Аллозавр[1] (лотинча: Аллосаурус, қадимги юнонча: ἄλλος - “бошқа” + σαῦρος - “калтакесак”) – тероподлар туркумидаги аллозаврлар оиласига мансуб йиртқич динозаврлар туркуми. Улар юра даврида яшаган: Киммеридгиан – эрта Титон, тахминан 155-145 миллион йил олдин. Аллосаурус йиртқичлар бўлиб, кучли орқа оёқларида ҳаракатланади, олдинги оёқлари эса нисбатан кичик эди. Аллосауриан қолдиқлари Шимолий Америка, Жанубий Европа ва Шарқий Африкадан маълум.

Кашфиёт ва машҳурлик

Биринчи қолдиқлари 1877-йилда Отниэл Чарлз Марш томонидан ўрганилган ва таснифланган. Тйранносавр билан бир қаторда, Аллосавр энг машҳур йиртқич динозаврдир. У 1925-йилда “Йўқотилган дунё” ёки Р. Бредберининг “Момақалдироқ келди” қиссасининг 2005-йилги филм мослашуви ва “Юра даври дунёси 2” каби кўплаб бадиий филмларда суратга тушган. Аллозаврлар энг ёрқин ва ишончли тарзда ББCнинг “Динозаврлар билан юриш” сериясида ва “Катта Ал балладаси” филмида тасвирланган.

Тавсиф

Аллосаурус ўнлаб йирик, ўткир тишлари билан жиҳозланган катта бош суяги, икки оёқли катта йиртқич ҳайвон эди. Аллосаурус фрагилис турининг вакиллари ўртача узунлиги 8,5 метр, баландлиги 3,5 метр ва оғирлиги бир ярим тоннадан ортиқ бўлган, аммо каттароқ бўлак қолдиқларга асосланиб, йирик шахсларнинг узунлиги 11 метрга етиши мумкин, деб тахмин қилиш мумкин. оғирлиги 4 тоннадан ортиқ. Аллозавр катта ва кучли орқа оёқларида ҳаракат қилган, унинг олд оёқлари нисбатан кичик бўлса-да, уларнинг учта катта кависли тирноқлари бор эди. Катта бош суяги узун, оғир думи билан мувозанатланган эди.

Турлари

Амалдаги турларнинг аниқ сони номаълум, аммо ҳозирги кунга қадар қуйидагилар ажралиб туради:

  • Аллосавр фрагилис (фрагилис - “мўрт”) - 1877-йилда Марш томонидан тасвирланган турлар. Шимолий Американинг ғарбий қисмидаги кеч юра (киммеридж — қуйи титон). Кўп сонли намуналар, шу жумладан, Колорадо, Юта, Ваёминг, Ню-Мексико штатларидан турли ёшдаги турли хил ўлчамдаги скелетлари топилган. Кливленд-Ллойд ҳудудида (40 киши) ёпишқоқ асфалт ёки лой “йиртқичлар учун тузоқлар”га оммавий кўмиш тасвирланган. Ўртача узунлиги 8,5 ни ташкил қилади, лекин энг катталарининг узунлиги 9,7 метрдан ва оғирлиги 2,3 тоннадан ортиқ бўлиши мумкин. Баъзида бу турдан бошқа тур ажратилади - Аллосавр атрокс - кучли олд оёқлари ва чўзилган бош суяги билан кенг тарқалган. Ҳақиқий Аллосаурус фрагилис кейинчалик Моррисон шаклланишининг пастки ва юқори қисмидаги бир нечта намуналар билан чекланган бўлса-да, Аллосавр атрохдан биринчи навбатда бўйиннинг нисбати, кичикроқ ўлчами, калта ва мустаҳкамроқ бош суяги билан фарқланади. Аллосавр атрохнинг ҳақиқий ҳолати номаълум, аммо ҳозирда Аллосавр фрагилис турига тегишли аллосауруслар орасида турли хил конфигурациядаги преорбитал шохлар ва турли узунликдаги бош суяклари билан иккита асосий шакл гуруҳи аниқ ажралиб туради. Лекин бу турларни эмас, балки популяцияни ёки ҳатто жинсий фарқларни акс эттиради. Қисқа тумшуқли морфнинг ноёблиги жинсий диморфизм ғоясини қўллаб-қувватламаса-да, жағнинг турли биомеханикалари кўпроқ экологик фарқланишга ишора қилади. “Эпантериас” амплехус - бу Колорадода яшаган улкан аллозавр бўлиб, у одатда турдаги турнинг катта намунаси ҳисобланади. Аллосавр жиммадсени Юта ва Ваёмингда топилган деярли тўлиқ скелетлардан ажратилган, унинг ҳақиқийлиги барча муаллифлар томонидан тан олинмаган. Аллосавр эуропаэус - юқори кимериджидан - Португалиянинг қуйи титонидан. 2006-йилда тўлиқ бўлмаган бош суягидан тасвирланган турга жуда ўхшаш.

