Allergik konyunktivit
Аллергик конюнктивит — аллергия туфайли конъюнктивада (кўзнинг оқ қисмини қоплайдиган мембрана) яллиғланиши ҳисобланади[1]. Беморларда аллергенлар ҳар хил бўлса-да, энг кўп учрайдиган сабаб ларидан бири пичан иситмаси ҳисобланади. Аломатлар орасида қизариш (асосан периферик майда қон томирларининг вазодилатацияси туфайли), конъюнктивада шиш, қичишиш ва қизариш кучайиши (кўз ёшлари ҳосил бўлиши). Агар буларнинг барчаси ринит билан бирлаштирилса, бу ҳолат аллергик риноконюктивит деб аталади.
Симптомлар гистамин ва бошқа фаол моддаларнинг семиз ҳужайралари томонидан чиқарилишига боғлиқ бўлиб, улар қон томирларининг кенгайишини таминлайди, асаб тугунларини қўзғатади ва кўз ёшлари секрециясини оширади.
Аллергик конюнктивитни даволашда аллергенлардан қочиш (масалан, „пичан иситмаси мавсумида“ ўтларнинг гуллашига йўл қўймаслик) ва антигистаминлар билан даволаш, маҳаллий (кўз томчилари шаклида) ёки тизимли (таблеткалар шаклида). Антигистаминлар, маст ҳужайраларини барқарорлаштирадиган дорилар ва стероид бўлмаган яллиғланишга қарши дори воситалари хавфсиз ва одатда самарали ҳисобланади[2].
Белгилари

Конюнктива кўзни қоплайдиган нозик мембранадир. Аллерген конюнктивани безовта қилганда, кўзда кўринадиган умумий симптомлар орасида кўзнинг қичиши, кўз қовоқларининг шишиши, кўзларнинг ёшланиши, сувли оқинди ва козга бегона жисм тушиб қолгандай ҳис болиши (оғриқ билан)[1][3].
Қичишиш кўз аллергиясининг энг кенг тарқалган аломатидир ва беморларнинг 75 % дан ортиғи даволанишга мурожаат қилганда бу аломат ҳақида хабар беради. Беморларнинг аломатлари одатда иссиқ ва қуруқ об-ҳавода кучлироқ бўлади, совуқроқ ҳарорат ва ёмғир эса бу аломатларни энгиллаштиради.
Клеин ва бошқа олимлар томонидан олиб борилган тадқиқотлар натижасида аллергик конъюнктивитдан келиб чиқадиган жисмоний ноқулайликдан ташқари, беморларнинг фаолиятини ҳам ўзгартириб, уларни ташқарига чиқиш, қуёш нурида китоб ўқиш ва шу каби фаолиятлардан чеклашини кўрсатди.Шундай қилиб, аллергик конъюнктивит билан оғриган беморларни даволаш билан уларнинг кундалик „ҳаёт сифатини“ яхшилаши мумкин.
Сабаблари
Аллергик конюнктивит организмнинг иммунитет тизимининг аллергенларга аллергик реаксияси натижасида юзага келади. Аллергик конюнктивит пичан иситмаси, астма ва экзема каби бошқа аллергик касалликларга мойил бўлган одамларда пайдо бўлади[4].
Конюнктивитга олиб келадиган энг кенг тарқалган аллергенлар бўлиб қуйидагилар ҳисобланади.
- Дарахтлар, ўтлар ва ўтлар гулчанглари
- Ҳайвон териси ва тупурик каби секрециялар
- Парфюмерия
- Косметика
- Тери учун дорилар
- Ҳаво ифлосланиши
- Тутун
- чанг оқадилар
- Перу балзами (хушбўй ҳид учун озиқ-овқат ва ичимликларда, хушбўй ҳид учун парфюмерия ва гигиэна воситаларида, доривор хусусиятлари учун тиббий ва фармацевтика маҳсулотларида ишлатилади)
- Кўз томчилари
Мавсумий конъюнктивитнинг аксарият ҳолатлари гулчанг билан боғлиқ бўлиб, пичан иситмаси мавсумида содир бўлади, ёзнинг бошида ўт гулчанглари ва бошқа турли хил гулчанглар ва моғор ёз охирида аломатларга олиб келиши мумкин[5].
Гигант папиллер конъюнктивит жуда кам учрайдиган тури бўлиб, асосан чиқиндига га аллергик реаксиядан келиб чиқади. Бази турдаги жарроҳлик амалётлари ҳам бу турдаги аллергик конюнктивитга олиб келиши мумкин.
Контакт дерматоконъюнктивитининг сабаби конъюнктива билан алоқа қилиш мумкин бўлган бошқа аллергенлар: косметика, дори-дармонлар ва бошқалар.
