Амирнома

"Амирнома"
Муаллиф(лар)	Акмал Хўқандий
Тил	форс-тожик
Жанр(лар)и	наср
	Наста’лиқ хатида ёзилган автографи Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Шарқшунослик институтида сақланади.

«Амирнома» – Қўқон хонлигида ёзилган энг биринчи тарихий асар. Муаллифи Шер Муҳаммад Акмал Хўқандий. Мазкур асар 1801- ёки 1802-йилда ёзилгани тахмин қилинади, чунки ундаги энг охирги сана ҳижрий 1216-йил тарзида тилга олинган.

Муаллиф ҳақида

Акмал Хўқандий (Домулло Шермуҳаммад, ХВИИИ аср – 1810) ўз даврининг илғор фикрли кишиси бўлган. Акмал ўзбек ва тожик тилларида ше’р ёзгани ма’лум. Бироқ унинг девони ҳалигача топилмаган. У шарқ классиклари, айниқса, Ҳофиз, Са’дий, Жомий, Навоий ижодидан баҳраманд бўлган ва уларнинг асарларига кўп мухаммаслар боғлаган^[1]. Акмалнинг ше’рлари кўпгина баёзлардан ўрин олган. У ўз асарларида ҳаётнинг қолоқ томонларини танқид қилган, халқни ма’рифатга ундаган^[2] Акмал Хўқандийнинг таржимайи ҳоли Азиз Қаюмовнинг «Қўқон адабий муҳити» китобида, Пўлоджон Қаюмийнинг «Қўқон тарихи ва адабиёти» ҳамда «Тазкирайи Қаюмий»сида ёритилган. Тарихнавис Авазмуҳаммад Аттор Хўқандий эса ўз асари «Тарихи жаҳоннамойи»да Акмал Хўқандийнинг «Насабномайи тарихи хавонини Фарғона» номли асари ҳақида ҳам сўз юритади^[3].

Асарнинг қўлёзмаси

«Амирнома»нинг мазмуни жуда мураккаб бўлиб, жанри хусусида сўз юритиш ҳам айрим чигалликларни вужудга келтиради. Асар Олимхон даврида ёзилганига қарамасдан, бу хоннинг номи ҳеч бир ўринда эсланмайди. Аниқроғи, муаллиф унинг Тўрақўрғон, Исфара ва Хўжандга қилган юришларини баён қиларкан, номини «соҳиби қирон» шаклида тилга олади. Асар охирида Акмал Хўқандий Тошкент ҳокими Юнусхожанинг Қўқонга юриш қилиб, Ашт мавзесигача кеяганини қайд этган. «Амирнома»нинг ягона нусхаси Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Шарқшунослик институти фондида сақланади. Китоб форс-тожик тилида назм ва насрда ёзилган. Унинг ше’рий қисми 3250 байтдан иборат. Ҳар бир саҳифада 13 сатр ёзув жойлашган. Қўлёзма 133 варақдан иборат. Хати наста’лиқ. Қора ва қизил сиёҳда ёзилган. Котиби нома’лум. Нусха автограф бўлиши мумкин.

Асарнинг мазмуни

Асарнинг мазмуни қуйидагича:

Асар ёзилишининг сабаблари;
Пайғамбар на’ти ва хулафойи рошидин мадҳи;
Яхши ва ёмон, қалам ва қиличнинг фазилати, қаламнинг қиличдан афзаллиги;
Амир, маликлар, илм ва қалам арбобларига мурожаат;
Бир неча бобда турли мазмундаги ҳадислар шарҳи келтирилади;
Олтин бешик даври;
Амири соҳиб қирон (Олимхон)нинг Андижон, Исфара ва Хўжандга юришлари зикри;
Юнусхожанинг Ашт мавзесига (ҳижрий 1216-йили рабиалохир ойининг охири, якшанба куни /милодий 1801-йил 6-сентабрда) келгани.

Ҳукмдорнинг муносабати

Мазкур асарнинг бошқа нусхалари борлиги, унинг буюртмачи та’бига ма’қул бўлган ёки бўлмагани ма’лум эмас. Умархон даврида Акмал Хўқандий сарой шоирлари қаторидан жой олган бўлиб, Қўқон адабий муҳитида муносиб ўрин эгаллаган. Унинг тарихчи сифатидаги иқтидори ҳам юқори бўлган. Бироқ Умархон ўз даври тарихини ёзишни Абдулкарим (Фазлий) Намангонийга буюрган.

Манбалар

↑ Исабоева Г.С. ХИХ асрда Қўқон хонлигида маданий ҳаёт. Тарих фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация. – Тошкент, 2010. 60–61-б.
↑ Акмал Хўқандий // Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 1-жилд. – Тошкент: ЎзМЭ. 2000. 178-б.
↑ Воҳидов Ш. Қўқон хонлигида тарихнавислик (генезиси, функциялари, намояндалари, асарлари). – Тошкент: Академнашр, 2010. 139–140-б.

Бу мақолада бошқа тил бўлимларига ишорат йўқ.
Сиз уларни топиб ва ушбу мақолага қўшиб, лойиҳага ёрдам беришингиз мумкин.

[1] Исабоева Г.С. ХИХ асрда Қўқон хонлигида маданий ҳаёт. Тарих фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация. – Тошкент, 2010. 60–61-б.

[2] Акмал Хўқандий // Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 1-жилд. – Тошкент: ЎзМЭ. 2000. 178-б.

[3] Воҳидов Ш. Қўқон хонлигида тарихнавислик (генезиси, функциялари, намояндалари, асарлари). – Тошкент: Академнашр, 2010. 139–140-б.

[1]

[2]

[3]