Ambazoniya

Амбазония Федератив Республикаси (АФР, қисқартма Амбазониа ёки Амба Ланд, баъзан Жанубий Камерун деб аталади) — Камеруннинг инглиз тилида сўзлашувчи қисмига даъво қилувчи Марказий Африкадаги тан олинмаган давлат. Давлат шарқда Камерун Республикаси, шимолда ва ғарбда Нигерия, жанубда Атлантика океани билан Бонни кўрфази билан чегарадош. Унинг ҳудуди 42 710 км² ни ташкил қилади, тахминан беш миллион киши истиқомат қилади. АФР 2017-йил 1-октабрда Камеруннинг марказлаштирилишига ва мамлакатнинг инглиз тилида сўзлашувчи аҳолисига нисбатан камситишларга қарши норозилик намойишлари чоғида мустақил деб э’лон қилинди. Мустақиллик ёки кенг мухторият учун ҳаракатларнинг кўпчилигини бирлаштириб, Жанубий Камерун Амбазония Консорсиумининг ва Жанубий Камерун Миллий Кенгашининг Бирлашган фронти шаклланишига олиб келди. 1-октябрда Амбазониянинг Муваққат ҳукумати тузилди. Камерун ҳукумати мустақиллик декларациясининг ҳуқуқий аҳамияти йўқлигини эълон қилди ва АФРга уруш эълон қилди.

Амбазония Федератив Республикаси ингл.Федерал Републиc оф Амбазониа
Байроқ
Пойтахт	Буэа
Энг катта шаҳар	Баменда
Расмий тил(лар)	Инглиз
Етакчилар
• Президент	Марианта Нжомия
Мустақиллиги (Камерундан)
• санаси	2017-йил 1-октябр
Майдон
• Бутун	42 710 км2
Аҳоли
• 2015-йилги рўйхат	3 521 898 млн. киши
Пул бирлиги	Марказий Африка Франки, АмбаCоин (Расмий Криптовалюта)

Тарихи

2016-йил 6-октабрда Англофония юристлар ва ўқитувчилар уюшмаси ташаббуси билан инглиз тилида сўзлашувчи ҳудудларда франсуз тилида сўзлашувчи судяларни тайинлашга қарши бир қатор иш ташлашлар ва митинглар бошланди. Камерун Республикаси ҳукумати ҳарбий ва разведка идораларини иш ташлашни бостиришга чақирди. Бунга жавобан, 2016-йил охирида минглаб ўқитувчилар иш ташлашга қўшилди ва Шарқий Камерундаги барча мактаблар ёпилди. 2017-йил январ ойида Камерун президенти вазият устидан назоратни йўқотгани сабабли иш ташлашчиларни музокаралар столига ўтиришга чақирди, аммо улар рад этишди ва барча ҳибсга олинганларни озод қилиш тўғрисида ултиматум қўйиб, федерация қонуни лойиҳасини тақдим этишди ва агар талаблар бажарилмаса, мустақиллик эълон қилишга тайёр эканликларини билдирдилар. Намойишлар миллий хавфсизликка таҳдид деб эълон қилинди ва Жанубий Камерунда интернет ёки бошқа алоқа воситалари ўчирилди. Камерун ҳукумати билан ҳамкорлик қилмаслик ҳаракатнинг радикаллашувига ва биринчи ҳарбийлаштирилган тузилмаларнинг пайдо бўлишига олиб келди. 2017-йил сентабр ойида Амбазония бошқарув кенгаши Амбазония ўзини-ўзи мудофаа кучлари (АМК) тузилганлигини эълон қилди ва 2017-йил 9-сентабрда АМК ўзининг биринчи операциясини амалга ошириб, Маню департаментидаги ҳарбий базага ҳужум қилди. 2017-йил 1-октябрда исёнчи (ва бошқа) Амбазония мустақиллик ҳаракатларини бирлаштирган Жанубий Камерун Амбазония Консорциумининг Бирлашган фронти (ОФЙУКCА) Жанубий Камеруннинг мустақиллигини Амбазония Федертив Республикаси сифатида эълон қилди. Тез орада АФРнинг биринчи президенти Сису Жулиус Аюк Табе Амбазония муваққат ҳукуматини тузди. Бунга жавобан Камерун ҳукумати намойишчилар ва уларга шерик бўлган аҳолини қирғин қилди. Шундай қилиб, ҳисоб-китобларга кўра, мустақиллик эълон қилинганидан кейин намойишлар пайтида камида 17 нафар Амбазония аҳолиси, шунингдек, 14 нафар Камерун аскари ҳалок бўлган.

