Aleksiya

Алексия (юнонча, а – инкор қўшимчаси ва лотинча, Лего − ўқийман) – ўқий олмаслик; бош мия қобиғининг олий фаолияти бузилиши аломатларидан бири. Бош мия пўстлоғининг қайси қисми шикастланганига қараб, алексия турлича кўринишда намоён бўлади. Масалан, бош мия чап ярим шари чакка қисмининг тепа пуштадаги пўстлоғи зарарланса, бемор ўзига нотаниш бўлган сўзларни ўқий олмайди; чап ярим шар ҳаракат майдонининг пастки қисми зарарланса, бемор ҳарфларни таний олсада, уларни бир-бирига қўшиб ўқий олмайди; бош миянинг энса қисмида ўзгариш юз берса, кўриш маркази заифлашиши ва ҳарфларни тўғри ўзлаштира олмаслик оқибатида бемор ҳарфларни алмаштириб юборади. Бундай ҳолат литерал алексия деб аталади.

Алексия − ўқишнинг умумий бузилиши бўлиб, матнни визуал тарзда идрок эта олмаслик ва тушуна олмаслик ҳолатини англатади. Ушбу бузуқлик билан одам ўқишни ўргана олмайди ёки ҳарфларни таниб олиш ва уларни сўзларга бирлаштириш қобилиятини йўқотади. Алексия алоҳида ривожланиши ёки афазия ва аграфия билан бирга кузатилиши мумкин. Бузилиш нейропсикологик ва нутқ терапияси тестлари ёрдамида ташхис қилинади. Тузатиш ишлари визуал-фазовий функцияларни, хотирани, диққатни, ҳамда аналитик ва синтетик жараёнларни ривожлантиришга қаратилади.

Алексиянинг сабаблари

Ҳар қандай ўқиш бузилиши неврологик асосга эга ва бу жараёнларда иштирок этадиган мия ҳудудларига зарар етказиш билан боғлиқ. Изоляция қилинган орттирилган алексия аксарият ҳолларда миянинг орқа қисмлари, шу жумладан кўриш пўстлоғи ва корпус каллосум бўшлиғини қон билан таъминлайдиган постериор мия артериясида қон таъминоти бузилиши натижасида ривожланади. Бундан ташқари, алексия турли афазия (мотор, ҳиссий) шаклларининг бир қисми бўлиб, миянинг тегишли ҳудудларига зарар етказиш натижасида юзага келиши мумкин.

Мия қон оқимининг маҳаллий бузилишига сабаб бўлувчи омиллар қуйидагилардан иборат:

• ишемик инсулт;
• травматик мия шикастланиши;
• нейрохирургик операциялар;
• нейроинфексиялар;
• мия шиши;
• марказий асаб тизимининг демелинизация қилувчи касалликлари;
• нейротроп заҳарлар билан заҳарланиш.

Болаларда ўқишни ўргана олмаслик кўпинча ноқулай перинатал омиллар, масалан, гипоксик мия шикастланиши, интраутерин инфекциялар, туғилишда бош ва орқа мия шикастланиши билан боғлиқ бўлади. Шунингдек, болалик давридаги алексиянинг сабаби нутқ алоқаларининг етишмаслиги, аутизм ёки жиддий интеллектуал бузилиш бўлиши мумкин.

Патогенез

Ўқиш жараёни икки асосий компонентдан иборат: техник ва семантик. Техник томони ҳарфнинг визуал тасвирини – графемани таниб олиш, уни артикулома ва фонема билан боғлаш, графемаларни лексемаларга бирлаштиришдан иборат. Семантик томони эса ўқилган матнни тушунишдир. Ўқишнинг психофизиологик механизмлари визуал (оксипитал кортекс), акустик (темпорал кортекс) ва нутқ мотори (пастки париэтал, постериор фронтал ҳудудлар) анализаторларининг сақланганлиги ва улар ўртасидаги аниқ ўзаро таъсир билан таъминланади.

Алексия бу занжирдаги ҳар қандай боғланиш бузилганида ривожланади. Ҳар хил афазия турларида бирламчи нуқсон артикуляр ёки оғзаки-артикуляр апраксия, эшитиш агнозияси бўлиши мумкин, бунинг натижасида „фонема-артикулома-графема“ боғланиши бузилади. Бу эса ўқиш жараёнининг иккиламчи бузилишига олиб келади. Алексиянинг соф шаклларида асосий механизм визуал ёки визуал-мекансал гноз, визуал хотира нуқсонларидир. Бундай ҳолларда ҳарфнинг график белгисини ва унинг фазовий жойлашувини идрок этиш бузилади, ҳарфлар учун хотиранинг заифлашуви кузатилади. Ҳарф агнозияси ва амнезия натижасида беморлар графема ва сўзларни тўғри ўқиш ва фарқлашда қийналадилар.

