Ziyosfera

Ali Shariatiy

Али Шариати Мазинани (форсча: علی شریعتی مزینانی‎‎) (1933-йил 23-ноябр - 1977-йил 18-июн) - дин социологиясига э'тибор қаратган эронлик инқилобчи[1] ва социолог. У ХХ асрнинг энг нуфузли Эрон зиёлиларидан бири[2] ҳисобланади, гарчи унинг ғоялари Ислом Республикасининг асосини ташкил этмаса ҳам "Эрон инқилобининг мафкурачиси" деб аталади[3].

Али Шариати
علی شریعتی
Таваллуди
Али Шариати Мазинани

1933-йил 23-ноябр
Эрон шимоли-шарқидаги Сабзевар шаҳри чеккасидаги Мазинан шаҳарчаси
Вафоти 1977-йил 18-июн
Соутҳамптон шаҳри, Бирлашган Қироллик
Фуқаролиги Эрон фуқароси
Касби социолог, тарихчи
Фаолият йиллари 1952–1975
Партияси Эрон Эркинлик ҳаракат партияси
Турмуш ўртоғи Поуран Шариат Разави
Болалари 4

Биографияси

Али Шариати (Али Машарати) 1933-йилда Эрон шимоли-шарқидаги Сабзевар шаҳри чеккасидаги Мазинан шаҳрида туғилган[4]. Отасининг оиласи уламолар оиласи эди[5]. Унинг отаси Муҳаммад Тоқий устоз ва ислом олими бўлган. 1947-йилда Хуросон вилоятининг Машҳад шаҳрида Ислом ҳақиқатларини тарғиб қилиш марказини очган[6]. Бу 1950-йиллардаги нефтни миллийлаштириш ҳаракатида иштирок этган ижтимоий ислом форуми эди[7]. Шариатининг онаси кичик ер эгалари оиласидан эди[5]. Унинг онаси Машҳад яқинидаги Сабзевар шаҳридан эди[8].

Шариати Машҳаддаги муаллимлар коллежида ўқиган йилларида жамиятнинг кам имтиёзли иқтисодий табақасидан бўлган ёшлар билан мулоқотга киришди ва илк бор ўша даврда Эронда мавжуд бўлган қашшоқлик ва қийинчиликни кўрди. Шу билан бирга, у Ғарб фалсафий ва сиёсий тафаккурининг кўп жиҳатлари билан танишди. У замонавий социология ва фалсафа нуқтаи назаридан ўзаро боғланган ва ундан англаб етган анъанавий ислом тамойиллари орқали мусулмон жамиятлари дуч келаётган муаммоларни тушунтиришга ва ечимини таклиф қилишга ҳаракат қилди. Машҳад кундалик газетаси "Хуросон" учун шу даврдаги мақолаларида унинг ривожланаётган эклектизми ва Жамолиддин ал-Афғоний, Покистонлик Сер Аллома Муҳаммад Иқбол, мусулмонлар орасидан, Зигмунд Фрейд ва Алексис каби модернист мутафаккирларнинг ғоялари билан танишганлиги акс этади[9].

1952-йилда у ўрта мактаб ўқитувчиси бўлди ва Ислом талабалари уюшмасини тузди, бу унинг намойишдан кейин ҳибсга олинишига олиб келди. 1953-йилда, я'ни Мусаддиқ ағдарилган йили, у Миллий фронтга а'зо бўлди. 1955-йилда Машҳад университетида бакалавр даражасини олган. 1957-йилда у Миллий Қаршилик Ҳаракатининг бошқа ўн олти а'зоси билан бирга Эрон полицияси томонидан яна ҳибсга олинган.

Шариати кейин Франсияга стипендия олишга муваффақ бўлди ва у ерда Париж университетида аспирантурада ўқишни давом эттирди. У 1964-йилда социология фанлари номзоди илмий даражасини олганидан кейин Парижни тарк этди. Бу даврда Парижда Шариати 1959-йилда Жазоир миллий озодлик фронти (ФЛН) билан ҳамкорлик қила бошлади. Кейинги йили у Франц Фанонни ўқий бошлади ва асарининг антологиясини форс тилига таржима қилди. Шариати Фанон фикрини Эрон инқилобий муҳожир доираларига киритди. У 1961-йил 17-январда Парижда Патрис Лумумба шарафига ўтказилган намойиш пайтида ҳибсга олинган.

