Алфред Сток (1876-йил 16-июл — 1946-йил 12-август) немис ноорганик кимёгари эди. Бор ва кремний гидридлари, координацион кимё, симоб ва симоб заҳарланиши бўйича кашшоф тадқиқотлар олиб борди. Немис кимё жамиятининг Алфред-Сток хотира мукофоти унинг номи билан аталган.

Ҳаёти

Сток Данзигда (Гданск) туғилган ва Берлиндаги Фридрих-Вердер гимназиясида таҳсил олган. 1894-йилда Берлиндаги Фридрих Вилгелм университетида кимё бўйича ўқишни бошлади. Эмил Фишер асарларида мишяк ва сурмани миқдорий ажратиш[1] мавзусидаги диссертациясини тугатиб, докторлик илмий даражасини олди[2].

1899-йилда Парижда франсуз кимёгари ва токсикологи Анри Моиссан билан бир йил ишлади. Унга бор ва кремнийнинг ҳали номаълум бирикмаларини синтез қилиш вазифаси берилди. Беш йилдан сўнг у Бреслау университети профессори бўлди. 1916-йилда у Ричард Wиллшäттер ўрнига Берлиндаги Кайзер Вилгелм номидаги кимё институтида директор бўлди. Оғир симоб заҳарланишидан сўнг у 1926-йилдан 1936-йилгача Карлсруэдаги Течнисче Ҳочсчуле кимё бўлимининг директори бўлди. 1932-йилда у Ню-Ёркнинг Итака шаҳридаги Корнелл университетида тўрт ой давомида ташриф буюрган профессор бўлди[2].

1933-йилдан МСНИП (Миллий Социалистик Немис Ишчилар Партияси)(инг:НСДАП — Натионал Соcиалист Герман Wоркерс' Партй) аъзоси Сток антисемитизм эди. 1936-йил 6-февралдан 1938-йил 7-майгача Сток немис кимё жамияти президенти бўлган. Иккинчи Жаҳон урушидаги бомбалар Сток уйига зарар этказди. 1943-йил сентябр ойида у рафиқаси билан Силезиядаги Бад Wармбрунн шаҳрига кўчиб ўтди, аммо қочқинлар оқими уларни 1945-йил февралида яна ғарбга кўчиришга мажбур қилди. Улар Акенда (Дессау яқинида) турар жой топдилар. 1946-йилдаги урушдан кейин Сток немис кимёсини маърузалар ва хотиралар орқали жонлантиришга ҳаракат қилди[2]. У бор гидридлари бўйича кашшоф тадқиқотлари билан машҳур эди[3].

Бор ва кремний гидридлари бўйича тадқиқотлар

1909-йилда Сток Бреслауда бор гидридларини — умумий формуласи Б х Ҳ й бўлган бор водород кимёвий бирикмаларини ўрганишни бошлади. Ҳаводаги ҳаддан ташқари реактивлик ва ёнувчанлик туфайли бор гидридларини 1912-йилда юқори вакуумли манифолдлар ёрдамида ажратиш усулларини ишлаб чиқмагунча тозалаш мумкин эмас эди. У худди шундай ишларни кремний гидридлари устида бажарган. Бор ва кремний гидридлари структура хилма-хиллиги бўйича углеводородлар бойлигига яқинлашган иккилик бирикмаларнинг биринчи оиласини ифодалади. Бор гидридлари нафақат ўзига хос хусусиятларга эга, балки уларнинг тузилиши ҳам ғайриоддий эди. Тузилмаларни ва улар билан боғлиқ бўлган боғланиш моделларини аниқлаш ноорганик кимёнинг кўламини кескин кенгайтирди. Диборан каби бор гидридлари кейинчалик органик синтез учун бир қатор реагентларга айланди, шунингдек, тадқиқотчилар учун турли лигандлар ва қурилиш блоклари манбаи бўлди. Анри Моиссан билан Сток кремний боридини топди.

Ноорганик кимёнинг бошқа йўналишлари бўйича тадқиқотлар

1921-йилда Сток биринчи марта натрий ва бериллий фторидларининг эритилган аралашмасини электролизлаш орқали металл бериллий тайёрлади. Бу усул бериллийни саноатда фойдаланиш учун, масалан, махсус қотишмалар ва кўзойнакларда ва рентген найчаларида деразалар ясашда фойдаланишга имкон берди.

У координацион кимёда ҳам таъсирли эди. "Лиганд " атамаси (лотинча лигаре, боғлашдан) биринчи марта 1916-йилда Сток томонидан қўлланган[4] Ҳ. Ирвинг ва РЖП Уилямс бу атамани 1948-йилда чоп этилган мақолада қабул қилганлар[5] Монодентат, бидентат, тридентат металлга бириктирилган лигандлар сонини характерлайди. Лиганд концепциясининг киритилишини ҳисобга олган ҳолда, у шунингдек, тишлаш бурчаги ва хелатнинг бошқа жиҳатлари ҳақидаги ғояни янада ривожлантиришга муваффақ бўлди.

Биринчи марта 1919-йилда нашр этилган „Сток тизими“ иккилик бирикмалар номенклатураси тизими эди. Ўз сўзлари билан айтганда, у тизимни „оддий, тушунарли, дарҳол тушунарли, энг умумий қўллаш қобилиятига эга“ деб ҳисоблади. 1924-йилда немис комиссияси фонд тизимини баъзи турар жойлар билан қабул қилишни тавсия қилди. Стокнинг асл ғоясига кўра темир (2) — хлорид деб номланиши мумкин бўлган ФеCл 2 қайта кўриб чиқилган таклифда темир (ИИ) хлоридга айланди. 1934-йилда Сток Рим рақамларидан фойдаланишга рози бўлди, лекин тире ва қавсларни ташлаб қўйишни афзал кўрди. Гарчи бу таклифга амал қилинмаган бўлса-да, биржа тизими бутун дунё бўйлаб қўлланилмоқда.