Таснифлаш

Ўқиш бузилишларининг тузилишига қараб, бузилишларнинг 2 гуруҳи ажратилади: Нутқ билан боғлиқ бузилишлар – улар афазиянинг мос келадиган мотор ва ҳиссий шаклларида пайдо бўлади. Афферент ва эфферент мотор, акустик-гностик ва акустик-мнестик алексия ва аграфия билан ифодаланади. Нутқсиз (гностик) бузилишлар – нутқ бузилмасдан юзага келади. Улар визуал ва визуал-меканик агнозияга асосланган. Ушбу шаклларга оптик, оптик-фазовий ва оптик-мнестик алексия киради. Оптик алексия ўз навбатида қуйидагиларга бўлинади:

Литерал − беморлар ҳарфларни танимайдилар. Оғзаки − беморлар алоҳида ҳарфларни танийдилар ва номлайдилар, лекин уларни бўғинлар ва сўзларга бирлаштира олмайдилар.

Алексиянинг белгилари

Изоляция қилинган ўқиш бузилишлари (афазия ва аграфиясиз алексия) оддий оғзаки нутқ ва унинг эшитиш идроки сақланган ҳолда юзага келади. Ёзиш функсияси ҳам сақланиб қолади, бироқ бир мунча вақт ўтгач, бемор илгари ёзган нарсаларини ўқий олмайди. Қулоқ орқали сўзларни тушуниш бузилмайди, аммо ёзма матнни таниб олиш қийинлашади. Бемор ҳарфларни чизма сифатида қабул қилади, уларнинг маъносини тушунмайди ва ёзилиш жиҳатидан ўхшаш графикаларни чалкаштириб юборади.

Асосий симптом секин ҳарфма-ҳарф ўқишдир. Беморлар биринчи навбатда ҳар бир ҳарфни алоҳида аниқлашга ҳаракат қилишади ва кейин уларни бир сўзга бирлаштирадилар. „Сўз узунлиги эффекти“ мавжуд бўлиб, бунда узун сўзлар секинроқ ўқилади ва қисқа сўзларга қараганда тўғри ўқилиши эҳтимоли камроқ. Рақамларни ва бошқа белгиларни (тиниш белгилари, математик белгилар) таниб олиш ҳам бузилади ва кўпинча анемия кузатилади. Изоляция қилинган алексия кўпинча кўриш майдонларининг йўқолиши (ўнг ҳемианопсия) ва рангни кўришнинг бузилиши билан бирга кечади.

Алексиянинг нутқ билан боғлиқ шакллари афазия ҳодисалари билан бирга келади: афферент мотор, Брока, Вернике, акустик-мнестик. Афазик синдромнинг оғир шаклларида ўқиш бутунлай бузилади. Камроқ оғир ҳолатларда ўқиш секинлашади, бўғинма-бўғин, тахмин ва бир нечта ҳарфларни алмаштириш ҳолатлари қайд этилади. Баъзи беморлар учун глобал ўқиш мавжуд бўлиб, улар расмлар остидаги ёзувларни тўғри жойлаштиришлари мумкин. Акустик-мнестик алексия билан ўқиш техникаси эмас, балки узоқ матнни тушуниш жараёни бузилади.

Мураккаблик

Алексия билан оғриган беморлар эркин ўқиш, кўпинча гапириш ва ёзиш қобилиятини йўқотади. Бу ҳолат беморнинг ўз-ўзини ҳурмат қилишига, ўрганиш қобилиятига ва касбий фаолиятига салбий таъсир кўрсатади. Алексия жиддий ногиронлик омили бўлиб, беморнинг тўлиқ ижтимоий мулоқотга киришига халақит беради. Натижада, беморларда тез-тез депрессив синдром, умидсизлик ва ҳалокат ҳисси ривожланади. Ақлий муаммолар жисмоний заифлик билан янада мураккаблашади: мотор функсиялари бузилади ва ўз-ўзини парвариш қилиш қобилияти пасаяди.

Диагностика

Тузатиш дастурини ишлаб чиқиш учун нуқсоннинг табиати ва механизмини, патологик ўчоқнинг этиологияси ва локализациясини аниқлаш муҳимдир. Ўқиш бузилиши бўлган беморга невролог, клиник нутқ терапевти ва невропсиколог маслаҳат беради. Диагностик жараён қуйидагиларни ўз ичига олади:

Нейроимагинг усуллари. Алексия сабабларини аниқлаш ва лезённинг топикал диагностикасини ўтказиш учун клиник неврологияда мия КТ, МРИ ва камроқ тарқалган мия ПЕТ-КТ ишлатилади. Мия гемодинамикасини баҳолаш учун МАГ дуплекс текшируви ҳам ўтказилади. Оғзаки ва ёзма нутқни текшириш. Нутқ диагностикаси таъсирчан ва ўз-ўзидан пайдо бўладиган нутқни, оғзаки ва артикуляр амалиётни, нутқ автоматизмини ва такрорий нутқни баҳолаш билан бошланади. Идеограммаларни ўқиш, босма ва ёзма ҳарфларни, сўзларни, жумлаларни, қисқа матнларни ўқиш ва „ўз-ўзидан“ ўқиш (расмларга сарлавҳа топиш) қобилиятлари текширилади. Нусха кўчириш, диктант ёзиш ва мустақил ёзиш кўникмалари синовдан ўтказилади. Нейропсикологик тестлар. Ҳар хил турдаги гнозлар (айниқса, визуал ва сўзма-сўз) ва праксис ҳолатини баҳолаш муҳимдир. Когнитив қобилиятларни баҳолаш учун тестлар ўтказилади, жумладан хотира (эшитиш-оғзаки), идрок этиш, фикрлаш ва фазовий йўналиш текширилади.

