Amin ar-Rayhoniy

Амин ар-Райҳоний(1876-1940)-Сурия-Америка мактаби асосчиларидан бири

Ҳаёти

Ар-Райҳоний 1876-йил 24 ноябрда орта ҳол маронит оиласида дунёга келди. Уларнинг Байрутдан шимол- роқдаги ал-Фурейқа тоги водийсида озроқ ери бўлган. 12 ёшида у амакиси билан бирга Қошма Штатларга боради. Оиланинг савдо-сотиқ ишлари уни қизиқтирмасди. У нажот ёлини китоблардан қидирарди. Ҳуго, Волтер, Руссо, Байрон, Шекспирларни инглиз тил ида оқиди. Шекспир театри шу қадар уни ром этдики, 17 ёшида штатма-штат кечиб юрган сайёр тру ппага кирди. Уларда копинча Шекспир п’эсаларидаг и масхарабозлар ролини ойнади йилда Колумби я университетининг ҳуқуқшунослик факул’тетига оқишга кирди. Лекин бир йилдан сонг уни тарк этди ва мустақил оқишини давом эттирди. Ар-Райҳоний вақти-вақти билан Ливанга келиб турарка н, маълумотидаги етишмовчиликларни толдиришга ҳаракат қилар, араб тили ва адабиётини қунт билан о рганарди. Уни, айниқса, суриялик кози ожиз файласуф- шоир, ҳурфикрли мутафаккир Абул Аъло ал-Маърий ҳайрат га солди. Нъю-Ёркка қайтгач, у ал-Маърий шеърлари ни инглиз тилига таржима қилди. Амин ар-Райҳоний 1940-йил 13 сентябрда вафот этди. Адибнинг мероси унинг укас и Ал’бертга қолди. У ёзувчи тугилган қишлоқ ал-Фурейқа -даги адиб уйида музей таш — кил қилди. Оша ерда Райҳ о-ний кутубхонаси, унинг ёз ишмалари, араб ҳукмдорлари нинг тортиқлари сақланади. Унинг ҳаётига оид асарлард а ар-Райҳоний шоир, романти c шоир сифатида эмас, аввал о жамоат арбоби, араб мам ла- катлари бирлиги, ислоҳатлар в а маърифат курашчиси сифати да тасвирланади..

Ижодий фаолияти

1904-йилда Райҳоний „Хачир бон ва Руҳоний“ қиссасини нашр этди. Унда насоро руҳо нийларининг очкозлиги ва хасислиги танқид қилинади.. Райҳонийнинг илк асарла ри 1910-йилда „Райҳоний ат“ номи билан чоп қили нди. Улар тўртта: шеърлар ва наср эссе, ҳикматли созлар, машҳур 2-жилдлик Араб ярим ороли мамлакатлари ва Месо- потамияга қилинган саёҳатлар баёни, бир қанча роман, араб мамлакатларига багишланган тарихий, географик асарлар. Бу топламларни И. Ю. Краc ҳковский „Бу ёзувчинин г барча изланиш ва дардл ари- нинг ёрқин кундалиги“ деб атаган эди… Райҳоний ижодида икки қисса алоҳида орин тутади: „Гирдоб бинафшаси“ (1910) ва „Ҳарамдан ташқарида“ (1917) қиссалари худди Жуброннинг „Синган қанотлар“и сингари Шарқда аёл аҳволи мавзуси билан богланиб кетади йилда ар-Райҳоний америкалик журналист ва рассом Берта Кейс бил ан топишади, бир йилдан сонг унга уйланади. Эр-хотин Мексика, Франси я, Испания бойлаб саёҳат қиладилар. Андалузияга борганда испанл ар- нинг архитектураси, урф-одати, миллий характерида унинг қалбига яқи н бўлган гарбий-шарқий умумийлик, охшашликларни излашга интил ади. 20- ва 30-йиллар араб мамлакатларига саёҳатлар ва жошқин, тини мсиз ижодий изланишлар билан кечади. Унинг араб Шарқига, она хал қи маданияти сарчашмаларига саёҳат хақидаги орзулари аста- секин идрок этилган сиёсий мазмун билан бойиди. Унинг саёҳ атдан мақсади арабларни озаро яқинлаштириш, талаб ва ҳаракатла рда ҳам- корликни таъминлаш болиб, „Араб подшоҳлари“, „Тоглар ва саҳролар Арабистони“ (1930), „Араб ибн Сауди“ (1928) асарларида оз иф одасини топди йилда унинг барҳаётлигидаги охирги асар -"Эрон қа лби" китоби чиқди. Ливан бойлаб саёҳатлари натижасини 1947-йилда, ваф отидан сонг босилган „Ливан қалби“ китобида ифодалади.

Адибнинг қарашлари

Ар-Райҳоний ёзувчиларни икки тоифага болади: „Уларнинг бир тоифаси одамлар учун, бошқалари ози учун ёзади“ („Адиблар“). Бир қараганда, бу адабиётнинг сиёсатдан мутлоқ йироқлигини тан олис ҳ, реал ҳаётдан чекинаётганларни оқлашдек туюлади. Аммо ар-Ра йҳо- ний бу созларга озгача маъно беради. Оз-озини қониқтириш вижд он буюрганини қилиш, бу эса ёзувчи ҳалол ва фидойилик билан, ҳеч ки мга қарамасдан, ҳақиқатга фикр-ой, соз ва иш билан хизмат қилишини англатади („Улуг шаҳар“). Шундай қилиб, санъаткор озодлиги ар-Райҳо нийга анархистча чегарасизлик болмай, балки юксак мақсадни к озлашдир. Ар-Райҳонийнинг ёзувчи бурчига муносабати „йиглоқи шоирлар“ни кескин қоралашида яққол намоён болади. Йиглоқи шеърият гарчи самимий болса-да, одамларга заррача наф келтирмайди. Ана шу фикрни ар-Райҳоний „Шоирларга насиҳатлар“ асарида ривожлантиради. Ар-Райҳоний асарларида табиат ҳамиша жонли тасвирланади, чунки унинг пантеистик тасаввурида табиат тушунчаси ҳамиша худо тушунчаси билан боглиқ. Худо, унинг таърифича, „муҳаббат ва хақиқат“, „яширин- ган борлиқ“, „табиат замиридаги сир“.