Amorphophallus titanum
Аморпҳопҳаллус титанум, титан арум, Араcеаэ оиласига мансуб гулли ўсимлик. У дунёдаги энг катта шохланмаган тўпгулга эга. Талипот палмаси, Cорйпҳа умбраcулифера ундан каттароқ гуллайди, лекин унинг гуллари шохланган. А. титанум Индонезиянинг Суматра оролидаги тропик ўрмонлар учун эндемик ҳисобланади.
| Мурда гули | |
|---|---|
| Илмий таснифлаш | |
| Ўсимликлар | |
| Юксак ўсимликлар | |
| Гулли ўсимликлар | |
| Бир уруғпаллалилар | |
| Алисматалес | |
| Араcеаэ | |
| Аморпҳопҳаллус | |
А. титанум
| |
| Бинар номи | |
| Аморпҳопҳаллус титанум (Беcc.) Беcc. эх Арcанг
| |
| Синонимлар | |
| |
Чириган ўлик ҳидига ўхшаб ҳид таратгани учун, титан арум ўлик гул ёки ўлик ўсимлик деб ҳам аталади (индонезча: бунга бангкаи — бунга гул деган маънони англатади, бангкай эса жасад, жасад ёки ўлик деб таржима қилиниши мумкин).
Титан арум резаворлари силиндрсимон қафас ичидаги шарларнинг ўрамига ўхшаб жойлашган. Ушбу тузилмалар кристаллар деб ҳам аталади.
Этимология
А. титанум ўз номини қадимги юнонча (ἄμορφος) дан олинган. Аморпҳос, „шаклсиз, нотўғри“ + φαλλός пҳаллос, " пҳаллус " ва Τιτάν Титан, „титан, гигант“.
Тавсиф

Титан арумнинг тўпгулининг баландлиги 3 м (10 фт) дан ортиқ бўлиши мумкин[2][3]. Куку пинти ва калла нилуфар каби, у катта гулбаргга ўхшаб кўринадиган спатҳе билан ўралган хушбўй гуллардан иборат. Титан арум гулўрини ташқи томондан қуюқ яшил рангда ва ички томондан қуюқ бордо қизил рангда бўлиб, чуқур ўралган тузилишга эга. Юқори ҳалқада эркак гуллар бор, пастки ҳалқа ёрқин қизил-тўқ сариқ карпеллар билан қопланган. Титан арумининг ҳиди („хушбўйлиги“) чириган гўштга ўхшайди, уни чанглатувчи ўлик қўнғизлар ва гўшт чивинлари (Сарcопҳагидаэ оиласи) ўзига жалб қилади. Тўпгул қуюқ қизил ранги ва тузилиши билан гўшт бўлаги кўринишига ўхшаб кетади. Гуллаш даврида тўпгулнинг учи тахминан инсон танасининг ҳарорати бўлиб, бу ҳиднинг тарқалишига ёрдам беради. Бу иссиқлик, шунингдек, тана гўштини истеъмол қилувчи ҳашаротларни ўзига тортадиган иллюзияга ёрдам беради, деб ишонилади[4]
Эркак ва урғочи гуллар бир хил тўпгулда ўсади. Аввал урғочи гуллар очилади, бир ёки икки кундан кейин эркак гуллар гуллайди. Бу ҳолат годатда улнинг ўзини чанглатишига қаршилик қилади.

Гул қуриб кетгандан сўнг, ер ости қобиғидан кичик дарахтнинг ўлчамига этган битта барг ўсади. Барг яшил пояда ўсади, унинг тепаси учта бўлакка бўлинади, уларнинг ҳар бирида кўплаб варақалар мавжуд. Баргларнинг узунлиги 6 м (20 фт) гача етиши мумкин. Ҳар йили эски барг қуриб, ўрнига янгиси ўсади. Корм этарлича энергия тўплаганида, у тахминан тўрт ой давомида ҳаракациз ҳолатга келади. Кейин жараён такрорланади.