Тахминан аллозаврларнинг суяклари Австралия, Африканинг юқори юра даврида ҳам топилган, аммо топилмаларнинг аксарияти Шимолий Америкадан (Вёминг, Юта, Колорадо) келган.

Аллосавр бошқа йирик тероподлар ва одамларга нисбатан

Таърифланмаган аллозавр турлари Америка Қўшма Штатларининг юқори юрада (масалан, “Вёмингораптор” ва бошқалар), шунингдек, Хитой ва Россиянинг юқори юрада мавжуд бўлиши мумкин.

Австралиянинг Қуйи бўр (Алб) давридаги “митти қутбли аллозавр” фақат тўпиқ суягидан маълум, лекин уни Аллосавр жинсига киритиш мумкин эмас. Африканинг Аллосаурус тендагуренсис тури бу турга мансуб бўлмаслиги мумкин, лекин, албатта, аллосавридларга тегишли. Эҳтимол, бир вақтлар йирик аллозаврлар асосий йиртқичлардан бири бўлган ва унинг ҳудудида топилган ҳар қандай ўтхўр динозаврларни овлаган. Аллозаврлар ҳатто сауроподлар ва стегозаврлар каби катта ёки яхши зирҳли динозаврларга ҳам ҳужум қилганлиги ҳақида далиллар мавжуд[2][3]. Аллозаврлар Моррисон формациясининг энг кенг тарқалган йирик тероподлари эди. Аллозаврлар баъзан гуруҳларга тўпланишлари мумкинлиги ҳақида баъзи далиллар (бир хил турдаги турли аъзоларнинг излари, бир хил турдаги қолдиқларнинг оммавий қабрлари) мавжуд, аммо кўплаб палеонтологлар улар ҳақиқий ҳаётда яшаш учун жуда тажовузкор бўлган деб ҳисоблашади. Ушбу турдаги кўплаб топилмалар атрофдагилардан кўп сонли йиртқичларни тўплаган жуда катта тана гўштидаги табиий тузоқларни ёки аллозаврлар учун овқатланиш жойларини кўрсатиши мумкин.

Ўлчамлари

Энг яхши ўрганилган А. фрагилис турларининг вакиллари ўртача узунлиги 8,5 метрни, энг катталари эса 9,7 метрни, кутилган массаси 2,3 тоннадан ортиқни ташкил қилади. 1976-йилда Жеймс Мадсен турли ўлчамдаги ва турдаги бир қатор скелетларни ўрганиб чиқди ва энг катта аллозаврларнинг максимал узунлиги 11 метрга етди ва массаси 4 тоннадан ошди, деган хулосага келди, гарчи бу намуналарнинг турларининг ўзига хослиги баҳсли бўлиб қолмоқда. Аллозаврнинг (шунингдек, барча динозаврларнинг) аниқ массасини аниқлаш қийин. Аммо Тиранносавр ва Гиганотосаурус каби гигант ва зич қурилган бўр тероподлари билан солиштирганда, Аллосавр жуда енгил эди. Энг яхши ўрганилган Аллозавр скелети, “Катта Ал” номи билан машҳур бўлган МОР 693 намунаси узунлиги тахминан 7,5 метрни ташкил қилади. 2009-йилда энг илғор ГДИ усулидан фойдаланган ҳолда, ушбу намунанинг тана оғирлиги 1307,7-1976,9 кг, энг эҳтимолий сони эса 1,5 тонна атрофида баҳоланди[4].

