Almanac
```wiki
Almanax (tarixiy shakli almanack) — bir yoki bir nechta mavzu bo‘yicha joriy ma'lumotlar muntazam ravishda jamlab nashr etiladigan nashr.[1]
Unda ob-havo prognozi, dehqonchilik uchun ekin ekish muddatlari, suv toshqini va qaytish vaqtlari, shuningdek, taqvim asosida joylashtirilgan boshqa jadval ko‘rinishidagi ma'lumotlar keltiriladi. Almanaxlarda Quyosh va Oyning chiqish va botish vaqtlari, tutilishlar sanalari, suvning yuqori va past darajadagi vaqtlari hamda diniy bayramlar kabi astronomik ma'lumotlar ham berilishi mumkin.
Almanaxdagi ma'lumotlar muayyan o‘quvchilar guruhiga, masalan, dehqonlar, dengizchilar yoki astronomlarga mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin.
Kelib chiqishi
Almanax so‘zining kelib chiqishi aniq emas. So‘zning hozirgi ma'nosiga yaqin bo‘lgan eng qadimgi hujjatlashtirilgan qo‘llanishi 1267-yilda lotin tilida uchraydi. Rojer Bekon bu so‘zni Oy va boshqa osmon jismlarining harakatlarini ko‘rsatuvchi jadvallar to‘plamini ifodalash uchun ishlatgan.
So‘zning yunon tilidagi “taqvim” ma'nosini anglatuvchi so‘zdan kelib chiqqani taxmin qilingan. Biroq uning aniq etimologiyasi hanuzgacha bahsli hisoblanadi.
Tarixi
Qadimgi hemerologiyalar va parapegmalar
Almanaxlarning dastlabki shakllariga o‘xshash matnlar Yaqin Sharqda miloddan avvalgi II ming yillikning o‘rtalariga oid manbalarda uchraydi. Ular odatda yunoncha hēmerologion — “taqvim” so‘zidan kelib chiqqan holda hemerologiyalar deb ataladi.
Ulardan biri Bobil almanaxi bo‘lib, unda qulay va noqulay kunlar hamda har bir kunda bajarilishi yoki bajarilmasligi kerak bo‘lgan ishlar haqida tavsiyalar berilgan.
Qadimgi Misrda ham kunning turli vaqtlarini omadli yoki omadsiz deb ko‘rsatuvchi ro‘yxatlar mavjud bo‘lgan. Ushbu bashoratlarning ko‘pchiligi osmon hodisalari bilan bog‘langan.
Qadimgi Yunonistonda parapegma deb atalgan almanaxlar mavjud bo‘lgan. Ular dastlab oy kunlari ko‘rsatilgan va teshiklarga o‘rnatiladigan ko‘chma qoziqlar yordamida tuzilgan tosh jadvallar shaklida bo‘lgan.
Astronomik jadvallar
Almanaxlarning kelib chiqishini qadimgi Bobil astronomiyasi bilan bog‘lash mumkin. Bobilliklar Oy va sayyoralarning holatini oldindan aniqlash uchun astronomik jadvallar tuzganlar.
Keyinchalik islom astronomiyasi rivojlangan davrda zij deb atalgan shunga o‘xshash astronomik jadvallar yaratildi.
Zamonaviy ma'nodagi eng qadimgi ma'lum almanaxlardan biri 1088-yilda Abu Ishoq Ibrohim az-Zarqoliy tomonidan Toledoda tuzilgan Almanac of Azarqueil hisoblanadi. Unda 1088–1092-yillar oralig‘idagi to‘rt yil uchun Quyosh, Oy va sayyoralarning kunlik haqiqiy holatlari hamda boshqa astronomik jadvallar berilgan.
Ushbu asarning lotincha tarjimasi keyinchalik Toledo jadvallari va Alfonsin jadvallarining shakllanishiga ta'sir ko‘rsatgan.
O‘rta asrlar
Almanaxlar paydo bo‘lganidan keyin ham odamlar yulduzlar harakatini bashorat qilish bilan kelajakni folbinlik orqali bashorat qilish o‘rtasida katta farq ko‘rmaganlar. Shu sababli dastlabki almanaxlarda astronomik va tabiiy ma'lumotlar bilan bir qatorda umumiy munajjimlik bashoratlari ham mavjud bo‘lgan.
XIV–XV asrlarda Yevropada turli almanaxlar qo‘lyozma va bosma shaklda tarqala boshladi.
1457-yilda Mayns shahrida Yoxannes Gutenberg bosmaxonasida ilk bosma almanaxlardan biri nashr etilgan. 1497-yilda fransuz tilidan tarjima qilingan Sheapheard's Kalendar ingliz tilida bosilgan ilk almanaxlardan biriga aylandi.
Angliya
XVI asrning ikkinchi yarmiga kelib Angliyada yillik almanaxlar muntazam nashr etila boshladi. XVII asrda ingliz almanaxlari Bibliyadan keyingi eng ko‘p sotilgan nashrlar qatoriga kirgan.
Bu davrda almanaxlar nafaqat astronomik ma'lumotlar, balki ob-havo, qishloq xo‘jaligi, diniy bayramlar, tarixiy voqealar va turli bashoratlarni ham o‘z ichiga olgan.
Almanaxlarning mashhur satirik namunalaridan biri Poor Robin's Almanack bo‘lgan.
Britaniya Amerikasi va AQSh
Britaniya Amerikasi koloniyalarida bosilgan birinchi almanax 1639-yilda Uilyam Pirs tomonidan tayyorlangan An Almanac Calculated for New England hisoblanadi. Uni Stiven Dey Kembrijda nashr qilgan.
XVIII asrda almanaxlar Boston va Filadelfiya kabi shaharlarda keng tarqaldi.
Benjamin Franklin 1732–1758-yillarda Filadelfiyada har yili Poor Richard's Almanackni nashr etdi. Ushbu nashr AQShdagi eng mashhur almanaxlardan biriga aylandi.
Benjamin Banneker 1792–1797-yillar uchun bir qator almanaxlar tuzdi. U erkin afroamerikalik bo‘lib, astronomiya va matematika bilan shug‘ullangan.
Zamonaviy qo‘llanilishi
Zamonaviy almanaxlar tarixiy almanaxlarga qaraganda ancha keng mavzularni qamrab oladi. Ularda dunyo mamlakatlari haqidagi statistik va tavsifiy ma'lumotlar, dolzarb voqealar, tarixiy ma'lumotlar va turli sohalarga oid jadvallar berilishi mumkin.
Zamonaviy almanaxlarda quyidagi mavzular keng uchraydi:
- geografiya;
- hukumat va siyosiy tizimlar;
- demografiya;
- qishloq xo‘jaligi;
- iqtisodiyot va biznes;
- tibbiyot va sog‘liqni saqlash;
- din;
- ommaviy axborot vositalari;
- transport;
- fan va texnologiya;
- sport;
- mukofotlar va sovrinlar.
Mashhur zamonaviy almanaxlarga Whitaker's Almanack, World Almanac and Book of Facts, The Old Farmer's Almanac va Farmers' Almanac kiradi.
GPS tizimida ham “almanax” atamasi qo‘llanadi. GPS almanaxi barcha sun'iy yo‘ldoshlarning taxminiy orbital va holat ma'lumotlarini, ionosfera modeli hamda GPS vaqtini UTC bilan bog‘lashga oid ma'lumotlarni o‘z ichiga oladi.
Shuningdek qarang
Manbalar
- ↑ „Almanac Definition & Meaning“. Merriam-Webster (2024-yil 4-iyun). Qaraldi: 2024-yil 23-iyun.
```