Ўша йили у Иброҳим Яздий, Мостафа Чамран ва Садег Қотбзода билан бирга хорижда Эрон Озодлик Ҳаракатига асос солган. 1962-йилда у Парижда социология ва динлар тарихи бўйича ўқишни давом эттирди ва ислом олими Луи Массигнон, Жак Берке ва социолог Жорж Гурвич курсларини давом эттирди. У ўша йили файласуф Жан-Пол Сартр билан ҳам танишди ва Эронда Жалол ал-э Аҳмаднинг “Ғарбзодеги” (“Оксидентоз”) китобини нашр эттирди.

Шундан сўнг Шариати 1964-йилда Эронга қайтиб келди ва у ерда Франсияда бўлганида қўпорувчилик сиёсий фаолияти билан шуғуллангани учун ҳибсга олиниб, яна қамоққа ташланган. У бир неча ҳафтадан сўнг қўйиб юборилди ва шу пайтдан Машҳад университетида дарс бера бошлади.

Али Шариати қабри
2001-йилда Али Шариат мақбараси

Шариати кейин Теҳронга борди ва у ерда Ҳусайния Эршод институтида ма'руза қила бошлади. Бу ма'рузалар унинг шогирдлари орасида жуда машҳур бўлиб, жамиятнинг барча иқтисодий тармоқларида, жумладан, ўрта ва юқори синфларда оғиздан оғизга тарқалиб, унинг та'лимотига қизиқиш кескин ўса бошлади.

Унинг давом этган муваффақияти яна ҳукуматнинг қизиқишини уйғотди ва уни кўплаб шогирдлари билан бирга ҳибсга олди. Халқнинг кенг кўламли босими ва халқаро норозилик, охир-оқибат, у 1975-йил 20-мартда, ўн саккиз ойлик бир кишилик камерада ўтиргандан сўнг озодликка чиқарилди.

Шариатига Англияга кетишга рухсат берилди. У уч ҳафта ўтиб Саутгемптон касалхонасида "сирли шароитда" вафот этди, аммо Али Раҳнеманинг Шариати таржимаи ҳолида у юрак хуружидан вафот этгани айтилади. У Эронлик зиёратчилар тез-тез ташриф буюрадиган Дамашқда ислом пайғамбари Муҳаммаднинг набираси ва Алининг қизи Саййида Зайнаб ёнига дафн этилган.

Кўришлар ва машҳурлик

Али Шариати ва унинг оиласи, қамоқдан чиққанидан бир кун кейин.

Шариати шиаликнинг инқилобий оқимларини жонлантиришга интилган[10]. Унинг шиалик талқини дунёда инқилобни рағбатлантирди ва ўлимдан кейин нажот ва'да қилди[11]. У ўзининг шиалик брендини "қизил шиалик" деб атаган ва уни инқилобий бўлмаган "қора шиалик" ёки сафавий шиалигига қарама-қарши қўйган[12]. Унинг ғоялари Жанубий Америкада перулик Густаво Гутиэррез ва бразилиялик Леонардо Бофф томонидан асос солинган католик озодлик илоҳиёцҳунослиги ҳаракати билан таққосланган[13].

Шариати таниқли исломчи файласуф бўлиб, у яхши жамият ислом қадриятларига мос келишини та'кидлаган. У ҳукуматнинг роли жамиятни энг яхши йўл билан бошқаришдан кўра, уни энг яхши йўл билан бошқаришдан иборат, деб таклиф қилди[14]. У уламоларнинг (руҳонийларнинг) энг билимдон а'золари жамиятни йўналтиришда этакчи рол ўйнаши керак, деб ҳисобларди, чунки улар Худонинг пайғамбарлари ва шиа ўн икки имомлари та'лимотларига асосланган исломий қадриятлар тизимини қандай бошқаришни энг яхши тушунадилар деб та'кидларди[15]. Унинг та'кидлашича, руҳонийларнинг роли Ғарбдаги каби шахсларнинг гедонистик истакларини та'минлаш ва хизмат қилиш эмас, балки жамиятни исломий қадриятларга мувофиқ йўл-йўриқ кўрсатишдан иборат[15].

Шариатий асарларига Парижда талабалик чоғида дуч келган учинчи дунёчилик ғоялари – синфий уруш ва инқилоб бир томондан адолатли ва синфсиз жамиятга олиб келади деган ғоялар, иккинчи томондан эса ўз даврининг эпистемик деколонизация тафаккури катта таъсир кўрсатган. У Жалол ал-э Аҳмаддан Ғарбзодеги ғоясини қабул қилиб, унга "энг жонли ва та'сирли иккинчи ҳаётини" бергани айтилади[16].