Патофизиология
Кўз аллергияси -семиз ҳужайралари томонидан мувофиқлаштирилган воқеалар каскади реаксияси бўлиб ҳисобланади[6]. Эотаксин ва МИП-1 алфа каби бета ҳемокинлар кўз юзасида семиз ҳужайраларини тайёрлаш ва фаоллаштиришда иштирок этади. Тегишли аллерген мавжуд бўлганда, сенсибилизация пайдо бўлади ва тизим ўзига хос антижен ишлаб чиқаришни бошлаш учун тайёрланади. ТҲ2 табақалаштирилган Т ҳужайралари ўзига хос иммуноглобулин Э (Иге) антиженини ишлаб чиқаришни рағбатлантирадиган ситокинларни чиқаради. Кейин Иге семиз ҳужайралари юзасида Иге рецепторлари билан боғланади. Кейин маст ҳужайралари гистаминни чиқаради, бу эса ситокинлар, простагландинлар ва тромбоцитларни фаоллаштирувчи омилнинг чиқарилишига олиб келади.Семиз ҳужайра медиаторлари яллиғланиш ҳужайраларини фаоллаштириш орқали аллергик яллиғланиш ва симптомларни келтириб чиқаради[3].
Гистамин семиз ҳужайраларидан чиқарилганда, у нерв учларидаги Ҳ1 рецепторлари билан боғланади ва кўзларнинг қичиши белгисини келтириб чиқаради. Гистамин, шунингдек, конъюнктива томирларида Ҳ1 ва Ҳ2 рецепторлари билан боғланади ва вазодилатацияга олиб келади. Маст ҳужайраларидан олинган ситокинлар, масалан, ИЛ-8 кимокини, нейтрофилларни жалб қилишда иштирок этади. ИЛ-5 каби ТҲ2 ситокинлари эозинофиллар ва ИЛ-4, ИЛ-6 ва ИЛ-13 ни жалб қилади, бу эса сезгирликни оширади. Шошилинч аломатлар молекуляр каскадига боғлиқ. Беморга сезгир бўлган аллерген билан учрашиш тизимнинг сезгирлигини оширишга ва реаксиянинг кучайишига олиб келади. Аллергик конъюнктивитнинг ривожланган ҳолатлари сурункали аллергик яллиғланиш ҳолатига ўтиши мумкин[3].
Таснифлаш
САC ва ПАC
Мавсумий аллергик конюнктивит ҳам, кўп йиллик аллергик конъюнктивит ҳам конъюнктиванинг иккита ўткир аллергик касалликларидир. Юқорида айтиб ўтилган кўз касалликларининг белгилари қичишиш ва кўзнинг пушти ёки қизғиш рангини ўз ичига олади[2].Ушбу икки аломатлар кўзнинг маст ҳужайралари томонидан ишлаб чиқарилади[2][7]. Семптомларни камайтириш учун ўзига хос бўлмаган чоралар совуқ компресслар, кўз ёш ўрнини босувчи ва аллергенлардан қочишни ўз ичига олади[2]. Даволаш антигистаминлар, маст ҳужайра стабилизаторлари, икки томонлама таъсир қилувчи антиаллергик воситалар ёки топикал антигистаминлардан иборат[2]. Бошқа вариант кортикостероидларни қўллашдир, аммо катарактнинг ножўя таъсири ва кўз ичи босими ортиши ҳисобга олинса, кортикостероидлар аллергик конъюнктивитнинг жиддийроқ шакллари, масалан, вернал кератоконъюктивит (ВКC) ва атопик кератоконъюктивит (АКC) учун ишлатилади[2].
ВКC ва АКC
Вернал кератоконжунктивит ҳам, атопик кератоконжунктивит ҳам сурункали аллергик касалликлар бўлиб, эозинофиллар, конъюнктива фибробластлари, эпителиал ҳужайралар, маст ҳужайралари ва Тҳ2 лимфоцитлари конъюнктива биокимёси ва гистологиясини кучайтиради[2], ВКC — бу иссиқ иқлим шароитида яшовчи эркакларда кенг тарқалган болалик касаллиги.[2] АКC кўпинча 30 ёшдан 50 ёшгача бўлган эркакларда кузатилади[2]. ВКC ва АКC аллергик конъюнктивит ёки стероид фойдаланишни назорат қилиш учун ишлатиладиган дорилар билан даволаш мумкин[2]. Максвелл-Лён белгиси, ёпиқ яра, тошланган папиллалар, лимбусда желатинсимон қалинлашув ва Ҳорнер-Трантас нуқталари вернал типга хосдир.
Гигант папиллер конюнктивит
Гигант папиллер конъюнктивит ҳақиқий кўзнинг аллергик реаксияси эмас ва конъюнктиванинг такрорий механик тирнаш хусусияти туфайли юзага келади.[2] Контакт линзаларидан фойдаланиш натижасида юзага келадиган конъюнктива юзаси билан такрорий алоқа ГПC билан боғлиқ[7].
