Ziyosfera

Alovuddin Kosoniy

Аловуддин ал-Косоний (арабча: علاء الدين الكاساني‎‎) Ал-Косоний ёки ал-Кошоний исмлари ҳам маълум. ХИИ асрда яшаб ўтган сунний мусулмон ҳуқуқшуноси. Сунний ҳуқуқшунослигидаги Ҳанафий мазҳабининг нуфузли шахсига айланган ва суннийлик анъаналарида энг кенг тарқалган ҳуқуқ мактаби асосчиларидан бўлиб қолган[1].

Аловуддин ал-Косоний
علاء الدين الكاساني
Унвони Моликул уламо
Шахсий маълумотлар
Вафоти 1191-йил 3-август
Ҳалаб, Айюбийлар
Дини Ислом
Эра Ислом Олтин асри
Мазҳаб Сунний
Юриспруденсия Ҳанафийлик
Имом Мотуридий
Асосий қизиқиш(лар)и Фиқҳ (Ислом ҳуқуқшунослиги), Ақида (Ислом теологияси)
Машҳур иш(лар)и Бадоэ’ ас-саноэ’

„Малик ал-уламо“ („Олимлар подшоси“) лақабини олган. Асосий асари Бадоэ’ ас-саноэ’ (арабча: بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع‎‎) Ҳанафий анъанасининг энг муҳим исломий ҳуқуқий қўлланмаларидан биридир[2].

Ҳаёти

Ёшлиги ва турмуши

Ал-Косоний Фарғонанинг Косон (Косонсой) шаҳридан бўлиб, олимга қизи Фотима ас-Самарқандийни турмушга берган ҳанафий ҳуқуқшуноси Алоуддин ас-Самарқандийнинг (вафоти 1144-йил) шогирди бўлган. Келинлик совғаси сифатида олим келиннинг отасига „Туҳфат ал-фуқаҳо“ нинг ҳуқуқий тўпламига шарҳ бериши лозим бўлган[3]. „Бадоэъ ас-саноэъ“ китоби эса маҳр сифатида қабул қилинган[4].

Фаолияти

Номаълум санада Кичик Осиёга ҳижрат қилган ва Кўниядаги Рум-Салжуқий турклари саройида ишлаган. Бу ерда олим бошқа бир фақиҳ билан тортишиб, ҳукмдор Мас’уд И га шу қадар зўравон кўринадики, ҳукмдор уни саройда ушлаб туришнинг иложи йўқ деб ҳисоблайди. Баҳс мавзуси эса ижтиҳод бўлган. Рақиби ал-Косонийни мўтазилий таълимотининг вакили ўлароқ айблаган. Ал-Косоний рақибига мушт туширгач, ҳукмдор аралашиб, баҳсни тугаттирган[5].

Ал-Косоний саройдаги хатти-ҳаракати билан саройда қолиш имкониятини йўқотганлиги сабабли, ҳукмдор олимни вазирининг маслаҳати билан Ҳалабдаги Нуриддин Зангийга элчи қилиб юборган. Бу ерда Радиддин ас-Сарахсийнинг (вафоти 1149-йил) вориси, Мадраса Ҳаллавияга ҳанафий ҳуқуқи профессори этиб тайинланган.

Кейинги ҳаёти ва ўлими

Кейинги ҳаёти ҳақида кўп нарса маълум эмас. Али ал-Қорийнинг айтишича, хотини Фотимага қаттиқ боғланган. Қачонки у кишида шубҳа пайдо бўлиб, фатво беришда хатога йўл қўйган бўлса, аёл унга тўғри ҳукмни билдирар ва хато сабабини тушунтирарди. Ал-Косоний қобилиятли ҳуқуқшунос бўлса-да, Фотима унинг ҳуқуқий фикрларини тузатган ва таҳрир қилган[6]. Хотинининг вафотидан кейин ҳар пайшанба куни кечқурун Ҳалаб қал’асидаги Иброҳим зиёратгоҳидаги қабрини зиёрат қилган. 1191-йилда вафотидан кейин хотинининг ёнига дафн қилинган.

