Alloxron turlanish
Аллохроник турланиш (аллочрониc спеcиатион; шунингдек, аллохроник изоляция (аллочрониc исолатион) ёки вақтинчалик изоляция (темпорал исолатион) деб ҳам аталади) — ко'пайиш вақтининг о'згариши натижасида юзага келадиган турланиш (хусусан, экологик турланиш (эcологиcал спеcиатион)) шаклидир. Бу жараён турнинг икки популяцияси о'ртасидаги генлар оқимини (гене флоw) камайтирадиган ёки бутунлай то'хтатадиган репродуктив изоляция (репродуcтиве исолатион) туфайли содир бо'лади. Аллохрония (аллочронй) атамаси икки ёки ундан ортиқ турлар орасида юзага келадиган фенология (пҳенологй) фарқларининг умумий экологик ҳодисасини тавсифлаш учун ишлатилади. Аллохрония натижасида юзага келган турланиш, амалда аллохроник турланиш ҳисобланади.
Турнинг бир ёки бир нечта популяциясига та'сир ко'рсатадиган атроф-муҳит о'згаришлари изоляцияга сабаб бо'лиши мумкин. Изоляциянинг муҳим шаклларидан бири популяцияларнинг географик жиҳатдан эмас, балки вақтинчалик (темпорал) жиҳатдан ажралишидир. Вақт о'тиши билан содир бо'ладиган генетик о'згаришлар (мутациялар) икки популяциянинг фарқланишига олиб келиши мумкин. Бу айниқса фенологияда (турнинг ҳаётидаги ко'пайиш мавсумлари каби вақтга бог'лиқ ҳодисалар) ва о'зига хос фенотипларнинг (организмнинг ко'ринадиган белгилари ёки хусусиятлари) намоён бо'лишида ко'ринади.
Олимлар ушбу жараённинг қандай содир бо'лишини ва табиий популяцияларда қандай аниқланишини тушунтирувчи моделларни ишлаб чиқдилар. Аллохрония ҳолатидаги турлар бо'йича ко'плаб тадқиқотлар мавжуд бо'либ, уларнинг айримлари турларнинг айнан ушбу изоляция режими натижасида шаклланаётганини ёки аллақачон шаклланиб бо'лганлигини ко'рсатади.
Модели

Турланиш пировард натижада икки популяция о'ртасидаги репродуктив изоляция туфайли юзага келади. Бу жараён турли ё'ллар билан содир бо'лиши мумкин бо'либ, улардан энг кенг тарқалган шакли аллопатрик турланиш (аллопатриc спеcиатион) деб аталади. Икки турнинг жисмоний жиҳатдан ажралиб қолиши ва о'заро чатиша олмаслигини назарда тутувчи географик режим табиий танланишнинг (натурал селеcтион) ҳар иккала популяцияга мустақил равишда та'сир қилишига имкон беради. Вақт о'тиши билан бу янги турнинг пайдо бо'лишига олиб келади. Аллохроник турланиш аллопатрияни о'з ичига олиши мумкин бо'лган изоляция шаклидир, бироқ бу мажбурий шарт эмас.
Аллохрония янги тур шаклланишига туртки берувчи қатор омилларни о'з ичига олиши мумкин. Организмлар ҳаёти давомида турли хил репродуктив стратегияларни (масалан, семелпартия ва итеропартия, ҳаёт давомидаги бир ёки бир неча репродуктив сикллар) ривожлантирган бо'либ, булар аллохрония учун турлича натижаларга олиб келиши мумкин. Шунингдек, ко'плаб организмлар куннинг турли вақтларида, йилнинг турли мавсумларида, ҳатто бир неча йиллар ёки о'н йилликлар давомида ко'паяди.Ҳайвонларда мавсумий ко'пайиш (сеасонал бреэдинг), шунингдек, сув ҳайвонларида увилдириг' сочиш (спаwнинг) вақтлари кенг тарқалган ҳолатдир. О'симликларда вақтга бог'лиқ ко'пайиш тумшуқчанинг (стигма — гулнинг ург'очилик қисми) спермани қабул қилишга тайёрлиги, чангларнинг тарқалиш даврлари (масалан, эркак қуббалари чангни ург'очи қуббаларга ё'налтириш учун шамолга таянадиган игнабаргли дарахтларда) ёки гуллашнинг умумий вақтини (намлик даражаси, тупроқ тури ёки сифати, ҳарорат ёки фотопериодизм (пҳотопериодисм) каби атроф-муҳит белгиларига асосланган) о'з ичига олиши мумкин. Ҳатто миграция шакллари ҳам муҳим рол о'йнаши мумкин, чунки турлар турли вақтларда ва турли жойларга ко'чиб о'тишлари туфайли изоляцияланиб қолиши мумкин.Иқлим о'згариши аллохронияга, айниқса, мавсумий ко'паядиган турларга сезиларли та'сир ко'рсатади деб ҳисобланади. Иқлим туфайли турларнинг ко'пайиш шаклларидаги о'згаришларни моделлаштириш, шунингдек, уни бошқарадиган генетик механизмларни тушуниш муҳим аҳамиятга эга эканлиги исботланган.