Алексияни тузатиш

Тиббий аралашувлар Даволаш бирламчи бузилиш ва унинг табиатини (қон томир, юқумли ўсма патологияси, травма) ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади. У дори терапияси, нейрореабилитация, психокоррексия ва зарурат бўлса, жарроҳлик аралашувларни ўз ичига олади:

Фармакотерапия. Ўткир инсулт ҳолатида антиҳипертензив, вазоактив, нейротрофик, антиплателет ва антиоксидант терапияси буюрилади. Бош жароҳатлари учун ноотропиклар, диуретиклар, седативлар ва аналжезиклар қўлланилади. Нейроинфексиялар учун этиотропик терапия антимикробиял ёки антивирал воситалар, интерферонлар, иммуноглобулинлар ва глюкокортикостероидлардан фойдаланишни ўз ичига олади.

Нейрохирургик операциялар. Эрта нейрохирургик аралашув миянинг шикастланиш майдонини минималлаштириши, алексия белгиларини камайтириши ва тикланишни тезлаштириши мумкин. Ишемик инсултда „терапевтик ойнаси“ даврида тизимли ёки селектив тромболиз қўлланилади. ТБИ ҳолатларида депрессияланган ёриқлардан суяк бўлакларини олиб ташлаш ва интракраниал гематомаларни эвакуация қилиш керак бўлади. Мия шишлари учун кимётерапия, стереотактик олиб ташлаш ва жарроҳлик эксизён ишлатилади.

Нейрореабилитация ва нейрокоррекция. Ўткир симптомларни бартараф этгандан сўнг, физиотерапия, касбий терапия, механотерапия ва оғиз мушакларини электр стимуляцияси амалга оширилади. Нейропсикологик тузатиш оптик гнозни, визуал-мекансал тушунчаларни, консентрацияни ва хотирани ривожлантиришни ўз ичига олади.

Нутқ терапияси

Алесия учун логотерапия нутқ бузилишининг марказий механизмини ҳисобга олган ҳолда қурилган. Афазия ҳолатида бу оғзаки нутқнинг кинетик ва кинестетик апраксиясини енгиш, эшитиш гнозини фаоллаштириш, эшитиш-вербал хотирани кенгайтириш, артикулема, фонема ва графема ўртасидаги алоқаларни тиклашга қаратилган. Жиддий бузилишлар босқичида глобал ўқиш рағбатлантирилади ва кейинчалик улар сўз таркибини товуш-ҳарф таҳлилига ўтадилар. Изоляция қилинган алексия ҳолатида ҳарфларнинг оптик тасвирини тиклашга устуворлик берилади. Бунинг учун кинестетик ва моторли ҳислар, талаффуз ва эшитишнинг актуализацияси қўлланади. Визуал идрок тикланганда, улар аста-секин ҳарфма-ҳарфдан бўғинма-бўғин ўқишга ўтади, тезлигини оширади ва ўқиганларини қайта айтиб беради.

Прогноз ва олдини олиш

Ўқиш қобилиятини тиклаш беморнинг, логопед ва қариндошларининг тиришқоқлиги ва сабр-тоқатини талаб қиладиган узоқ ва машаққатли иш ҳисобланади. Бир нечта логотерапия курсларидан кейин ҳам преморбид даражага эришиш ҳар доим ҳам мумкин эмас. Ўқиш шаклидаги алексиянинг элементлари кўплаб беморларда ҳаёт давомида сақланиб қолади. Олдини олиш сабабчи касалликлар (қон томир, бош жароҳати ва бошқалар) ривожланиши учун хавф омилларини минималлаштиришдан иборат. Алексия пайдо бўлганда, эрта бошлаш ва реабилитация дастурига қатъий риоя қилиш муҳимдир.

Манбалар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

1. Ҳисоблаш, ёзиш ва ўқишнинг нейропсихологияси: бузилиш ва тикланиш / Цветкова Л. С. – 1997 йил.

2. Ҳарф агнозияси ва алексия билан биргаликда амнестик афазияни тиклаш хусусиятлари / Бердникович Э. С. ва бошқалар // Клиник ва экспериментал неврология йилномалари. – 2012 йил.

3. Нейропсихология асослари / Wиэсел Т. Г. – 2005 йил.

4. Болаларнинг нейропсикологик диагностикаси усуллари / Цветкова Л. С. – 1998 йил.