Флйcтенулар кератонконюнктивит
Бу бактерияларга юқори сезувчанлик/яллиғланиш реаксиясининг натижасидир. Умумий патогенларга Стапҳйлоcоccус ауреус, Мйcобаcтериум туберcулосис, Чламйдиа ва Cандида киради[8].
Даволаш
Батафсил тарих шифокорларга симптомлар аллергик ёки йўқлигини аниқлаш имконини беради. Эозинофилларни излаётган конъюнктивани қириб ташлаш каби диагностик тестлар аллергик реаксиянинг сабабини аниқлашда ёрдам беради[2]. Антигистаминлар (Алерзин, Супрастин), семиз ҳужайраларини барқарорлаштирадиган дорилар ва стероид бўлмаган яллиғланишга қарши дорилар хавфсиз ва одатда самаралидир[2]. Кортикостероидлар кўз аллергиясининг янада оғир ҳолатлари учун ажратилган ва юзага келиши мумкин бўлган ножўя таъсирлар туфайли кўз шифокори назорати остида бўлиши керак[2]. Аллерген аниқлангандан сўнг, бемор имкон қадар ундан қочиш керак[7].
Дорисиз даволаш усуллари
Энгил аломатлари бўлган аллерген билан учрашганда, ёрдам бериш учун совуқ компрес фойдаланиш мумкин. Бу ҳеч қандай дори ишлатмасдан тез ва осон ечим. Сувнинг совуқ ҳарорати кўкариш ёки куйиш каби шишишни камайтиришга ёрдам беради. Бундан ташқари, сотиб олиш учун кўплаб антигистаминлар мавжуд.
Семиз ҳужайра стабилизаторлари
Семиз ҳужайра стабилизаторлари, агар совуқ компресслар улар учун самарали бўлмаса, аллергик конъюнктивит билан оғриган беморларни даволашда ёрдам бера олмайди. Улар кечиктирилган натижаларни беришга мойилдирлар, аммо улар бошқа муолажаларга қараганда камроқ ён таъсирга эга ва антигистаминларга қараганда анча узоқ давом этади. Баъзи беморлар бир вақтнинг ўзида антигистаминларни қабул қилишади, шунинг учун маст ҳужайра стабилизаторлари таъсир қилишдан олдин семптомларда бир оз пасайиш кузатилади. Шифо1корлар одатда лодоксамид ва Недокромилни семиз ҳужайра стабилизаторлари сифатида буюрадилар, улар кўз томчилари сифатида ишлатилади.
Семиз ҳужайра стабилизатори — бу семиз ҳужайраларидан яллиғланишни келтириб чиқарадиган кимёвий моддаларнинг чиқарилишини камайтирадиган стероид бўлмаган дорилар синфидир. Улар семиз ҳужайралари дегрануляцияси учун зарур бўлган калций каналларини блокировка қилади, ҳужайраларни барқарорлаштиради ва шу билан гистаминнинг тарқалишини олдини олади. Деконжестанлар ҳам буюрилиши мумкин. Аллергик конъюнктивитни даволаш учун ишлатиладиган яна бир кенг тарқалгансемиз ҳужайра стабилизатори натрий кромогликатдир .
Антигистаминлар дори воситалари
Даволаш учун одатда дифенҳидрамин ва хлорфенирамин каби антигистаминлар қўлланади. C Ҳ1 антигистаминларини қабул қилган беморларда гистамин ва лейкотриэнларнинг ишлаб чиқарилиши камаяди, шунингдек, томирлардаги адезён молекулаларининг ифодаланишининг салбий регуляцияси, бу эса ўз навбатида аллергия белгиларини 40-50 % га камайтиради.
Икки томонлама таъсир қилувчи дорилар кўпинча буюрилади. Олопатадин (Патанол)[9] ва Кетотифен Фумарат (Алаwай ёки Задитор)[10] иккаласи ҳам бир вақтнинг ўзида антигистамин ва семиз ҳужайра стабилизатори сифатида ҳаракат қилиш орқали ҳимоя қилишни таъминлайди. Патанол рецепт бўйича дори, кетотифен фумарат эса йўқ.
Кўз томчиларининг кўпчилигиачишиш ва қичишишга олиб келиши мумкин ва ёмжн таъсирга эга. Тўғри кўз гигиэнаси, айниқса контакт линзалари билан симптомларни яхшилаши мумкин. Полен ва моғор каби аллергенларнинг олдини олиш мумкин.
