Ziyosfera

Aleksitimiya

Алекситимия (қадимги юнонча: ἀ- инкор маъноли префикс, λέξις – сўз, θυμός – туйғу) – ўз аҳволини тушуниш, этказиш, оғзаки тасвирлашда қийинчиликлар.

Қуйидаги хусусиятларни ичига олади шахсий хусусият сифатида ҳаракат қилиши мумкин:[манба керак]</линк></линк></линк>

  • ўз ҳис-туйғуларини ва бошқа инсонларнинг ҳис-туйғуларини англаш ва тавсифлашда (оғзаки ифодалашда) қийинчилик;
  • ҳис-туйғуларни ва тана сезгиларини фарқлашда қийинчилик;
  • рамзий қилиш қобилиятининг пасайиши, хусусан, фантазия;
  • аввалам
  • бор ташқи ҳодисаларга эътибор қаратиш, ички тажрибаларга зарар йтказиш;
  • ҳиссий реакцияларнинг етишмаслиги билан аниқ, утилитар, мантиқий фикрлашга мойиллик.

Бу хусусиятларнинг ҳаммаси тенг намоён бўлиши ёки улардан бири устунлик қилиши мумкин.

Тавсифи

Алекситимия психосоматик касалликлар учун хавфи омили сифатида қабул қилинади. Ушбу нуқтаи назар клиник тадқиқотлар томонидан қўллаб-қувватланади. Алекситимия юзага келиш сабаблари аниқ эмас. Бирламчи алекситимия психотерапияга яхши жавоб беролмаслик аниқланган[1]. Шу қаторда бирга, иккиламчи алекситимия учун психотерапия самарали бўлиши мумкин.

Алекситимия аутизм спектрининг бузилиши бўлган инсонларнинг сезиларли қисмида (85% гача) кузатилади[2][3]. Алекситимияни ўлчаш учун диагностик интервюлар, ўз-ўзидан ҳисобот ўлчовлари ва проектив усуллар қўлланади.

Алекситимия атамаси 1973-йилда Питер Эммануэл Сифнеос томонидан киритилган. 1968-йилда чоп этилган асарида у психосоматик клиникада беморларнинг утилитар фикрлаш тарзида ифодаланган хусусиятларини, зиддиятли ва стрессли вазиятларда ҳаракатлардан фойдаланишга мойиллигини, ҳаёлида қашшоқ ҳаётни тасвирлаган. Аффектив тажрибанинг торайиши айниқса, ҳис-туйғуларингизни тасвирлаш учун тўғри сўзни топишда қийинчиликлар. Алекситимия сўзма-сўз маъносини англатади: „ҳиссиётлар учун сўзларсиз“ (ёки яқин таржимада – „ҳис-туйғуларни номлаш учун сўзлар мавжуд эмас“). Аксинча, ўз ҳис-туйғуларини ифодалашда мослашувчанлик Сифнеос муаллифининг қисқа муддатли ташвишли психотерапия моделига мувофиқ психотерапияни қисқартиришнинг керакли мезонларидан бирига ўзгаради. Бу атама, жумладан, аҳамияцизлиги учун танқид қилинди, лекин психосоматик касалликлар бўйича адабиётларда яхши ўрин эгаллади ва алекситимия билан боғлиқ атама тобора оммалашиб бормоқда, у турли давлатларда нашрлар сонининг тобора кўпайиб бораётганида кўрсатади. Алекситимия концепциясининг ривожланишидан олдин классик психосоматик касалликлардан азият чекадиган ва „мулоқоциз шахс“ билан ажралиб турадиган кўплаб беморлар ҳис-туйғуларни оғзаки рамзий ифодалашда қийинчиликларга дуч келишлари ҳақида илгари кузатилган.

Алекситимияни ўлчаш усуллари

Алекситимиянинг оғирлигини аниқлаш учун ҳар хил сўровномалар ўтказилди: БИҚ (Бет анкетаси, Исроил), АРВҚ (БИҚ шкаласи асосида яратилган), ССПС (Сифноэс шахсий шкаласи); ММПИда 22-бандли алекситимия шкаласи ҳам ишлатилган. Лекин уларнинг барчаси қарама-қарши маълумотлар берди, шу сабабли улар илмий тадқиқотларда кенг қўлланилмади.