Унинг қобиғи оғирлиги 50 кг (110 лб) га яқин[5]. Уэлс малика консерваториясидаги Кеw Гарденсдаги намуна уйқу ҳолатидан кейин кўчирилганда, вазни 91 кг (201 лб) деб қайд этилган[6]. 2006-йилда Германиянинг Бонн шаҳридаги ботаника боғида 117 кг (258 лб) оғирликдаги ўсимлик уруғи қайд этилган[7]. 2010-йилда Ню-Хемпшир штатининг Гилфорд шаҳрида доктор Луи Риккардиэлло томонидан етиштирилган А. титанининг вазни 138 кг (305 лб) ни ташкил этган[8][9]. Бироқ, ҳозирги рекорд Эдинбург Қироллик ботаника боғида ўстирилган 153.9 кг (339 лб) оғирликдаги бошоққа тегишли[10]. Ҳужжатланган энг баланд гуллаш 2013-йил май ойида Бонн ботаника боғида (Германия) қайд этилган ва тўпгул узунлиги 3,20 м га етган[11][12].
Тарқалиш
А. титанумнинг ватани фақат Ғарбий Суматра[13] бўлиб, у ерда оҳактош тепаликлардаги ёмғир ўрмонларидаги тешикларда ўсади[14]. Бироқ, ўсимлик бутун дунё бўйлаб ботаника боғлари ва бир нечта хусусий коллекторлар томонидан етиштирилади[15].
Култивация
Титан арум ёввойи табиатда фақат Суматра, Индонезиянинг экваториал ёмғирли ўрмонларида ўсади. Биринчи марта 1878-йилда италиялик ботаник Одоардо Беккари томонидан илмий таърифланган. Ёввойи табиатда ўсимлик камдан-кам гуллайди. У биринчи марта 1889-йилда Кю, Лондон, Буюк Британиядаги Қироллик ботаника боғида ўстирилган. Қўшма Штатлардаги биринчи ҳужжатлаштирилган гуллаш 1937 ва 1939-йилларда Ню-Ёрк ботаника боғида бўлган. Бу гуллаш 1939’йилда титан арумни Бронкснинг расмий гули сифатида белгилашга ҳам илҳомлантирди, ўсимлик ўрнини 2000-йилда кун нилуфари эгаллади. Бонн ботаника боғларида титан арум 1932-йилдан бошлаб етиштирила бошланди ва энг катта коллекция Вилгелм Бартлот томонидан 1988-йилдан кейин қурилган, шундан бери 30 га яқин гул қайд этилган ва тадқиқ қилинган[16]. Сўнгги йилларда маданий ўсимликлар сони кўпайди ва бутун дунё бўйлаб боғларда бир йилда беш ёки ундан кўп гуллаш ҳодисаси содир бўлади, чунки бугунги кунда боғлар учун етиштириш талаблари батафсил маълум[17]. Илғор чанглатиш техникаси шуни англатадики, бу ўсимлик камдан-кам ҳолларда ҳаваскор боғбонлар томонидан етиштирилади. Бироқ, 2011-йилда биринчи марта Росевилле Ҳигҳ Счоол (Росевилле, Cалифорниа) мактабида, титан арум гуллаган[18].

2003-йил май ойида экилган энг баланд тўпгулларнинг баландлиги, тахминан 3,20 м (10)фут 5 дюйм) га етган (тупроқ юзасидан 3,07 м баландда). Ўсимлик Германиядаги Бонн ботаника боғида ўстирилган. Тўпгуллар таҳлил қилинган, суратга олинган ва ҳужжатлаштирилган[19][20]. Воқеа Гиннеснинг рекордлар китоби томонидан эътироф этилди[21].Луи Риккардиэллога тегишли АҚШдаги энг катта гулнинг узунлиги 3.10 м (10 фт 2 ин) га етган. Бу воқеа ҳам Гиннеснинг рекордлар китобига киритилган[22][23].
Гуллаш
Титан арум биринчи марта гуллашдан олдин одатда 5 йилдан 10 йилгача вегетатив ўсади. Ўсимликнинг дастлабки гуллашидан кейин унинг гуллаш частотасида сезиларли ўзгаришлар бўлиши мумкин. Ўстириш шароитлари батафсил маълум[24]. Баъзи ўсимликлар яна 7-10 йил давомида гулламаслиги мумкин, бошқалари эса ҳар икки ёки уч йилда бир марта гуллаши мумкин. Бонн ботаника боғларида оптимал этиштириш шароитида ўсимликлар ҳар иккинчи йилда муқобил равишда гуллаши кузатилди[25][26]. Копенгаген ботаника боғида ўсимлик ҳар икки йилда (2012-йилдан 2022-йилгача) гуллаган[27]. Бир йил ичида кетма-кет гуллаш ҳужжатлаштирилган[28]. Бундан Германиянинг Бонн шаҳрида ўсимлик бир вақтнинг ўзида учта гул ҳосил қилди[29][30]. 2020-йил май ойида Чикагодаги ботаника боғида „Бахмал қиролича“ деб номланган гул уч марта гуллаган, бироқ CОВИД-19 туфайли томошалар омма учун ёпиқ эди[31].

