Аллиум урсинум, ёввойи саримсоқ, сигир пиёзи, пираса, кенг баргли саримсоқ, ёг'оч саримсоқ, айиқ пиёзи, Евросиё ёввойи саримсоғи ёки айиқ саримсоқ деб аталадиган ко'п йиллик пиёзбошли ўсимлик. Унинг ватани Европа ва Осиё бо'либ, у ерда нам о'рмонларда ёввойи ҳолатда о'сади. Бу тур пиёз ва саримсоқнинг ёввойи қариндоши бо'либ, барчаси пиёз туркумига тегишли. Иккита тан олинган кичик тур мавжуд: А. урсинум субсп. урсин ва А. урсинум субсп. украиниcум[1].

Аллиум урсинум
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Бир уруғпаллалилар
Аспарагалес
Амарйллидаcеаэ
Аллиоидеаэ
Аллиум
А. урсинум
Бинар номи
Аллиум урсинум

Синонимлар
Буюк Британиянинг Хемпшир шаҳридаги ёввойи саримсоқ.

Этимология

Лотинча урсинум сўзи "айиқ" деб таржима қилинади. Халқ эртакларида айтилишича қўнғир айиқ қиш уйқусидан уйг'онганидан кейин ўсимлик пиёзчаларини исте'мол қилади[1]. Яна бир назарияга ко'ра, "урсинум" катта айиқ юлдузлар туркумини англатади. А. урсинум қадимги юнонлар учун ма'лум бо'лган шимолдан тарқалган Аллиум турларидан бири эди[1][2]. Ко'п тилларда о'симлик учун берилган ан'анавий номлар ҳам айиқларга ишора қилади[3]. Сигирлар уларни исте'мол қилишни яхши ко'радилар[4][5].

Рамсонс саксонча ҳрамса со'зидан олинган бо'либ, "саримсоқ" деган ма'нони англатади. У инглиз ошхонасида 1500-йил олдин бриттлар даврида бери ишлатилганлиги ҳақида далиллар мавжуд[6]. Келтлар, тевтон қабилалари ва қадимги римликлар орасидаги дастлабки табиблар ёввойи о'т билан таниш эдилар. Уни "шифобахш о'т" деган ма'нони англатувчи ҳерба салутарис деб аташган[7].

Тавсиф

Отто Вилгелм Томенинг Флора вон Деуцчланд, Öстерреич унд дер Счwеиз китобидан олинган расм, 1885 йил

Аллиум урсинум пиёзчали, кўп йиллик, бир уруғпаллали бўлиб, асосан уруғ билан кўпаяди. Тор пиёзчалар бир барг асосидан[8] ҳосил бо'либ, узунлиги 25 cм (9.8 ин)гача ёрқин яшил яхлит, эллиптик барглар ҳосил қилади[8]. Тўпгул 6 дан 20 гача оқ гуллардан иборат соябон шаклида тузилган[8][9].Гуллари юлдузга о'хшайди, олтита оқ гултожибарги бор[8].

Британия оролларида апрелдан июнгача гуллайди[8]. Гул пояси кўндаланг кесимида учбурчак, барглари эса заҳарли нилуфар (Cонваллариа мажалис)никига ўхшаш кенг лансецимон[1].

Тарқалиш

Унинг ватани Европанинг мо''тадил минтақалари, Шарқий Британиядан Кавказгача[10]. Шотландия, Оркней, Шетланд ва Канал ороллари бундан мустасно, Британия оролларининг пасттекисликларида кенг тарқалган[11]. Урсинум кенжа тури ғарбий ва марказий Европада, уcраиниcум кенжа тури эса шарқ ва жануби-шарқда учрайди[1].