Ижтимоий назариётчи Асеф Баят 1979-йилги Эрон инқилобининг гувоҳи ва иштирокчиси сифатида ўз кузатувларини қайд этган. Унинг та'кидлашича, Шариати инқилоб даврида "бетакрор инқилобий зиёли" сифатида пайдо бўлган, унинг портретлари юришлар ва норозиликларда кенг намойиш этилган ва ўзининг "мўаллем-э энқилаб" (инқилобчи устози) лақаби билан миллионлаб одамлар томонидан айтилган ва адабиёти ва ленталар инқилобдан олдин аллақачон кенг тарқалган эди. “Менинг отам, – деб эслайди Баят, – зўрға саводли бо`лганига қарамай, Шариати асарларининг ўз нусхалари бор эди[17].

Сиёсий фалсафа

Шариати биринчи навбатда ғарбий либерал демократияни танқид қилди. У демократия, либерализм ва халқларни талон-торож қилиш ўртасида бевосита боғлиқлик борлигини та'кидлади. У либерал демократияни инсониятнинг душмани деб ҳисоблаган. У, шунингдек, либерал демократиянинг ҳукмрон иқтисодий тизими адолациз ва инсон ҳуқуқларига зид эканлигига ишора қилди. Унинг та'кидлашича, бундай жамиятда заиф бўлган одам аллақачон мағлубиятга учрайди ва йўқ қилинади. Шариатининг фикрлари ва либерал демократияни танқид қилишларида асосий асослар мавжуд. Биринчи асос диний дунёқараш билан диний бўлмаган дунёқараш ўртасидаги қарама-қаршилик билан боғлиқ. У тарих, жамият ва инсониятни монистик дунёқарашга кўра тушунтирган. У либерализмни тенгсизлик ва дискриминация билан изоҳлайди. Ма'навиятга асосланган эркинлик ва тенглик тарихнинг бир даврида вайрон бўлган ҳозирги замонгача бўлган жамиятларнинг асоси эди.

Шариати Имом Али ҳукуматини демократиянинг энг яхши шакли деб ҳисоблаш мумкин, деб ҳисобларди. Шу муносабат билан у Имом Алининг хулқ-атворини душманига қарама-қарши талқин қилишга ҳаракат қилди[18].  У бу демократияни мажбурият демократияси деб атади. Унинг фикрича, диний ҳукумат мусулмон фуқароларнинг демократик ҳуқуқидир. Унинг фикрича, ғарб демократиясининг асосий муаммоларидан бири демагогиядир. Бугунги кунда сайловчиларнинг овозлари реклама воситалари ёрдамида махсус каналларга йўналтирилмоқда. Бундай ҳолатда, фақат танқидий онгли бўлган киши чалғитадиган нарсаларни ва юзаки далилларни йўқ қилиши, ўзи ва жамоалари учун самарали овоз бериши мумкин. Унинг фикрича, олтин, шафқацизлик ва ҳийлага асосланган ғарбий демократияси (Зар, Зоур ва Тазвир) мафкуравий йўл-йўриқдан фарқ қиладиган аксилинқилобий режимдир[18].

Шариатий фикрича, инсоният тарихи икки босқичдан иборат: жамоавийлик босқичи ва хусусий мулкчилик босқичи. У биринчи босқич, я'ни жамоавийлик ижтимоий тенглик ва ма'навий бирлик билан боғлиқлигини тушунтирди. Аммо иккинчи босқични, я'ни ҳозирги даврни кўпчиликнинг бирма-бир ҳукмронлиги деб ҳисоблаш мумкин. Иккинчи босқич хусусий мулкчиликнинг пайдо бўлиши билан бошланди. Тарихда хусусий мулкнинг ҳар хил турлари қулдорлик, крепостнойлик, феодализм ва капитализмни ўз ичига олган[19] Ижтимоий мулк концепциясига кўра, барча моддий ва ма'навий ресурслар ҳамма учун очиқдир. Аммо монополия инсоният жамиятини қутблаштирди. Дарҳақиқат, Шариатининг фикрича, хусусий мулк барча замонавий муаммоларнинг асосий сабабидир. Бу муаммолар эркакларнинг биродарлиги ва муҳаббатини иккиюзламачилик, ёлғон, нафрат, эксплуатация, мустамлакачилик ва қирғинга айлантиради. Монополиянинг қутбланиши тарих давомида турли кўринишларда намоён бўлди. Масалан, қадимги даврларда ҳозирги даврда капиталистик жамиятга о’тган қулдорлик хо’жаликлари мавжуд эди. Бошқача қилиб айтганда, машинасозлик ёки машиналарга қарамликни хусусий мулкчиликнинг сўнгги босқичи деб ҳисоблаш мумкин. Машинизм ўн тўққизинчи асрда бошланган ва инсоният ундан келиб чиқадиган кўплаб ташвиш ва муаммоларга қарши туришга мажбур бўлган[20]..