Гули одатда тушдан кейин[32] ва кечгача очилади ва тун бўйи очиқ қолади. Бу вақтда урғочи гуллар чангланади. Гарчи кўпчилик гуллар 12 соат ичида сўлий бошласа-да, баъзилари 24 дан 48 соатгача очиқ қолиши маълум. Гул сўлиб кетганда, урғочи гуллар чангланиш қобилиятини йўқотади.
Бир пайтлар ўз-ўзини чанглатиш имконсиз деб ҳисобланган, аммо 1992-йилда Бонндаги ботаниклар ўз ўсимликларини эркак гуллардан олинган ўз гулчанглари билан қўлда чанглатдилар. Жараён муваффақиятли ўтди, натижада мева ва юзлаб уруғлар пайдо бўлди, кўплаб кўчатлар ишлаб чиқарилди ва тарқатилди[33][34][35]. Бундан ташқари, 2011-йилда Миннесота штатидаги Густавус Адолф коллежидаги титан арум кутилмаганда ўз-ўзини чанглатиш йўли билан яшовчан уруғ ҳосил қилди[36].
Ҳид
Гул аста-секин очилганда, гулбарглар 37 °C (99 °Ф) га қадар қизийди ва ўлик ҳайвонлар билан озиқланадиган ёки чириган гўштга тухум қўядиган чанглатувчиларни, ҳашаротларни жалб қилиш учун кучли ҳидларни ритмик равишда тарқатади[37]. Ҳиднинг кучи кечки пайтдан ярим тунгача, ўлик қўнғизлар ва гўшт чивинлари чанглатувчи сифатида фаол бўлади, эрталабгача сусаяди[38]. Гул томонидан чиқарилган кимёвий моддаларнинг таҳлиллари шуни кўрсатадики, ҳидга диметил трисулфид (масалан, лимбургер пишлоқи), диметил дисулфид (саримсоқ), триметиламин (чириган балиқ), изовалерик кислота (терли пайпоқ), бензил спирти (ширин гул ҳиди), фенол (хлорасептик каби) ва индол (нажас) киради[39][40].
Галерея
- Аморпҳопҳаллус титанум тасвирлари
-
Индонезиянинг Суматра шаҳридаги иккита титан арум (тахминан 1900-40); баргда битта, 6 м (20 фт) тагача етиши мумкин
-
А. титанумнинг кичик кўчати, Муттарт консерваторияси, Эдмонтон, Канада
-
Ичкаридан кўринадиган полен майдони (УC Давис, Калифорния)
-
Ўсимлик гуллашни тугатади.
-
А. титанум яқиндан кўриниши, Байреут университети, Германия, 2015-йил 6-июн
-
А. титанум яқин, Байреут университети, Германия, 2015-йил 6-июн
-
А. титанум варақалари, Муттарт консерваторияси, Эдмонтон, Канада
-
А. титанум мевалар билан, Либереc, Чехия
-
Спадих асосида гуллар билан спатҳе ичига А. титанум кўриниши. Ботаника боғлари университети. Бонн 28. Март 1997
-
2009-йил сентабр ойида Бонн шаҳридаги Ботаника боғлари университетида мевали А. титанум
-
А. титанум ёш, Ботаника боғлари университетида фақат битта баргни кенгайтирмоқда. Бонн, 2009-йил июл
Манбалар
- ↑ Юзамми & Ҳадиаҳ, Ж.Т. (2018). "Аморпҳопҳаллус титанум". ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2018: э.Т118042834А118043213. дои:10.2305/ИУCН.УК.2018-2.РЛТС.Т118042834А118043213.эн.
{{cите жоурнал}}: CС1 маинт: усес аутҳорс параметер (линк) - ↑ Бартҳлотт, W. & W. Лобин (Эдс.) (1998): Аморпҳопҳаллус титанум.
