Инсон ривожланишининг дастлабки босқичларида мавҳум фикрлашни шакллантириш // ВФ. 1954-йил. № 4;
- Тилнинг келиб чиқиши ва унинг тафаккур шаклланишидаги роли // Тафаккур ва тил. М., 1957 (1-нашр), 1958 (2-нашр);
- Онгнинг келиб чиқиши. М., 1960;
- Абстракция // ВФ. 1960-йил. № 1;
- Гуманитар фанларнинг ривожланиши билан боғлиқ ҳолда кибернетиканинг ба'зи фалсафий муаммолари ҳақида // Коммунизм ва ижтимоий фанлар қурилиши, М., 1962;
- Марксистик фалсафа курси. М., 1963 (1-нашр), 1966 (2-нашр), 1967 (3-нашр).);
- Кибернетиканинг ба'зи фалсафий муаммолари ҳақида // Ижтимоий фанлар хизматида кибернетика муаммолари. М., 1964;
- Кибернетика, фикрлаш ва ҳаёт. М., 1964 (таҳр.);
- Космос тоифасининг келиб чиқиши // ВФ. 1964-йил, № 3;
- Концепция ва сўз ўртасидаги муносабат ҳақида // ВФ. 1965-йил. № 6;
- Коммунистларнинг стратегияси ва тактикаси, Москва, 1965;
- Инсон онгининг пайдо бўлиши // Онг муаммолари, М., 1966;
- В. И. Лениннинг илмий коммунизм назариясининг ривожланиши. Москва: Билим, 1967;
- Диалектик материализм асослари, Москва, 1967 (ҳаммуаллиф);
- Онг ва кибернетика муаммолари // Ахборот материаллари, Но 7 (20), М., 1968 (ВИНИТИ);
- Материалистик диалектика замонавий фаннинг методологиясидир. М., 1968 (В. билан биргаликда. Ф. Глаголев);
- Дунёқараш, унинг тузилиши, ҳаётий мазмуни ва шаклланиш йўллари // Ёшлик, унинг қизиқишлари, интилишлари, идеаллари, М., 1969;
- Дунёни ўзгартирадиган назария. В. И. Ленин марксизм фалсафаси ҳақида, М., 1969;
- Спиркин А.Г. Онг ва ўз-ўзини англаш. М.: Политиздат, 1972, 303 б.;
- Одам // Катта тиббий энциклопедия. 1975. Т. 28;
- Янги жамият - янги одам (В. Эфимов билан бирга). М.: Профиздат, 1976;
- Фалсафа // Уляновск - Франкфорт. - М.: Совет Энциклопедияси, 1977. - С. 412-417. - (Буюк Совет Энциклопедияси : [30 жилдда] / ч. эд. А. М. Прохоров ; 1969-1978, 27-жилд).
- Инсон, маданият, ан'аналар // Маданият тарихидаги ан'ана. М., 1978;
- Фалсафа асослари. М., 1988;
- Ўзаро та'сир, идрок, диалектика (А.Ф. Лосев билан биргаликда), Индивидуал, қонун, билим, идеал, сезги, сифат, миқдор, узлуксизлик ва узлуксизлик, тасвир, умумий, муносабат, ҳиссиёт, вакиллик, қарама-қаршилик, ўз-ўзини англаш // ФЕС. 1989;
- Фалсафа. Олий мактаблар учун дарслик. М., 1998 (1-нашр), 2004 (2-нашр);
- Фалсафа: дарслик. М., 2000;
- Ўзаро та'сир // НФЕ.