2018-йил 5-январда Амбазония Муваққат ҳукумати аъзолари, жумладан президент Сису Жулиус Аюк Табе Нигерияда ҳибсга олиниб, Камерунга депортация қилинди. Камерун жандармериясининг штаб-квартирасида 10 ойни ўтказгандан сўнг, улар Яунде шаҳридаги қаттиқ режимли қамоқхонага ўтказилди. 2018-йил 4-февралда доктор Самуэл Икоме Сако, Табенинг ўрнига вақтинчалик президент бўлиши эълон қилинди. 2018-йил 31-декабрда Икоме Сако 2019-йилда мудофаа урушидан ҳужумкор урушга ўтиш бўлишини ва Амбазония тарафдорлари ерда мустақилликка эришишга интилишларини айтди.

2018-йил 3-мартда айирмачилар ва Камерун кучлари ўртасидаги энг қонли тўқнашув 2022-йилнинг январигача бўлиб ўтди. Бу уруш Батибо жанги деб номланди.

2018-йил 31-декабрда Полицияни (аниқроғи, унинг тактик ҳарбийлаштирилган бўлими) ташкил этиш тўғрисида буйруқ чиқарилди. Қонунда шунингдек, 2018-йил ўрталарига келиб Жанубий Камерун ҳудудида жиддий муаммога айланган тинч аҳолини ўғирлаш муаммосини қатъий ҳал қилиш эди.

2019-йил 31-мартда АҚШнинг Вашингтон Колумбия Округидан Муваққат ҳукумат ҳомийлигида Жанубий Камеруннинг бутун халқ конференсиясининг чақирувида Жанубий Камерунни озод қилиш қўмитаси тузилди. Жанубий Камеруннинг озод қилиш қўмитаси — Жанубий Камеруннинг федерализацияси ёки мустақиллиги учун кўплаб ҳаракатларни бирлаштирган ташкилотдир.

2019-йил 2-май куни Сису Жулиус Аюк Табе Самуэл Икоме Саконинг муваққат кабинети тарқатиб юборилгани ва ўз кабинети тиклангани ҳақида э’лон қилди. Бу ҳукуматнинг бўлинишига олиб келди, бу 2019-йилда Амбазония раҳбариятининг инқирозига олиб келди.

2019-йил 13-май куни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Хавфсизлик Кенгаши инглиз тили инқирозини муҳокама қилиш учун норасмий йиғилиш ўтказди.

2019-йил 5-июн куни Брюсселда бирлашма конгресси бўлиб ўтди.

2019-йил 27-июн куни Швейсария воситачилигида Амбазон-Камерун музокаралари бўлиб ўтди.

2019-йил 22-сентябрда - Амбазониядаги аксарият ҳаракатларнинг вакиллари ва Камерун вакилларининг давра суҳбатида Амбазония коалиция гуруҳи тузилди.

2019-йил 1-декабрда Амбазония кучлари Баменда аэропортидаги Cамаир Cо. компаниясини Камерунга ёрдам беришда ва ҳарбийларини уруш зонасига олиб боришда айблади.

2020-йил 7-февралдан 12-февралгача Амбазонияда парламент сайловлари тўсиб қўйилди ва бир қатор ҳарбийлаштирилган тузилмалар уларни бузишга уриниб, Камерун сиёсатчиларининг ўғирланишини уюштирдилар. Икки ҳафта ичида 120 дан ортиқ сиёсатчилар ва депутатларни ўғирлаб кетилди, бунинг натижасида сайловлар хавфсизлигини таъминлаш учун қуролли кучлар бутун Камерун бўйлаб жойлаштирилди. Бунга жавобан, 2020-йил 7-март куни ҳукумат кучлари Нго Кетунжиа департаментига ҳужум бошлади, у ерда ҳукуматнинг маълум қилишича, ўндан ортиқ Амбазония лагерлари ва ҳарбий базалари вайрон қилинди.