О'симлик дори

Аллиум урсинум ко'плаб доривор фазилатларга эга. Ко'пинча юрак-қон томир, нафас олиш ва овқат ҳазм қилиш муаммоларини даволашда, шунингдек яраларни стерилизация қилиш учун ишлатилади[12]. Аллиум урсинум таркибида турли хил минераллар чиннигуллар саримсоқларига қараганда анча юқори миқдорда топилган. Баргларида мавжуд бо'лган магний минералининг юқори миқдори туфайли у ба'зан "магний қироли" деб аталади. Магний стрессга қарши минерал сифатида танилган ва қон айланиш тизимини, юракни ҳимоя қилади. 

Ўсиш жойи

А. урсинум май ойининг бошида ўрмон заминини тўлиқ қоплайди. Даниядаги Риис Сков о'рмонидан.

У нам тупроқли баргли о'рмонларда о'сади, озгина кислотали шароитларни афзал ко'ради.

Аллиум урсинум ошхонада

Аллиум урсинум ўсимлигининг барча қисмлари ейиш вс салатларни безаш учун ишлатиш мумкин. Аллиум урсинум барглари озиқ-овқат сифатида ишлатиладиган энг машҳур қисмдир. Барглар хом ҳолатда салатларда ишлатилиши мумкин. Пиширганда баргларнинг таъми юмшоқроқ ва ширинроқ бўлади. Барги кўплаб рецептларда саримсоқ ўрнини босиш учун ишлатилади. Пиёзчаси саримсоқ ўрнида ишлатилиши мумкин. Ўсимликдан фойдаланиб тайёрланадиган машҳур таомлар орасида песто, шўрвалар, макарон, пишлоқ, пишириқлар ва девонез бор.

Овқатланиш қобилияти

Барглари озуқа сифатида ҳам ишлатилади. Қо'чқор ва сигирлар ўсимлик барглари билан озиқланганда озгина саримсоқ та'мига эга сут беради. Бундай сутдан тайёрланган сариёг' 19-асрда Швейцарияда жуда машҳур бо'лган. 

  

Заҳарли о'симликларга о'хшашлик

А .урсиниум билан адаштириладиган ўсимликларга водий нилуфарлари, Cолчиcум аутумнале, Арум маcулатум ва Вератрум вириде ёки Вератрум албоми киради[13], уларнинг барчаси заҳарли ҳисобланади. Европада одамлар мунтазам равишда водий нилуфарини ёки Cолчиcум аутумналени ното'г'ри териб олгандан кейин заҳарланади[14].

А. урсинум ва Арум маcулатум биринчи марта униб чиққанда бир-бирига о'хшаш бўлади, аммо очилган Арум маcулатум барглари тартибсиз қирраларга ва ко'плаб чуқур томирларга эга, саримсоқ баргларида эса битта қавариқ асосий томир бор. Водий нилуфарининг барглари жуфтлашган, хира яшил ва битта қизил-бинафша поядан ҳосил бўлади, А.урсинум барглари алоҳида-алоҳида пайдо бо'лади, дастлаб порлоқ ва оч яшил рангга эга[15].

Аллиум урсинум инглиз о'рмонларида

Экология

Номидан ко'риниб турибдики, А.урсинум жигарранг айиқлар учун муҳим озиқ-овқат ҳисобланади[16]. Шунингдек о'симликни ёввойи чо'чқалар исте'мол қилади. А. урсинум - ховерфлй, қо'чқор қушқо'нмаси (Портевиниа аcулата) личинкаси учун асосий озуқа о'симлик[17]. Гуллар асаларилар томонидан чанглантирилади[18].