Биринчи А. фрагилис скелетларидан бири топилган

Скелет тузилиши

А. фрагилисда 9 та бўйин умуртқаси, 14 та дорсал умуртқа ва 5 та сакрал умуртқаси бўлган. Каудал умуртқаларнинг сони номаълум: Ж. Мадсен 48-51 ва Григорий С. Пол - 45 дан кўп бўлмаган деб ҳисоблайди. Аллозаврнинг орқа бўйин ва олд орқа умуртқаларида, бошқа кўплаб тероподлар сингари, тешиклари билан ташқарига очиладиган бўшлиқлар мавжуд. Эҳтимол, бу умуртқалар пневматизация қилинган: қушлардаги каби бачадон бўйни ҳаво қопларининг ўсиши у ерга кирган. Пневматик бўлиши мумкин бўлган тешиклар Аллозавр оёқ-қўлларининг узун суякларида ҳам учрайди. Бундан ташқари, баъзи дорсал умуртқаларнинг юзасида баъзи қушлардагига ўхшаш чуқурликлар мавжуд бўлиб, уларда ўпканинг ўсимталари ётади.

Эҳтимол, аллосаурус, бошқа тероподлар сингари, гастралия бўлган, аммо мавжуд топилмаларнинг талқини ноаниқ ва бу топилмалар жуда кам учрайди; эҳтимол, аллосаврнинг гастралиаси яхши оссификацияланмаган. Аллосавр 1996-йилда исботланган фуркулага эга эди. Баъзи аллозаврий намуналарда пубик суякларнинг учлари боғланмаган; эҳтимол бу уларга ерга ётишга ёрдам бергандир; Жеймс Мадсоннинг фикрича, бу урғочиларга тухум қўйишга ёрдам берган ва жинсий диморфизмнинг намоён бўлган.

А. фрагилиснинг олдинги панжаси

Аллозаврнинг олд панжалари орқа оёқларига нисбатан нисбатан қисқа эди (катталарда, орқа оёқларнинг узунлигининг атиги 35% ни ташкил қилади), уларнинг учта бармоқлари бор эди, улар катта, кучли кависли тирноқлари билан тугайди. Билаклари елкаларидан бир оз қисқароқ эди (елка суяги узунлигининг улнага нисбати тахминан 1:1,2); билак узунлиги бўйича улнага тенг эди. Олд панжадаги учта бармоқдан ўртаси энг каттаси бўлиб, бошқалардан фаланжлар сони билан ажралиб турарди. Аллосавр оёқлари ҳаракат тезлиги учун эмас, балки барқарорлик учун мослаштирилган. Оёқда учта қўллаб-қувватловчи бармоқ бор эди, бири эса юриш пайтида ишлатилмайди. Шунингдек, орқа оёқда бешинчи кўк бармоғи борлиги ҳақида маълумотлар мавжуд. Аллозаврнинг югуриш тезлиги 30–55 км/соат деб баҳоланади; катта эҳтимол билан, бу жуда мобил овчи эди[5].