Устозлари

Абул Му’ин ан-Насафий[7] ва Алоуддин ас-Самарқандий каби таниқли олимлардан таҳсил олган.

Шогирдлари

Шогирдлари орасида Жамолиддин Ғазнавий ҳам бўлган[8][9].

Илмий ишлари

Ал-Косонийнинг асосий асари „Бадоэъ ас-саноэъ фи Тартиб аш-Шароэъ“ (арабча: بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع‎‎) замонавий босма нашрда етти жилддан иборат қўллан. Бу китобни ал-Косонийнинг устози ас-Самарқандийнинг қўлланмасига ёзган шарҳи дейишади, аммо китоб шарҳ хусусиятига эга эмас, балки турли ҳуқуқ соҳаларининг қатъий тизимли баёнидир. Ал-Косоний ҳар бир бобни контур билан бошлайди, унда қайси мавзуларга мурожаат қилмоқчи эканлигини тушунтиради. Бироқ услубий равшан бўлишига қарамай, асар маълум бир давр мобайнида ҳанафий ҳуқуқининг ривожланишига катта таъсир кўрсатмаган. Замондоши ал-Марғинонийнинг „Ал-Ҳидоя“ сидан фарқли ўлароқ, китоб ҳеч қачон шарҳланмаган. Фақат ХХ аср бошларида замонавий босма нашрнинг пайдо бўлиши асарга бўлган катта қизиқиш уйғотди. Шундан бери Ҳанафий илмий муассасаларида асосий аҳамиятга эга бўлиб келмоқда[10].

Бадоэъдан ташқари ал-Косоний Қур’он тафсирини ҳам ёзган ва бу китоб қўлёзма сифатида ҳозирда сақланиб қолган[11].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Бада'и ал-Сана'и фи Тартиб ал-Шара'и: Имам Ал-Касани“.
  2. ↑ Суҳа Тажи-Фароуки. Модерн Муслим Интеллеcтуалс анд тҳе Қур'ан. Институте оф Исмаили Студиэс, 2006 — 251-бет. ИСБН 9780197200032. 
  3. ↑ Абдуллаҳ. „Тҳе Эмпоwеринг Журист: Фатима ал-Самарқанди“. МСА МcГилл. Муслим Студенц' Ассоcиатион. 2015-йил 17-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 17-феврал.
  4. ↑ „Фатима бинт Моҳаммед ибн Аҳмад Ал Самарқанди“. Мосаиc: Реcогнизинг эхтраординарй Муслим wомен. Қаралди: 2015-йил 17-феврал.
  5. ↑ Вгл. ал-Қāрī: ал-Аъмāр ал-'анīя. Бл. 88а.
  6. ↑ Надwи, Моҳаммад Акрам. Ал Муҳаддитҳат: тҳе wомен счоларс ин Ислам. Лондон: Интерфаcе Публишерс, 2007 — 144-бет. ИСБН 978-0955454516. 
  7. ↑ „Баҳр ал-Калам фи 'илм ал-Таwҳид (بَحْرُ الكَلَام في علم التوحيد) бй Имам Аби ал-Ма'ин ал-Насафи“. Лооҳ Пресс; Исламиc & Африcан Студиэс. 2019-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 12-октябр.
  8. ↑ „Ал-Ҳаwи ал-Қудси фи Фуру' ал-Фиқҳ ал-Ҳанафи бй Жамал ал-Дин ал-Гҳазнаwи“. Лооҳ Пресс. 2018-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 11-июн.
  9. ↑ „Китаб Усул ал-Дин бй Жамал ал-Дин ал-Гҳазнаwи“. Ислам786боокс.
  10. ↑ Вгл. Ҳеффенинг, де Беллефондс 690б.
  11. ↑ Вгл. Броcкелманн: Гесчичте дер арабисчен Литтератур. 1943, С. 465. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Alovuddin_Kosoniy" dan olindi