Галерея

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Соболеwска, Данута; Подолак, Ирма; Макоwска-Wąс, Жустйна (2015). "Аллиум урсинум: ботаниcал, пҳйточемиcал анд пҳармаcологиcал овервиэw". Пҳйточемистрй Ревиэwс 14 (1): 81–97. дои:10.1007/с11101-013-9334-0. ИССН 1568-7767. ПМИД 25774103. ПМC 4352197. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4352197. 
  2. ↑ Колосова, Валериа; Сванберг, Ингвар; Калле, Раиво; Стреcкер, Лиса; Öзкан, Айşэ Мине Генçлер; Пиэрони, Андреа; Cианфаглионе, Кевин; Молнáр, Зсолт эт ал. (2017-02-21). "Тҳе беар ин Эурасиан плант намес: мотиватионс анд моделс". Жоурнал оф Этҳнобиологй анд Этҳномедиcине 13 (1): 14. дои:10.1186/с13002-016-0132-9. ИССН 1746-4269. ПМИД 28222790. ПМC 5320662. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5320662. 
  3. ↑ „Рамсонс намес - Энcйcлопедиа оф Лифе“. эол.орг. Қаралди: 2021-йил 17-феврал.
  4. ↑ „Ҳоме“ (эн). Форагер'с Cалендар. Қаралди: 2022-йил 28-июл.
  5. ↑ „Ҳоме“ (эн). Форагер'с Cалендар. Қаралди: 2022-йил 28-июл.
  6. ↑ Cомпанй. „Форагинг фоcус: wилд гарлиc“ (эн). Форагинг Cоурсе Сите (2022-йил 28-март). Қаралди: 2022-йил 28-июл.
  7. ↑ Cомпанй. „Форагинг фоcус: wилд гарлиc“ (эн). Форагинг Cоурсе Сите (2022-йил 28-март). Қаралди: 2022-йил 28-июл.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Cлапҳам, А.Р.. Эхcурсион Флора оф тҳе Бритиш Ислес, Тҳирд, Cамбридге Университй Пресс, 1981. ИСБН 0-521-23290-2. 
  9. ↑ Стаcе, C. А.. Неw Флора оф тҳе Бритиш Ислес, Тҳирд, Cамбридге, У.К.: Cамбридге Университй Пресс, 2010. ИСБН 978-0-521-70772-5. 
  10. ↑ Андерберг. „Ден Виртуэлла Флоран, Аллиум урсинум Л.“. Натурҳисториска риксмусеэт, Стоcкҳолм, Сwеден.
  11. ↑ „БСБИ мап Аллиум урсинум“. Ботаниcал Соcиэтй оф Бритаин анд Иреланд.
  12. ↑ Соболеwска, Данута; Подолак, Ирма; Макоwска-Wąс, Жустйна (Деcембер 25, 2013). "Аллиум урсинум: ботаниcал, пҳйточемиcал анд пҳармаcологиcал овервиэw". Пҳйточемистрй Ревиэwс 14 (1): 81–97. дои:10.1007/с11101-013-9334-0. ПМИД 25774103. ПМC 4352197. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4352197. 
  13. ↑ Гилотта, Ирене; Брвар, Миран (2010). "Аccидентал поисонинг wитҳ Вератрум албум мистакен фор wилд гарлиc (Аллиум урсинум)". Cлиниcал Тохиcологй 48 (9): 949–952. дои:10.3109/15563650.2010.533675. ИССН 1556-3650. ПМИД 21171854. 
  14. ↑ Риск оф мих-уп wитҳ беар'с гарлиc - БфР wарнс пиcкерс абоут фатал cонсеқуэнcес оф мистакинг фреэ-гроwинг поисоноус планц фор беар’с гарлиc, Герман Федерал Институте фор Риск Ассессмент; 2005
  15. ↑ Бламей, М.. Wилд флоwерс оф Бритаин анд Иреланд: Тҳе Cомплете Гуиде то тҳе Бритиш анд Ириш Флора.. Лондон: А & C Блаcк, 2003. ИСБН 978-1-4081-7950-5. 
  16. ↑ Кусак, Жосип; Ҳубер, Джуро (1998). "Броwн Беар Ҳабитат Қуалитй ин Горски Котар, Cроатиа". Урсус 10: 281–291. ИССН 1537-6176. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/3873137. 
  17. ↑ „Натуре Спот - Портевиниа маcулата“. 2021-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-ноябр.
  18. ↑ Wоодланд Труст - Рамсонс