Бош суягининг тузилиши

А. фрагилиснинг бош суяги

Аллозаврнинг бош суяги бошқа тероподларникига нисбатан кичик эди. Масалан, тиранозаврлар ва йирик карчародонтозаврларнинг бош суяги икки баробар катта эди. Палеонтолог Г.С.Пол ўзига маълум бўлган аллозаврларнинг барча бош суякларини ўрганиб чиқиб, уларнинг энг каттаси 845 мм га етган деган хулосага келди. Ҳар бир премахилланинг бешта Д шаклидаги тиши бор эди ва ҳар бир юқори жағда турга қараб ўн тўртдан ўн еттигача тиш бор эди. Ҳар бир пастки жағда ўн тўртдан ўн еттигача тиш бор эди, пастки жағда ўн олти тишли бош суяги энг кенг тарқалган. Тишлар калтароқ, торроқ ва бош суягининг орқа томонига эгилган. Барча тишларнинг арра тишлари бор эди ва улар тушиб кетгандан кейин осонгина алмаштирилди. Аллосаврнинг жағлари жуда заиф эканлиги билан машҳур: 2001-йилда Аллозаврнинг (“Катта Ал”) тишлаш кучи 805-2148 Н га тенг, бу леопард, шер ва Миссиссипия аллигаторидан камроқдир. Бироқ, суяк бўлаклари бўлган аллозавр копролитлари, шунингдек, сауроподлар суякларида йиртқичлар томонидан қолдирилган тишларнинг чуқур жўяклари маълум, бу эса анча катта тишлаш кучидан далолат беради. 2005-йилда мандибуляр моделлаштириш шуни кўрсатдики, “Катта Ал” нинг тишлаш кучи 20,311 Н гача бўлиши мумкин эди, УСНМ 4734 (илгари “Антродемус валенс” деб номланувчи ва ҳозирда А. фрагилиснинг қисқа бурунли морфаси сифатида таснифланади), қисқароқ ва каттароқ жағлар билан - 26 307 Н. Бу тишлаш кучи амалда ўлчанган ҳар қандай замонавий ҳайвонларникидан каттароқдир, энг катта тимсоҳлар бундан мустасно, лекин шу билан бирга, у ўхшаш ўлчамдаги тиранозаврларникидан сезиларли даражада камроқдир[6]. Бироқ, аллозаврлар жағнинг сиқилиш кучига эмас, балки эгилувчан бўйин ва ўткир Комодо тишларига кўпроқ таянган бўлиши мумкин[7].

Аллосавр бош суяги Берлиндаги Табиий тарих музейида намойиш этилмоқда

Жағлар орасидаги яхши ривожланган илгак бўғими бош суягининг орқа томонига кучли силжиган, бу Аллозаврга оғзини жуда кенг очиш имкониятини берган. Бундан ташқари, пастки жағнинг ўртасида бу имкониятни оширувчи яна бир артикуляция мавжуд эди. Аллозаврнинг максимал оғзи очилиши 79° дан 92° гача баҳоланади[8]. Тахминларга кўра, бу мослашув Аллозавр учун катта сауроподларнинг ён томонларидан кўп миқдорда гўштни ушлаши ва уларни деярли тириклайин ейиши учун зарур бўлган[2].

Бош суягининг жуфт чўққилари бор эди, улар аста-секин шохларга айланди. Бу шохлар барча аллозаврлар учун ҳар хил бўлган катталашган қош тизмалари эди. Ушбу ўсишларнинг суяк асосининг тепасида, эҳтимол, кератин қопламаси қатлами мавжуд эди. Эҳтимол, бу тароқлар кўзларни ёрқин қуёш нурларидан ҳимоя қилиш учун мўлжалланган. Илгари аллозаврлар уларни йиқитган деб ўйлашган, аммо бу гипотеза энди рад этилган.

Аллосаврнинг ҳаво йўллари Cератозавр ва Маршосаурус каби ибтидоий тероподларга қараганда анча ривожланган бўлиб, Аллосавр юқори даражада ривожланган ҳид ҳисси ва эҳтимол вомероназал органга айланди. Бош суягининг олд суяклари ингичка бўлиб, мия терморегуляциясини яхшилаш учун бўлиши мумкин.

Систематика

Аллосавридлар Аллосауроидс суперфамиласининг Аллосауридс оиласига тегишли. Аллосауридлар оиласи 1878-йилда Отниэл Чарлз Марш томонидан таклиф қилинган, аммо бу атама 1970-йилларгача ишлатилмаган ва аллозаврлар ва карнозаврлар бир хил мегалозаврлар оиласига жойлаштирилган.