Симоб ва симоб билан заҳарланишга қизиқиш

Сток симоб ва симоб заҳарланишининг турли жиҳатлари бўйича 50 дан ортиқ мақолаларни нашр этди[2]. У, шунингдек, сезгир синовларни киритди ва симоб билан курашиш учун такомиллаштирилган лаборатория усулларини ишлаб чиқди, бу заҳарланиш хавфини минималлаштирди, эҳтимол 1923-йилда ўзи ихтиро қилган баъзи янги лаборатория аппаратларида суюқ симобдан фойдаланганлиги сабабли сурункали симоб заҳарланиши туфайли бошланган[6]. У симобнинг органик ҳосилаларининг токсиклигини англаб этгач, ундан фойдаланишга норозилик билдиришда кўпроқ овоз чиқарди. Немис стоматологлари 1928-йилда мис амалгамасидан фойдаланишга қарши огоҳлантиришидан воз кечдилар. Шунга қарамай, амалгам билан боғлиқ касалликда симобни олиб ташлаш тўлиқ тикланишига олиб келган Флеисчманнинг қоғози унинг фикрини қўллаб-қувватлади. (Деуцче Медизинисче Wоченсчрифт 1928, Но 8). Берлинда симоб билан заҳарланиш ҳолатларини текшириш учун қўмита ташкил этилган ва шунинг учун биринчи марта микромеркуриализм атамаси ишлатилган[7].

Пенсия ва ўлим

1936-йилда нафақага чиққанидан сўнг Сток Карлсруэдан Берлинга кўчиб ўтди. У Дессау яқинидаги кичик шаҳарча Акенда 1946-йил августда 70 ёшида вафот этди.

Ўлимдан кейин тан олиниши

Унинг ноорганик кимё соҳасига қўшган ҳиссасини эътироф этган ҳолда, Германия Кимё Жамияти (Геселлсчафт Деуцчер Чемикер) 1950-йилда Алфред Сток Мемориал мукофотини яратди. Олтин медал ва пулдан иборат мукофот ҳар йили „ноорганик кимё соҳасидаги ажойиб мустақил илмий экспериментал тадқиқот“ учун берилади[8].

Нашрлар

  • Практикум дер қуантитативен анорганисчен таҳлили. Берлин 1909, (6. Ауфлаге, Мюнхен, 1979).
  • Ултраструктурали кимё. Берлин 1920-йил.
  • Бор ва кремнийнинг гидридлари . Итака (АҚШ) 1933-йил, (Неуаусгабе Итҳаcа (УАС) 1957).
  • Диэ Гефäҳрличкеит дес Қуэcксилберс унд дер Амалгам-Заҳнфüллунген . Берлин 1928-йил.
  • Дас Атом Ин: Ангеwандте Чемиэ Банд 37, Нр. 1924-йил 6,  , С. 65-67.

Ихтиролар ва кашфиётлар

  • кучланиш термометри[2]
  • Стокдаги юқори вакуум аппарати — юқори вакуумда тез ёнувчи ва заҳарли моддалар билан ишлашга имкон берувчи шишадан ясалган асбоб[2].
  • металл-хелат комплекслари кимёсининг тамойиллари
  • Сток номенклатураси ёки Сток тизими — бирикмадаги атомнинг оксидланиш даражасини номлаш тизими[9]

Маълумотномалар

  1. ↑ А. Пилотй, А. Стоcк: Üбер эине қуантитативе Треннунг дес Арсенс вом Антимон. Банд 30, 1649, 1897
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Wиберг, Эгон (1950). „Алфред Стоcк 1876-1946“. Чемисче Беричте. 83-жилд, № 6. ХИХ–ЛХХВИ-бет. дои:10.1002/cбер.19500830619.
  3. ↑ Стоcк, Алфред. Тҳе Ҳйдридес оф Борон анд Силиcон. Неw Ёрк: Cорнелл Университй Пресс, 1933. 
  4. ↑ Броcк, Wиллиам Ҳ.; К. А. Женсен; Чристиан Клихбüлл Жøргенсен; Георге Б. Кауффман (1983). „Тҳе оригин анд диссеминатион оф тҳе терм "лиганд" ин чемистрй“. Полйҳедрон. 2-жилд, № 1. 1–7-бет. дои:10.1016/С0277-5387 (00)88023-7. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)
  5. ↑ Ирвинг, Ҳ.; Р.Ж.П. Wиллиамс (1948). „Ордер оф стабилитй оф метал cомплехес“. Натуре. 162-жилд, № 4123. 746–747-бет. Бибcоде:1948Натур.162..746И. дои:10.1038/162746а0. ИССН 0028-0836.
  6. ↑ Селла. „Стоcк'с валве“ (20-май 2014-йил).
  7. ↑ Стоcк, Алфред (1926). „Диэ Гефаэҳрличкеит дес Қуэcксилбердампфес“. Зеицчрифт фüр Ангеwандте Чемиэ. 39-жилд, № 15. 461–466-бет. дои:10.1002/анге.19260391502.. Транслатед бй Биргит Cалҳоун (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-10-21 санасида архивланган).
  8. ↑ „Геселлсчафт Деуцчер Чемикер э.В., ГДЧ-Преисе 2008“. де:Геселлсчафт Деуцчер Чемикер (2007). 2008-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган.
  9. ↑ Алфред Стоcк: Зур Номенклатур унд Регистриэрунг анорганисчер Стоффе. Ин: Чем.-Зтг. Банд 33, 205, 1909.

Ҳаволалар