Мероси

Шариати қарашларининг тарафдорлари ва мухолифлари кўп ва Шариатининг шахси кўп жиҳатдан нома'лум.  Али Хоманаий Шариатини ўз авлоди талабларига кўра ислом та'лимотининг кашшофи сифатида билар эди. Саййид Али Хоманаийнинг фикрича, Шариатининг ижобий ва салбий хусусиятлари ҳам бор эди. Хоманаийнинг фикрича, Шариатийни муллалар билан қат'ий ихтилоф қилган одам деб ҳисоблаш адолацизликдир. Шариатининг ижобий томонларидан бири ўз фикрини ўз авлодига мос ва содда тил билан тушунтира олиши эди. Шариати Эрондаги муллаларни ма'лум даражада қўллаб-қувватлаган.  Элизабет Ф. Томпсон каби ба'зи олимлар Шариати ва унинг Эрондаги ислом инқилобидаги роли билан Саййид Қутбнинг Мисрдаги роли ўртасидаги ўхшашликларни тасаввур қилишга ҳаракат қилишади. Бир ўхшашлик шундаки, уларнинг иккаласи ҳам Эрон ва Мисрда яқинлашиб келаётган инқилобга йўл очиб берди. Иккаласи ҳам ислом маданияти ҳукмронлигини хоҳларди. Иккаласи ҳам ҳукмрон қадриятлар ва ме'ёрлар ҳақида инқилобий бўлиш тарафдори эди. Улар исломийликни Америка ва Совет Иттифоқи ўртасидаги учинчи йўл деб ҳисоблашган. Шу билан бирга, улар бутунлай утопик эмас, қисман исломий эдилар.  Албатта, улар ўртасида фарқлар бор - Шариати сўл, Қутб эса консерватив эди. Маҳмуд Толегонийнинг ёзишича, Али Шариати инқилоб мактабини яратган мутафаккир эди. Мактаб ёшларни инқилобий ҳаракатга йўналтирди. Беҳешти Шариати ижоди ислом инқилоби учун асос бўлган, деб ҳисоблайди[8].

Ҳамид Энаят фикрича, Шариати нафақат назариётчи, балки ислом радикализми тарафдори ҳам бўлган. Энаят Шариатийни ислом социализмининг асосчиси деб ҳисоблаш мумкин, деб ҳисоблайди. Энаят уни ислом радикализми ва социализмининг энг севимли ва машҳур шахсларидан бири деб билади[21] .

Нашрлари

Эрта вафот этганига қарамай, у “юздан ортиқ китоб”[22][23] муаллифи бўлган ва “мақолалар, семинар маърузалари ва маърузалар туркуми”ни ўз ичига олса, нашрлари сони 200 га яқин[24].