Мадсеннинг аллозаврлар ҳақидаги асарлари нашр этилгандан сўнг, “аллосавридлар” атамаси кўплаб палеонтологлар томонидан қўллана бошланди. Аллосавридлар одатда мегалосаридлардан каттароқ эди. Индосавр, Пиатницкисавр, Пиветеаусаурус, Янчуаносавр, Аcроcантосавр, Чилантаисаурус, Cомпсосучус ва Сзечуаносаурус каби динозаврлар аллозаврлар билан чамбарчас боғлиқ.

Аллосауридлар Аллосауроидс супер оиласининг оилаларидан бири бўлиб, улар таркибига карчародонтозауридлар ва синрапторидлар ҳам киради. Илгари тиранозаврларнинг аждодлари ҳисобланган аллосауроидлар, Стокесозавр каби динозаврлар эса уларнинг қариндошлари ҳисобланган, аммо ҳозирда бундай эмаслиги аниқланган.

Ўрганиш тарихи

1880-йилларда Марш ва Копе ўртасидаги “суяк урушлари” туфайли турлар ва жинслар номлари бўйича чалкашликлар мавжуд эди. Биринчи фотоалбом 1869-йилда геолог Фердинанд Вандивер Хейден томонидан тасвирланган. Ҳайденга тош қолдиқларни Колорадо деҳқонлари беришган, улар уларни Моррисон формациясидан топган. Ҳайден намуналарни Жозеф Лейдига юборди, у уларни ўша пайтдаги машҳур Европа динозавр Поэкилоплеурон қолдиқлари деб ўйлади. Кейинчалик, Леиди бу қолдиқларни алоҳида жинсга – Антродемусга ажратишга қарор қилди.

Чарлз Р томонидан аллосаурус ҳолотипини қайта қуриш.

Ушбу турдаги турларнинг биринчи фотоалбомлари Моррисон формациясининг юқори юра даврида топилган. Отҳниэл Чарлз Марш 1877-йилда А. фрагилис турини учта қисман сақланиб қолган умуртқа, қовургъа бўлаклари, тишлар, оёқ суяклари ва ҳумерусдан тасвирлаб берди. “Ғалати калтакесак” деган маънони англатувчи “Аллосавр” номининг ўзи унинг умуртқалари ўша пайтда маълум бўлган бошқа динозаврларникидан жуда фарқ қилганлиги сабабли берилган. Турларнинг номи фрагилис, “мўрт” ёки “мўрт” деган маънони англатади, умуртқа поғонасининг мўрт тузилиши туфайли берилган. Шу сабабли, ҳозирда Аллосаврнинг турлари ёки кичик турлари сифатида таснифланган баъзи қазилма қолдиқлар алоҳида авлодларга ажратилган. Бундай турларга Cреосаурус, Лабросаурус ва Эпантериас киради.

Колорадода Аллосаурус ҳолотипи кашф этилгандан ва тавсифланганидан сўнг, Марш ўз ишини Ваёмингда жамлади, кейин 1883-йилда яна Колорадода ишлади, у ерда Депутат Флеш деярли тўлиқ Аллосавр скелетини ва бир нечта қисманларини топди. 1879-йилда Копенинг ёрдамчиларидан бири Ваёминг штатининг Комо-блуфф ҳудудидан намуна топди, бироқ Копе бу намуналарни жуда кўп бўлгани учун қазиб ололмади. 1903-йилда (Коуп ўлимидан бир неча йил ўтгач) бу намуналар қазилганда, улар энг мукаммал теропод қолдиқларидан бири эканлиги аниқланди. Бундан ташқари, Комо Блуффда Аллозавр скелети билан бир қаторда Апатозавр скелети топилган. Комо-блуффда бошқа тероподларнинг қолдиқлари ҳам топилган, аммо улар ҳали тасвирланмаган.