2020-йил 26-мартда Камерунда биринчи коронавирус ҳолати аниқланганда, бир қатор гуруҳлар, шу жумладан Амбазония ҳукумати пандемияни ушлаб туриш учун сулҳ эълон қилди, аммо жанглар давом этмоқда.

2020-йил 24-май куни Камерун кучлари Нгарбухда ҳарбий базани эгалладилар, у ерда феврал ойида Нгарбух қирғинини уюштирилди, натижада 22 киши ҳалок бўлган.

Амбазонияда гуманитар фалокат

Норвегия қочқинлар кенгашига кўра, Амбазония ва Камерундаги ҳарбий можаро дунёдаги энг унутилган инқироз ҳисобланади. Ҳар қандай инсон ҳуқуқлари ёки халқаро ташкилотлар томонидан ҳарбий ҳаракатлар жабрдийдаларига ёрдам кўрсатилмаганлиги, шунингдек, муаммонинг ахборот ёритилмаганлигини ҳисобга олиб, бу гуманитар фалокат билан вазиятни янада кучайтиради. Шу тариқа, аҳоли пунктлари вайрон қилингани ва ёндирилиши туфайли 700 мингдан ортиқ киши Камерунни тарк этишга мажбур бўлди. Шунингдек, таълим муассасаларининг ёпилиши (2019-йил июл ҳолатига кўра 6 мингдан ортиқ мактаб ёпилган) туфайли 750 мингга яқин бола таълим олиш имконига эга эмас.

Вазият Камерун шимолида Боко Ҳарам террор ташкилоти билан олиб борилаётган жанглар туфайли ҳам оғирлашмоқда, шу сабабли 50 мингдан ортиқ одам экстремистлар таъқибидан қочиб Нигерияга қочган.

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти маълумотларига кўра, ушбу муаммоларни ҳал қилиш учун тахминан 320 миллион АҚШ доллари керак бўлади, улардан атиги 44 фоизи тўпланган, улар Амазония муаммосини четлаб ўтиб, Камерундаги Боко Ҳарам ва МАР қочқинлари билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилишга қаратилган.

2019-йил июн ойида УНИCЕФ Амбазонияда 1,3 миллиондан ортиқ одам инсонпарварлик ёрдамига муҳтожлигини ва Камерунлик инсон ҳуқуқлари ташкилоти Ҳуман ис Ригҳт уруш қишлоқ хўжалиги соҳасида 70% дан ортиқ ишсизликка олиб келганини айтди. Амбазониядан солиқ тушумининг 850 минг доллардан 1000 долларгача камайиши эълон қилинди.

Давлат тузилиши

АФР ҳудудида ҳокимиятнинг энг юқори мансабдор шахси ва ижро этувчи ҳокимият вакили Амбазония президенти (қисман баҳсли) ҳисобланади. Жулиус Аюк Табенинг ҳибсга олиниши туфайли ҳукуматдаги сиёсий инқирозни ҳисобга олган ҳолда, Аюк Табенинг мандати унинг Камерун томонидан ҳибсга олиниши ва ҳибсга олинишидан кейин тўхтатилганлиги сабабли, амалда икки томонлама ҳокимият ўрнатилди. У Камерун ҳукумати орқали АФР билан боғланиш имкониятига эга бўлса ҳам (бу унга Камерун ҳукумати билан мумкин бўлган алоқаларда уни айблаш ҳуқуқини беради). 2019-йил 4-февралда унинг ўрнига Самуэл Икоме Сако тайинланди, шундан сўнг унинг қонунийлиги Аука Табе тарафдорлари томонидан шубҳа остига олинди. ФРА президенти сайловчиларнинг яширин овоз бериш йўли билан икки йил муддатга сайланади. АФР президенти ҳукуматни тузади, унинг таркибига вазирлик лавозимига эга бўлмаган вазирлар ва идоралар раҳбарлари киради.

Олий қонун чиқарувчи орган Амбазониянинг Муваққат ҳукумати ҳисобланасада, қисман Амбазония бошқарув кенгаши томонидан баҳслидир.

Суд ҳокимиятини Амбазония судялар кенгаши, Амбазония Олий суди амалга оширади.

