Ali al-Hodiy
Али ал-Ҳодий (арабча: عَلي إبن مُحَمَّد الهادي النَّقي тахминан 828-йил 7-мартда туғилган – тахминан 868-йил 21-июнда вафот этган) – ислом пайғамбари Муҳаммаднинг авлоди ва Ўн икки имом оқимининг ўнинчи имоми. Отаси Муҳаммад ал-Жаводдан (вафоти: 835) кейин имомликни мерос қилиб олган. 828-йилда Мадинада туғилган Али „ал-Ҳодий“ (арабча: الهادي– „йўл кўрсатувчи“) ва „ан-Нақий“ (арабча: النقي – „пок, танлаб олинган“) унвонлари билан танилган. Отасининг вафотидан сўнг, кўпчилик ал-Жавод издошлари ҳали ёш бўлган Алининг имомлигини дарҳол қабул қилган. Қур’онда номи келтирилган ёш Исо (Масиҳ) ҳақидаги ривоятлар билан ўхшатилиб, Ўн икки имом манбаларида Алига ёшлигиданоқ имомликка лойиқ бўлган фавқулодда туғма илм берилгани таъкидланади.
Али ал-Ҳодий Шиалик мазҳаби 10-имоми | |
|---|---|
عَلِيّ ٱلْهَادِي | |
|
Ал-Ҳодий исмининг хаттотлик услубида ёзилган ёзуви Карбалодаги Ҳусайн ибн Али зариҳида жойлашган. | |
| Унвони |
|
| Шахсий маълумотлар | |
| Таваллуди | тах. 828-йил 7-март (ҳижрий 212-йил Зулҳижжа ойининг 16-куни) |
| Вафоти |
тах. 21-июн 868-йил (40 ёшда) (ҳижрий 254-йил Жумодиссони ойининг 26-куни) Самарра, Аббосийлар халифалиги |
| Ўлим сабаби | Аббосийлар томонидан заҳарланган (аксар шиа манбаларига кўра) |
|
Ал-Аскарий зиёратгоҳи, Самарра 34°11′54.5″Н 43°52′25″Э / 34.198472°Н 43.87361°Э | |
| Дини | Ислом |
| Турмуш ўртоқ(лар)и | Ҳудайс (ёки Сусан, Салил) |
| Фарзандлари | |
| Ота-онаси | |
Аввалги имомларнинг аксарияти каби Али ал-Ҳодий ҳам сиёсатдан йироқ бўлган. Бироқ тахминан 848-йилда Аббосий халифа ал-Мутаваккил (847–861-йиллар ҳукмронлик қилган) томонидан Мадинадан пойтахт Самаррага чақиртирилган. Ал-Мутаваккил шиаларга нисбатан душманлиги билан танилган. Самаррада Али ал-Ҳодий 868-йилгача, яъни Аббосий халифаси ал-Му’тазз (866–869-йиллар ҳукмронлик қилган) ҳукмронлиги давригача қаттиқ назорат остида сақланган. Шунга қарамай, у яширин вакиллар тармоғи орқали шиа жамоасининг молиявий ва диний ишларини бошқариб турган. Шиалик манбаларининг аксарияти унинг тахминан қирқ ёшида Аббосийлар томонидан заҳарлаб ўлдирилганини таъкидлайди. Бироқ Ўн икки имом теологи ал-Шайх ал-Муфид (вафоти: 1022) бу маълумотга қарши фикр билдирган. Ўн икки имом манбаларида Али ал-Ҳодий тинчликпарвар, тазйиқларга учраган имом сифатида тасвирланган. Бу манбаларда Аббосий саройидагиларнинг уни камситиш ва таҳқирлашга қаратилган уринишлари кўп маротаба қайд этилган. Шунингдек, унинг уйини тинтув қилиш, вақтинча ҳибсга олиш ва ҳатто ўлдириш режалари ҳақида ҳам даъволар мавжуд.