Сарлавҳадаги чалкашлик Марш ва Коуп қолдирган тавсифларнинг қисқалиги билан янада кучаяди. 1901-йилда Самуэл Венделл Уилистон Креозавр ва Эпантерияларни Аллозаврдан алоҳида авлодларга ажратиш нотўғри эканлигини айтди. Далил сифатида Уилистон Марш ҳеч қачон аллозаврни креозаврдан ажрата олмаслигини таъкидлади. Вазиятни тушунишга биринчи уриниш 1920-йилда Чарлз В. Гилмур томонидан қилинган. У Антродемусга тегишли эканлиги аниқланган дум умуртқалари аллозаврникидан фарқ қилмайди, деган хулосага келди. Шундай қилиб, эрта исмга устунлик бериш керак, чунки улар устунлик қилади. Ўшандан бери, Жамес Ҳенрй Мадсен Жр. Кливленд Ллойдда топилган қолдиқларни ўрганиб, Аллозавр номидан фойдаланиш керак деган хулосага келгунига қадар, Антродемус номи эллик йилдан кўпроқ вақт давомида ушбу жинснинг номи учун ишлатилган жуда кам материал.

Кливленд Ллойддан олинган қолдиқлар

Кливленд Ллойдда (АҚШ, Кливленд, Юта штати яқинида жойлашган) “Динозавр карери” деб аталадиган жой топилди, унда 44 та Аллосаурус (Аллосавр фрагилис) скелети топилди. Юра даврида бу жой ботқоқ бўлиб, унда баҳайбат брахиозавр ботқоқ бўлиб қолган ва вақт ўтиши билан аллозаврлар озиқланиш учун унинг атрофида тўпланган. Натижада уларнинг кўплари ботқоққа тортилди. 1965-йил октябр ойида Кливленд Ллойд ёввойи табиат қўриқхонаси деб эълон қилинди.

Манбалар

  1. ↑ Бейли Дж., Седдон Т.. Доисторический мир. М.: Росмэн, 1995. ИСБН 5-7519-0097-9. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Баккер, Роберт Т.: Бронтосаур киллерс: Лате Журассиc аллосауридс ас сабре-тоотҳ cат аналогуэс. Гаиа, Вол. 15 (1998); пп. 145—158
  3. ↑ „Аллосаурус“ (эн). усуэастерн.эду. 2018-йил 3-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-сентябр.
  4. ↑ „Ҳоw Биг Wас 'Биг Ал'? Қуантифйинг тҳе эффеcт оф софт тиссуэ анд остеологиcал ункноwнс он масс предиcтионс фор Аллосаурус (Диносауриа:Тҳеропода) бй Карл Т. Батес, Петер Л. Фалкингҳам, Брент Ҳ. Бреитҳаупт, Давид Ҳодгетц, Wиллиам И. Селлерс, анд Пҳилип И. Маннинг“. палаэо-элеcтрониcа.орг. Қаралди: 2018-йил 3-январ.
  5. ↑ Чристиансен, Пер (1998). «Стренгтҳ индиcатор валуэс оф тҳеропод лонг бонес, wитҳ cомменц он лимб пропортионс анд cурсориал потентиал». Гаиа. 15: 241—255. ИССН 0871-5424.
  6. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед :1
  7. ↑ Администратор. „Аллозавр оказался больше соколом, чем крокодилом“. палеонеwс.ру. 2018-йил 4-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 3-январ.
  8. ↑ „Хищные динозавры раскрывали пасть очень широко - ПОЛИТ.РУ“. полит.ру. 2018-йил 4-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-сентябр.

Адабиёт

  • Наиш Д., Барретт П. Динозаврлар: Ердаги 150 000 000 йиллик ҳукмронлик / Таржимон Рйбаков К. Илмий муҳаррир Аверянов А., Биол доктори. Фанлар. - 1. - “Алпина нофиcтион” МЧЖ, 2019. - 223 б. — ИСБН 978-5-0013-9010-7

Ҳаволалар