Асосий ишлари

  • Ҳаж (Зиёрат)[25]
  • Кавирдаги ҳубут
  • Гуфтугуҳае Танҳа'и
  • Марксизм ва бошқа ғарбий нотўғри фикрлар: Ислом танқиди
  • Қаердан бошлаймиз?[26]
  • Эркин фикрловчининг миссияси[26]
  • Эркин одам ва инсон эркинлиги
  • Маданий бойликларни қазиб олиш ва такомиллаштириш
  • Шаҳидлик (китоб)
  • Али
  • Исломни тушунишга ёндашув
  • Муҳаммад пайғамбарнинг қиёфаси[26]
  • Эртанги тарихга бир назар[26]
  • Инсониятнинг акс эттиришлари
  • Ўз-ўзини қайта қуриш ва ислоҳ қилишнинг кўриниши
  • Танлов ва/ёки сайлов
  • Наруз, Эроннинг тирикчилик, мангулик декларацияси
  • Мусулмон аёлдан умидлар
  • Ҳорр (Карбало жанги)
  • Кавир (чўл)
  • Абу Даҳр
  • Қизил шиалик вс. Қора шиалик
  • Жиҳод ва шаҳодат
  • Хавотирга тушган мусулмоннинг мазлум халқлар тақдири ҳақидаги фикрлари
  • Ма’рифатпарвар мутафаккирларга мурожаат
  • Нажоткорни кутаётган сан'ат
  • Фотима - Фотима
  • Ибодат фалсафаси
  • Дин ва дин[27]
  • Инсон ва Ислом – “Замонавий инсон ва унинг қамоқхоналари” бобига қаранг.
  • Тур ва гувоҳлик бер[28]
  • Исломшуносликдан дарслар
  • Али ёлғиз
  • Жамият ва етакчилик
  • Дин динга қарши
  • Биз ва Иқбол
  • Тарихий детерминизм
  • Нима қилиш керак?'
  • "Зиёлиларнинг жамиятни қайта қуриш вазифаси"[29]

Таржималари

Шариати кўплаб китобларни форс тилига таржима қилган. Абу Зарр юқорида тилга олинган асаридан ташқари Жан-Пол Сартрнинг “Адабиёт нима?" ва Че Геваранинг "партизан уруши" асарларини ҳам таржима қилган. У, шунингдек, Франц Фаноннинг " Ўлаётган мустамлакачилик " асарини таржима қилиш устида ишлай бошлади. У асосий марксист мусулмон сифатида Амар Оузеганга қойил қолди ва унинг “Ле меиллеур cомбат” (“Энг яхши кураш”) китобини таржима қила бошлади[30][31].

Яна қаранг

  • Эрондаги интеллектуал ҳаракатлар
  • Ислом марксизми
  • Ислом уйғониши
  • Ислом уламолари рўйхати
  • Эронда фалсафа
  • Қизил шиалик вс. Қора шиалик
  • Эрондаги диний интеллектуализм
  • Жалол ал-э-Аҳмад
  • Ҳамид Алгар
  • Гейдар Жемал замонавий сиёсий ислом файласуфи, инқилобчи ва ижтимоий фаол
  • Абдулазиз Сачедина, шариат шогирди