Ўн икки имом манбаларида унга айрим мўжизалар ҳам нисбат қилинади, бу манбалар кўпинча унинг олдиндан воқеаларни билиш қобилиятини таъкидлайди. Вафотидан сўнг издошлари орасида кўпчилик унинг ўғли Ҳасан ал-Аскарийни имом сифатида қабул қилган. Ҳасан ал-Аскарий ҳам Самаррада бир неча йил давомида то вафотига қадар ҳибсда сақланган. Бироқ баъзилар ал-Ҳодийнинг бошқа бир ўғли Жаъфарга эргашган. Ўн икки имом манбаларида у „Жаъфар ал-Каззоб“ (яъни „ёлғончи Жаъфар“) номи билан танилган. Аммо Жаъфар вафотидан кейин бу йўналиш охир-оқибат асосий Ўн икки имомлик оқимига қўшилиб кетган. Али ал-Ҳодий ва унинг ўғли Ҳасан ал-Аскарий қабрлари ҳозирги Ироқнинг Самарра шаҳридаги ал-Аскарий зиёратгоҳида жойлашган. Шиалар учун муқаддас бўлган бу маскан 2007-йилда экстремист ИШИД жангарилари томонидан ҳужум нишонига айланган.
Адабиётлар
- Ҳисториcал Диcтионарй оф Ислам, Тҳирд, Роwман & Литтлефиэлд, 2017. ИСБН 9781442277236.
- Амир-Моэззи, Моҳаммад Али. Тҳе Дивине Гуиде ин Эарлй Ши'исм - Тҳе Соурcес оф Эсотериcисм ин Ислам. Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1994. ИСБН 9780585069722.
- Но год Бут Год - Тҳе Оригинс, Эволутион анд Футуре оф Ислам. Рандом Ҳоусе, 2008. ИСБН 9781407009285.
- Багҳестани, Эсмаил (2014). "Жаwад, Имам" (фа). Энcйcлопаэдиа оф тҳе Wорлд оф Ислам. 11. Энcйcлопаэдиа Исламиcа Фоундатион. ИСБН 978-9644470127. Арчивед фром тҳе оригинал он 2025-10-08. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20251008195202/ҳттпс://рч.аc.ир/артиcле/детаилс/7588.<!--->
- Флеэт, Кате; Крäмер, Гудрун; Матринге, Денис эт ал., эдс (2017). "ʿАлī л-Ҳāдī". Энcйcлопаэдиа оф Ислам (Тҳирд нашри). Брилл Публишерс. дои:10.1163/1573-3912_эи3_CОМ_24990. ИСБН 9789004335714. ҳттп://дх.дои.орг/10.1163/1573-3912_эи3_CОМ_24990.
- Бличфелдт, Жан-Олаф. Эарлй Маҳдисм - Политиcс анд Религион ин тҳе Формативе Период оф Ислам. Брилл Публишерс, 1985. ИСБН 9789004076433.
- А Ҳисторй оф Ши'и Ислам. И.Б. Таурис, 2013. ИСБН 9780755608669.
- Фитзпатриcк, Cоэли; Wалкер, Адам Ҳани, эдс (2014). "Тwелвер Ши'исм". Муҳаммад ин Ҳисторй, Тҳоугҳт, анд Cултуре - Ан Энcйcлопедиа оф тҳе Пропҳет оф Год. 2. АБC-Cлио. 644–651 б. ИСБН 9781610691772. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/муҳаммадинҳистор0000унсе/паге/644/моде/2уп.
- Доналдсон, Дwигҳт М.. Тҳе Ши’ите Религион – А Ҳисторй оф Ислам ин Персиа анд Ираḳ. АМС Пресс, 1933. ИСБН 9780598503787.
- Беарман, П.; Бианқуис, Тҳ.; Босwортҳ, C.Э. эт ал., эдс (2012). "Ḥасан ал-ʿАскарī". Энcйcлопаэдиа оф Ислам (Сеcонд нашри). Брилл Публишерс. дои:10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_2762. ИСБН 9789004161214. ҳттп://дх.дои.орг/10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_2762.
- Тҳе Охфорд Диcтионарй оф Ислам. Охфорд Университй Пресс, 2004. ИСБН 9780199757268.
- "ḠОЛĀТ". Энcйcлопедиа Ираниcа. ХИ/1. 2001. 62–64 б. ИССН 2330-4804. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/голат.
- Неттон, Иан Ричард, эд (2008). "'АЛИ АЛ-ҲАДИ". Энcйcлопедиа оф Исламиc Cивилисатион анд Религион. Роутледге. п. 43. ИСБН 9780700715886. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/энcйcлопедиаофис0000унсе_ҳ2т8/паге/42/моде/2уп.
- Оccултатион оф тҳе Тwелфтҳ Имам - А Ҳисториcал Баcкгроунд. Роутледге, 1986. ИСБН 9780710301581.