Қуролли кучлари

Амбазония ўз-ўзини мудофаа қилиш кучлари 2017-йил 9-сентабрда Амбазония бошқарув кенгаши қарори билан (муваққат ҳукумат таркибига кирмайди, лекин у билан ҳамкорликни давом эттиради) халқ ва давлат мустақиллигини ҳимоя қилиш мақсадида тузилган. Аяба Чо Лукас нинг Амбазония ўз-ўзини мудофаа қилиш кучларининг биринчи раҳбари бўлди.

Амбазония ўзини-ўзини мудофаа қилиш кенгаши (Ҳарбий кенгаш) 2018-йил март ойида муваққат ҳукумат декрети билан давлат яхлитлиги ва фуқаролар хавфсизлигини ҳимоя қилиш мақсадида тузилган. Лойиҳага кўра, Ҳарбий кенгаш таркибига барча исёнчи ташкилотлар кириши керак эди, бироқ уларнинг баъзилари, жумладан Амбазония ўз-ўзини мудофаа қилиш кучлари ҳам иштирок этишдан бош тортди. Ҳозирги вақтда кенгаш ҳарбийларнинг ягона ҳукумат гуруҳидир. Ҳозир Маршалл Фонча томонидан бошқарилади.

Маъмурий-ҳудудий бўлиниши

Амбазония Федератив Республикасининг мустақиллик декларациясига кўра, унинг маъмурий-ҳудудий бирликлари кенг, марказлашмаган бошқарувга эга туманлардир. Ҳозир АФР 13 та туманга бўлинган.

Халқаро мақоми

Камерун Амбазония Федератив Республикасини штатнинг амалдаги қонунчилигини бузувчи жиноий ташкилот деб ҳисоблайди, аммо унга қарши уруш эълон қилиб, унинг мустақиллигини норасмий тан олган.

Давлат мустақиллиги даврида унинг суверенитети вақти-вақти билан АҚШ ва Европа Иттифоқининг турли шаҳар ва округлари ҳукуматлари томонидан тан олинган.

Иқтисоди ва молияси

Ҳарбий ҳаракатлар билан боғлиқ ҳолда, Амбазония иқтисодиёти, шунингдек, ягона молиявий сиёсат аслида мавжуд эмас.

Шу билан бирга, даъво қилинган Амбазония ҳудудида турли хил фойдали қазилмаларнинг катта захиралари, айниқса хом нефт конлари мавжуд бўлиб, бу минтақага ресурсга асосланган иқтисодиёт сифатида баъзи истиқболларга эга бўлиш имконини беради. 2015-йилда минтақа ялпи ички маҳсулоти 6,8 миллиард долларни, аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулоти эса мос равишда 1,941 долларни ташкил қилган.

Аҳолиси

2015-йил бошида Амбазония аҳолиси 3 521 898 кишини ташкил қилади.

Йиллик ўсиш тахминан Камерунникига тенг ва 2,5% ни ташкил қилади.

ОИВ инфексияси даражаси 2015-йилга келиб 3,6% га баҳоланмоқда.

Ўртача умр кўриш эркаклар учун 60,5 ёш, аёллар учун 64 ёш.

Инглиз тили расмий ва энг машҳур тил ҳисобланади.

Саводхонлик 2017-йилда аҳолининг 75-80 фоизини ташкил қилади.

Динда католиклар (38%), протестантлар (25%), мусулмонлар (24%) ва бошқалар (13%) устунлик қилади.

Шаҳар аҳолиси тахминан 45-50% ни ташкил қилади, деб ишонилади.

Манба

• ишловчи сайт (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-11-11 санасида архивланган)

Адабиёт

• Cарлсон Анянгwе. Империалистиc политиcс ин Cамероун: ресистанcе & тҳе инcептион оф тҳе ресторатион оф тҳе статеҳоод оф соутҳерн Cамероонс. Африcан Боокс Cоллеcтиве, 2008 — 60-бет. ИСБН 978-9956-558-50-6. 
• Нкwи; Нчожи, Паул. Тҳе Антҳропологй оф Африcа: Чалленгес фор тҳе 21ст Cентурй, иллустратед, репринт, Лангаа РПCИГ, 2015. ИСБН 9789956792795.