Amfisbena

Ушбу мақола афсонавий мавжудот ҳақида. Судралиб юрувчилар гуруҳи учун Қўшоёқлиларга қаранг.

Амфисбена (қадимги юнонча: ἀμφίς- ҳар икки томонда ва βάινο — кетяпман) — юнонларнинг афсоналарида иккинчи боши думида бўлган улкан икки бошли илон (Замонавий фаунада амфисбеналар думини олдинга силжитишга қодир бўлган скуамоз тартибли ҳайвонлардир).

Амфисбенани ғафлатда қолдириш деярли мумкин эмас, чунки унинг бошларидан бири ухлаётганда, иккинчиси доимо уйғоқ (гарчи қадимги муаллифларнинг фикрига кўра, унинг кўриш қобилияти ёмон). Номидан кўриниб турибдики, амфисбена иккала йўналишда ҳам ҳаракатланиши мумкин. Унинг кўзлари порлаб туради ва ўзи шунчалик иссиқки, қорни эритади.

Фарсалиядаги Лукан, Катон қўшини Ливия чўли бўйлаб юрганида, „даҳшатли, икки бошли амфисбаэналар“ аскарларнинг жасадлари билан озиқланганлигини айтади. Ливиянинг бошқа илонлари сингари (Овиднинг сўзларига кўра), амфисбаэна Персеус томонидан ўлдирилган Горгоннинг қонидан туғилган. Плиний ампҳисбаэнанинг иккинчи бошининг мавжудлигини фақат битта оғиз орқали чиқариб бўлмайдиган жуда кўп заҳар билан изоҳлайди; у амфисбаэнанинг доривор хусусиятлари ҳақида ҳам гапиради. Олим Аполлодор (ИИ аср. Милоддан аввалги э.) саёҳат ходимларига ўралган амфисбаэнанинг эски териси бошқа судралувчилардан ҳимоя қилиши мумкинлигига ишонишди. 16-асрда амфисбан териси совуқни даволаш учун ишлатилиши мумкинлигига ишонишган. Заҳарли амфисбаэна узоқ вақтдан бери ёвузлик ва ёлғоннинг рамзи ҳисобланган.

Эсхил „Эуменид“ асарида Кассандра Клитемнестрани Амфисбена билан таққослайди. Кейинги Европа адабиётида амфисбена худди шу рамзийликни сақлаб қолади — Ж. Милтон уни йиқилган шайтоний қўшин айланган бошқа йиртқич ҳайвонлар қаторида эслатиб ўтади (Йўқотилган жаннат, Х). Амфисбена ҳақида ўрта асрларнинг кўп ҳайвонлари тасвирланган. Брунетто Латинининг „Хазиначи“ асарида шундай дейилган: "Амфисбена — иккита бошли илон, бири одатдаги жойида, иккинчиси думида; иккаласи билан ҳам чаққонлик билан ҳаракат қилади, кўзлари шамдек ёнади.

Вақт ўтиши билан унинг ташқи кўринишига янги хусусиятлар киритилади: амфисбена туклар билан ўсган, унинг қанотлари, панжалари ва ҳатто қулоқлари бор. Бироқ, ХИИ асрда Буюк Алберт икки бошли илон ҳақиқатини инкор этди ва ХВИИ асрда Томас Браун амфисбена каби олд ва орқага эга бўлмаган ҳайвоннинг мавжудлигини қатъиян рад этди. Амфисбена фигураси ўрта аср меъморчилигида безак элементи сифатида ишлатилган (Вена соборининг шимолий порталидаги амфисбена ҳушёрлик рамзи сифатида ҳаракат қилган).

Адабиётлар

Ўрта аср бестиарияси, М., 1984;
Борхес Х. Хаёлий мавжудотлар энсиклопедияси, М., 1994, 7-бет;
Беляэв Ю. А., Қадимги дунёнинг 100 йиртқич ҳайвонлари, М., 1997, 9-бет.

Ҳаволалар

Амфисбена на сайте «Энциклопедия вимышленникс существ»