1985-йилда Г.Тейлор ва бошқалар таклиф қилинган 26 бандли Торонто алекситим шкаласи (ТАС). ТАС дан кенг фойдаланган ҳолда кўплаб тадқиқотлар унинг омиллар тузилмасининг барқарорлиги, ишончлилиги ва асослилигини ва шунга мос равишда олинган натижаларни исботлади.

ТАСнинг рус тилидаги версияси Психоневрология институтида мослаштирилган. В. М. Бекҳтерева. Анкетани тўлдиришда субект ўзини жавоблар учун Ликерт шкаласи ёрдамида белгиланади – „бутунлай рози эмасман“ дан „бутунлай розиман“. Бу ҳолда, балларнинг ярми ижобий кодга эга, иккинчиси – салбий. ТАС бўйича 74 ёки бундан кўп балл тўплаган инсонлар алекситимик саналади; 62 баллдан кам балл алекситимия йўқлигига тўғри келади.

ТАС асосида қисқа масштабни ишлаб чиқиш тенденцияси мавжуд, бунда 20 банддан иборат вариантини (ТАС-20) яратилгани тасдиқлайди. Бу шкалада ҳаммаси алекситимиянинг учта асосий жиҳатини баҳолашга тўғри келади – ҳис-туйғуларни аниқлаш қийинлиги, ҳис-туйғуларни оғзаки ифодалаш ва ташқи ҳодисаларга эътибор бериш кўрсаткичи. ТАС-20 ёрдамида олиб борилган бир қанча тадқиқотлар унинг илмий ва амалий аҳамиятини кўрсатади. Ҳозирда ТАС нинг иккала версияси ҳам илмий ва клиник тадқиқотларда кенг фойдаланилади.

Манбалар

  1. ↑ Тайлор Г. Ж. Реcент девелопменц ин алехитҳймиа тҳеорй анд ресеарч, 2000, в. 45, п.134—142
  2. ↑ Бертҳоз С., Ҳилл Э. Л. Релиабилитй оф тҳе Бермонд-Ворст Алехитҳймиа Қуэстионнаире. Дата фром адулц wитҳ аутисм спеcтрум дисордер, тҳеир релативес анд нормал cонтролс. Эуропеан Псйчиатрй, 2005, в. 20, п. 291—298.
  3. ↑ Ҳилл Э., Бертҳоз С., Фритҳ У., Бриэф Репорт: Cогнитиве Проcессинг оф Оwн Эмотионс ин Индивидуалс wитҳ Аутистиc Спеcтрум Дисордер анд ин Тҳеир Релативес. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс, 2004, в. 34, но. 2, п. 229—235.

Адабиётлар

  • Гаранян Н. Г. Алекситимия тушунчаси / Н. Г. Гаранян, А. Б. Холмогорова // Ижтимоий ва клиник психиатрия журнали. – 2003 йил. – № 1. – 128—145-бетлар.
  • Карвасарский Б. Д. „Клиник психология“
  • Николаэва В. В. Алекситимиянинг психологик табиати ҳақида.
  • Лумлей М. А. Алекситимия, ҳиссий ошкоралик ва саломатлик: тадқиқот дастури. Шахсият журнали, 2004, в. 72(6) б. 1271-1300.
  • Де Гучт В. , Хайзер В. Алекситимия ва соматизация: адабиётни миқдорий кўриб чиқиш. Психосоматик тадқиқотлар журнали, 2003, в. 54(5), п. 425—434
  • Тейлор Г. Ж. Алекситимия назарияси ва тадқиқотларидаги сўнгги ўзгаришлар. Канада психиатрия журнали. Ревуэ cанадиэнне де психиатрия, 2000, в. 45(2) б. 134—142
  • Лумлей М. А, Стеттнер Л. , Веҳмер Ф. Алекситимия ва жисмоний касаллик қандай боғланган? Йўлларни кўриб чиқиш ва танқид қилиш. Психосоматик тадқиқотлар журнали, 1996, в. 41(6), бет. 505—518
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Aleksitimiya" dan olindi