Ушбу ко'плаб омиллар туфайли фенологиядаги кичик ёки катта о'згаришлар икки популяция о'ртасидаги тафовутни (дивергенсияни) келтириб чиқариши мумкин. Масалан, йилига бир неча ко'пайиш мавсумига эга бо'лган тур, ташқи шароитларга (ҳарорат ёки йиртқичлар каби) қараб бу вақтларни о'згартириши мумкин. Агар популяциялар (аллопатрик ёки симпатрик тарқалган (сймпатриc спеcиатион) бо'лишидан қат'и назар) турли вақтларда ко'пая бошласа, бу ҳар бир популяция а'золарининг о'заро ген алмашишига то'сқинлик қилади. Вақт о'тиши билан, агар генлар алмашилмаса, ҳар бир популяцияда генетик фарқлар юзага келади. Агар табиий танланиш икки популяцияга кучли та'сир ко'рсаца, улар репродуктив жиҳатдан изоляцияланиб, яшовчан ва унумдор авлод қолдира олмайдиган ҳолатга келиши мумкин.
Аллохроник турланиш ҳақиқатда содир бо'лган деб ҳисобланиши учун модел учта асосий талабни талаб қилади:
- Филогенетик таҳлил ко'риб чиқилаётган икки таксоннинг шаклланаётган турлар (инcипиэнт спеcиэс) ёки яққол қардош таксонлар эканлигини ко'рсатиши керак.
- Ко'пайиш вақти ҳаёт давомида о'згарувчан (фенотипик пластиклик (пҳенотйпиc пластиcитй)) эмас, балки генетик асосга эга (ирсий (ҳеритабле)) бо'лиши талаб қилинади.
- Дивергенсия манбаи айнан аллохрония эканлиги ва ривожланиш (реинфорcемент) ёки бошқа эволюцион механизмларнинг натижаси эмаслиги аниқланиши керак.
Аллохрония ко'пайиш вақтининг ирсийланиши қанчалик юқори бо'лса (я'ни генлар ва ко'пайиш вақти о'ртасидаги бог'лиқлик қанчалик кучли бо'лса), турланиш эҳтимоли шунчалик юқори бо'лади деб ҳисобланади. бироқ изоляция то'лиқ репродуктив изоляцияга ва кейинги турланишга олиб келиши учун генетик омиллар иштирок этиши шарт. Аллохронияни қамраб олувчи вақт оралиқлари одатда учта тоифага бо'линади (табиатда учраш даражаси ва мисоллар ҳар бир тоифа билан бирга келтирилган):
- Кундалик (умумий ҳисобланади), мисол сифатида Аcропора каби тош маржонларни келтириш мумкин.
- Мавсумий (энг кенг тарқалган деб ҳисобланади), мавсумий ко'пайиш вақтлари ко'пинча қиш, баҳор, куз ёки ёзга то'г'ри келади; мисол сифатида нерка балиг'и каби лососларнинг ко'пайиш о'тишларини келтириш мумкин.
- Йиллик (камроқ учрайди деб ҳисобланади), мисоллар Даврий сикадалар ва Бамбукни о'з ичига олади, уларнинг ҳар иккиси о'н йилликлар миқёсида ко'паяди.
Манбалар
Ушбу мақола инглизча Википедиядаги [1] мақоласи асосида яратилди.