Манбалар

  1. ↑ „30тҳ Анниверсарй оф тҳе Фоундатион оф тҳе Исламиc Републиc“. Қантара. Қаралди: 11-декабр 2012-йил.
  2. ↑ Гҳеиссари, Али. 1998.
  3. ↑ Абраҳамиан, Эрванд. 1993.
  4. ↑ Раҳнема, Али. 1998, 2000.
  5. ↑ 5,0 5,1 Ракел, Э.П.. Тҳе Ираниан Политиcал Элите, Стате анд Соcиэтй Релатионс, анд Фореигн Релатионс синcе тҳе Исламиc Револутион. Университй оф Амстердам, 2008. 
  6. ↑ Ан Исламиc Утопиан, п. 13.
  7. ↑ Ан Исламиc Утопиан, пп. 13–18.
  8. ↑ 8,0 8,1 Эрванд Абраҳамиан. Радиcал Ислам: Тҳе Ираниан Можаҳедин. И.Б.Таурис, 1989 — 105-бет. ИСБН 1850430772. 
  9. ↑ Ан Исламиc Утопиан, пп. 61–68.
  10. ↑ Остовар. „Гуардианс оф тҳе Исламиc Револутион: Идеологй, Политиcс, анд тҳе Девелопмент оф Милитарй Поwер ин Иран (1979–2009)“ (ПҳД Диссертатион). Университй оф Мичиган (2009). Қаралди: 26-июл 2013-йил.
  11. ↑ Аббас Милани. Тҳе Мйтҳ оф тҳе Греат Сатан: А Неw Лоок ат Америcа'с Релатионс wитҳ Иран. Ҳоовер Пресс, 2010 — 122-бет. ИСБН 978-0-8179-1136-2. 
  12. ↑ Али Шариати, "Ред Ши'исм вс.
  13. ↑ Наср, Вали, Тҳе Шиа Ревивал, Нортон, (2006), п. 129
  14. ↑ „- ЁуТубе“. ЁуТубе.
  15. ↑ 15,0 15,1 „- ЁуТубе“. ЁуТубе.
  16. ↑ Моттаҳедеҳ, Рой, Тҳе Мантле оф тҳе Пропҳет: Религион анд Политиcс ин Иран, п. 330
  17. ↑ Баят, Асеф. Револутион wитҳоут Револутионариэс: Макинг Сенсе оф тҳе Араб Спринг (эн-УС). Станфорд Университй Пресс, 2017 — 47-бет. ИСБН 9781503602588. 
  18. ↑ 18,0 18,1 Сайед Жавад Имам Жомеҳ Задеҳ, Ҳосеин Роуҳани. cомпаративе инқуирй он wестерн демоcраcй анд cоммитмент демоcраcй оф Али Шаритй, 2007 — 59–78-бет. 
  19. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед РеференcеА
  20. ↑ Беҳдад, Соҳраб (Оcтобер 1994). „А Диспутед Утопиа: Исламиc Эcономиcс ин Револутионарй Иран“ (ПДФ). Cомпаративе Студиэс ин Соcиэтй анд Ҳисторй. 36-жилд, № 4. Cамбридге Университй Пресс. 775–813-бет. дои:10.1017/С0010417500019435. 2020-02-19да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
  21. ↑ Ҳамид Энаят. Модерн Исламиc Политиcал Тҳоугҳт. Аcлс Ҳисторй Э Боок Прожеcт, 2008. ИСБН 978-1597404600. 
  22. ↑ Моҳамед Ҳассанеин Ҳеикал, Иран, тҳе унтолд сторй: ан инсидер'с аccоунт оф Америcа'с Ираниан адвентуре анд иц cонсеқуэнcес фор тҳе футуре, Пантҳеон Боокс (1982), п. 129
  23. ↑ Чарлес W. Сcотт, Пиэcес оф тҳе Гаме: Тҳе Ҳуман Драма оф Америcанс Ҳелд Ҳостаге ин Иран, Пеачтреэ Публ (1984), п. 118
  24. ↑ Нажибуллаҳ Лафраиэ, Револутионарй Идеологй анд Исламиc Милитанcй: Тҳе Ираниан Револутион анд Интерпретатионс оф тҳе Қуран, И.Б.Таурис (2009), п. 127
  25. ↑ „Ҳажж – Др. Али Шариати“. Ал-ислам. Қаралди: 11-декабр 2012-йил.
  26. ↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 „Али Шариати علی شریعتی“. Шариати. Қаралди: 11-декабр 2012-йил.
  27. ↑ „Шариати, Али“. Эзаниа. 2007-йил 12-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-декабр 2012-йил.
  28. ↑ „Мартйрдом: Арисе анд Беар Wитнесс – Али Шариати“. Сcрибд. Қаралди: 11-декабр 2012-йил.
  29. ↑ Эрванд Абраҳамиан. Радиcал Ислам: Тҳе Ираниан Можаҳедин. И.Б.Таурис, 1989 — 109-бет. ИСБН 1850430772. 
  30. ↑ Морроw, Жоҳн Андреw. Религион анд Револутион: Спиритуал анд Политиcал Ислāм ин Эрнесто Cарденал. Cамбридге Счоларс Публишинг, 15-март 2012-йил — 145-бет. ИСБН 9781443838337. Қаралди: 25-май 2017-йил. 
  31. ↑ Эрванд Абраҳамиан. Радиcал Ислам: Тҳе Ираниан Можаҳедин. И.Б.Таурис, 1989 — 107-бет. ИСБН 1850430772. 

Қўшимча ўқиш учун

  • Раҳнема, Али. 1998-йил. Исломий утопик: Али Шариатининг сиёсий таржимаи ҳоли. Лондон: ИБ Таурис.
  • Ғайсарий, Али. 1998-йил. Йигирманчи асрда Эрон зиёлилари. Остин: Техас университети матбуоти.
  • Ҳоссеини, С А. 2000 "[Али Шариати ислом-танқидий тафаккур мактаби (1)] мктб ạнтқạдй̰ дḵтр ʿлй̰ сẖрйʿтй̰ (1)", Фарҳанг-э-Тосе'эҳ, 9, 44, [1][сайт ишламайди] 
  • Ҳоссеини, С А. 2000 "[Али Шариати исломий-танқидий фикр мактаби (2)] мктб ạнтқạдй̰ дḵтр ʿлй̰ сẖрйʿтй̰ (2)", Фарҳанг-э-Тосе'эҳ, 9, 47. [2][сайт ишламайди]

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ali_Shariatiy" dan olindi