Иммунотерапия
Аллергик иммунотерапия (АИТ) билан даволаш организмни одатда зарарсиз бўлган моддаларга (полен, уй чанги оқадилар) ўргатиш учун аллергенларнинг дозасини киритишни ўз ичига олади ва шу билан узоқ муддатли ўзига хос қаршиликни келтириб чиқаради[11]. Иммунотерапия аллергенлари оғиз орқали (тил ости таблеткалари ёки тил ости томчилари шаклида) ёки тери остига (тери остига) инъэкция йўли билан берилиши мумкин. 1911-йилда Леонард Ноон ва Жон Фриман томонидан кашф этилган аллергик иммунотерапия фақат нафас олиш аллергиясини даволаш учун хизмат қилган.
Экспериментал тадқиқотлар натижасида эпителия ҳужайраларида селективлар деб номланувчи адезён молекулалари аниқланганган. Ушбу молекулалар қон айланишидан лейкоцитларнинг тез сўрилишини ва тўпланишини бошлайди. Селектин антагонистлари преклиник тадқиқотларда, шу жумладан терининг яллиғланиши, аллергия ва ишемия-реперфузион шикастланишда синовдан ўтказилди. Селектин блокировка қилувчи воситаларнинг тўртта класси мавжуд: (И) барча П-, Э- ва Л-селектинларга асосланган углевод ингибиторлари, (ИИ) инсонга қарши антикор селективи, (ИИИ) рекомбинант кесилган ПСГЛ-1 иммуноглобулин билан боғлиқ протеин ва (ИВ) селектив кичик молекула ингибиторлари. Селектин блокерларининг кўпгина клиник синовлари ИИ/ИИИ фазада муваффақияцизликка учради ёки уларнинг ноқулай фармакокинетикаси ёки ҳаддан ташқари харажат туфайли тадқиқотлар тўхтатилди. Саcчаромйcес cеревисиаэ ва ўсимликлар каби хамиртурушларда мавжуд бўлган сфинголипидлар экспериментал ҳайвонларда ген нокаутли сичқонча таъсирини юмшатиши кўрсатилган[12].
Эпидемиология
Аллергик конъюнктивит аллергик ҳолатлар ва аломатлар мавсумий боғлиқ бўлганлар орасида кўпроқ учрайди[13].
Аллергик конъюнктивит учраши ҳар йили аҳоли орасида тахминан 20 фоизини ташкил қилади ва бу шахсларнинг тахминан ярми шахсий ёки оилавий атопия тарихига эга[14].
Гигант папиллер конъюнктивит кўпчилик мамлакатларда кўз касалликларининг 0,5-1,0 % ни ташкил қилади.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 {{{заглавие}}}.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 {{{заглавие}}}.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Wҳитcуп С.М. Реcент адванcес ин оcулар тҳерапеутиcс (эн) // Инт Опҳтҳалмол Cлин. — 2006. — Вол. 46, но. 4. — П. 1—6. — ДОИ:10.1097/01.иио.0000212140.70051.33. — ПМИД 17060786.
- ↑ „Cонжунcтивитис (инфламматион оф тҳе эе)“. нетдоcтор.cо.ук. 2010-йил 15-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 6-апрел.
- ↑ „Wҳат ис cонжунcтивитис?“. патиэнт.cо.ук. 2010-йил 30-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 6-апрел.
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 {{{заглавие}}}.
- ↑ Аллансмитҳ М.Р., Росс Р.Н. „Пҳлйcтенулар кератоcонжунcтивитис“, . Дуане'с Cлиниcал Опҳтҳалмологй, ревисед, Пҳиладелпҳиа: Ҳарпер & Роw, 1991 — 1—5-бет.
- ↑ Маст cелл стабилизатион анд анти-ҳистамине эффеcц оф олопатадине опҳтҳалмиc солутион: а ревиэw оф пре-cлиниcал анд cлиниcал ресеарч // Андоза:Нп3.
- ↑ Cомпарисон оф тҳе эффеcц оф кетотифен фумарате 0.025% анд олопатадине ҲCл 0.1% опҳтҳалмиc солутионс ин сеасонал аллергиc cонжунcтивитиэс: а 30-дай, рандомизед, доубле-маскед, артифиcиал теар субституте-cонтроллед триал // Андоза:Нп3.
- ↑ Ван Овертвелт Л. эт ал. Иммуне мечанисмс оф аллерген-спеcифиc сублингуал иммунотҳерапй. Ревуэ франcаисе д’аллергологиэ эт д’иммунологиэ cлиниқуэ. 2006; 46: 713—720.
- ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедспҳинго - ↑ „Cонжунcтивитис – Эпидемиологй, Диагносис, Треатмент анд манагемент“. энcйcлопедиа.статеуниверситй.cом. 2010-йил 9-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 6-апрел.
- ↑ „Cонжунcтивитис: Дифферентиатинг Аллергиc, Баcтериал & Вирал Cонжунcтивитис“. cонжунcтивитис.блогспот.cом. 2011-йил 8-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-октябр.