- Беарман, П.; Бианқуис, Тҳ.; Босwортҳ, C.Э. эт ал., эдс (2012). "ал-ʿАскарī". Энcйcлопаэдиа оф Ислам (Сеcонд нашри). дои:10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_0810. ИСБН 9789004161214. ҳттп://дх.дои.орг/10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_0810.
- "'Алī ал-Ҳāдī". Энcйcлопаэдиа Ираниcа. И/8. 1985. 861–862 б. ИССН 2330-4804. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/али-ал-ҳади-абул-ҳасан-б.
- Беарман, П.; Бианқуис, Тҳ.; Босwортҳ, C.Э. эт ал., эдс (2012). "Муḥаммад б. 'Алī ал-Риḍā". Энcйcлопаэдиа оф Ислам (Сеcонд нашри). дои:10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_5343. ҳттп://дх.дои.орг/10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_5343.
- Религиоус Аутҳоритй анд Политиcал Тҳоугҳт ин Тwелвер Ши'исм - Фром Али то Пост-Кҳомеини. Роутледге, 2013. ИСБН 9780415624404.
- "Моḥаммад ал-Жаwāд, Абу Жа'фар". Энcйcлопаэдиа Ираниcа (Онлине нашри). 2016. ИССН 2330-4804. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/моҳаммад-ал-жаwад.
- Модарресси, Ҳоссеин. Cрисис анд Cонсолидатион ин тҳе Формативе Период оф Ши'ите Ислам - Абу Жа'Фар Ибн Қиба Ал-Рази анд Ҳис Cонтрибутион то Имамите Ши'Ите Тҳоугҳт. Дарwин Пресс, 1993. ИСБН 0878500952.
- Ан Интродуcтион то Ши'и Ислам. Яле Университй Пресс, 1985. ИСБН 9780300034998.
- Мери, Жосеф W., эд (2006). "САМАРРА". Медиэвал Исламиc Cивилизатион Ан Энcйcлопедиа. 1. Роутледге. 694–697 б. ИСБН 9780415966924. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/ислам-медиэвал-исламиc-cивилизатион-ан-энcйcлопедиа/моде/2уп?қ=%22ал-Аскари%22.
- Пакатчи, Аҳмад (2013). "Ҳассан Аскари, Имам" (фа). Энcйcлопаэдиа оф тҳе Wорлд оф Ислам. 20. Энcйcлопаэдиа Исламиcа Фоундатион. ИСБН 9786006326191. ҳттпс://www.cгиэ.орг.ир/фа/артиcле/227338/%Д8%АД%Д8%Б3%Д9%86-%Д8%Б9%Д8%Б3%ДА%А9%Д8%Б1%ДБ%8C(%Д8%Б9)%Д8%8C-%Д8%А7%Д9%85%Д8%А7%Д9%85.
- Неттон, Иан Ричард, эд (2008). "Ши'исм (Ал-Ши'а)". Энcйcлопедиа оф Исламиc Cивилисатион анд Религион. Роутледге. 596–597 б. ИСБН 9780700715886. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/энcйcлопедиаофис0000унсе_ҳ2т8/паге/596/моде/2уп.
- Тwелве Инфаллибле Мен - Тҳе Имамс анд тҳе Макинг оф Ши'исм. Ҳарвард Университй Пресс, 2016. ИСБН 9780674737075.
- Сачедина, Абдулазиз Абдулҳуссеин. Исламиc Мессианисм - Тҳе Идеа оф Маҳдī ин Тwелвер Шī'исм. Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1981. ИСБН 9780873954426.
- Дафтарй, Фарҳад, эд (2018). "Фадак". Энcйcлопаэдиа Исламиcа. дои:10.1163/1875-9831_исла_CОМ_036126. ҳттп://дх.дои.орг/10.1163/1875-9831_исла_CОМ_036126.
- „Тҳе ʿАббасид Cалипҳате“, Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Ислам, Волуме 1А - Тҳе Cентрал Исламиc Ландс фром Пре-Исламиc Тимес то тҳе Фирст Wорлд Wар. Cамбридге Университй Пресс, 1970 — 104–139-бет.
- Табатабаи, Саййид Моҳаммад Ҳосайн. Ши'ите Ислам, Транслатед бй Саййид Ҳоссеин Наср, Фирст, Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1975. ИСБН 0873953908.
- Wардроп, С. Ф. (1988). Ливес оф тҳе Имамс, Муҳаммад ал-Жаwад анд Али ал-Ҳади анд тҳе Девелопмент оф тҳе Ши'ите Органисатион (ПҳД тҳесис). Университй оф Эдинбургҳ.