- ↑ Бартҳлотт, W., Сзарзйнски, Ж., Влек, П., Лобин, W., & Н. Короткова (2009): А торч ин тҳе раинфорест: тҳермогенесис оф тҳе Титан арум (Аморпҳопҳаллус титанум).
- ↑ Бартҳлотт, W., Сзарзйнски, Ж., Влек, П., Лобин, W., & Н. Короткова (2009): А торч ин тҳе раинфорест: тҳермогенесис оф тҳе Титан арум (Аморпҳопҳаллус титанум).
- ↑ Титан Арум ин тҳе, Ботаниcал Гарденс Бонн — ҳттп://www.ботгарт.уни-бонн.де/о_самм/титан/амор.пҳп (Wайбаcк Мачине сайтида 5-октабр 2021-йил санасида архивланган)
- ↑ Лобин, W., Неуманн, М., Радсчеит, М. & W. Бартҳлотт (2007): Тҳе cултиватион оф Титан Арум (Аморпҳопҳаллус титанум) — А флагшип спеcиэс фор Ботаниc Гарденс, Сиббалдиа 5: 69-86 ҳттпс://жоурналс.рбге.орг.ук/рбгесиб/артиcле/виэw/8/8
- ↑ „Титаненwурз – Боннер Блüтенстäнде“ (2013). 27-июн 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-ноябр 2022-йил.
- ↑ Гилфорд Стеамер (неwспапер) Жулй 1, 2010 пп.
- ↑ „Таллест блоом“.
- ↑ МcДоналд. „Роял Ботаниc Гарден Эдинбургҳ – Тҳе сторй оф оур cорм“. www.рбге.орг.ук. 19-июл 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-ноябр 2022-йил.
- ↑ Бартҳлотт, W., Сзарзйнски, Ж., Влек, П., Лобин, W., & Н. Короткова (2009): А торч ин тҳе раинфорест: тҳермогенесис оф тҳе Титан арум (Аморпҳопҳаллус титанум).
- ↑ Титан Арум ин тҳе, Ботаниcал Гарденс Бонн — ҳттп://www.ботгарт.уни-бонн.де/о_самм/титан/амор.пҳп (Wайбаcк Мачине сайтида 5-октабр 2021-йил санасида архивланган)
- ↑ Бартҳлотт, W. & W. Лобин (Эдс.) (1998): Аморпҳопҳаллус титанум.
- ↑ Университй оф Cоннеcтиcут. „Аморпҳопҳаллус титанум“ (14-феврал 2011-йил). 2012-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-феврал 2011-йил.
- ↑ Бартҳлотт, W. & W. Лобин (Эдс.) (1998): Аморпҳопҳаллус титанум.
- ↑ Титан Арум ин тҳе, Ботаниcал Гарденс Бонн — ҳттп://www.ботгарт.уни-бонн.де/о_самм/титан/амор.пҳп (Wайбаcк Мачине сайтида 5-октабр 2021-йил санасида архивланган)
- ↑ Лобин, W., Неуманн, М., Радсчеит, М. & W. Бартҳлотт (2007): Тҳе cултиватион оф Титан Арум (Аморпҳопҳаллус титанум) — А флагшип спеcиэс фор Ботаниc Гарденс, Сиббалдиа 5: 69-86 ҳттпс://жоурналс.рбге.орг.ук/рбгесиб/артиcле/виэw/8/8
- ↑ Гилфорд Стеамер (неwспапер) Жулй 1, 2010 пп.
- ↑ Бартҳлотт, W., Сзарзйнски, Ж., Влек, П., Лобин, W., & Н. Короткова (2009): А торч ин тҳе раинфорест: тҳермогенесис оф тҳе Титан арум (Аморпҳопҳаллус титанум).
- ↑ Титан Арум ин тҳе, Ботаниcал Гарденс Бонн — ҳттп://www.ботгарт.уни-бонн.де/о_самм/титан/амор.пҳп (Wайбаcк Мачине сайтида 5-октабр 2021-йил санасида архивланган)
- ↑ Ботаниc Гарден оф тҳе Университй оф Бонн. „Оффиcиал Ҳомепаге оф тҳе Ботаниc Гарден“. 2008-йил 28-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-феврал 2008-йил.
- ↑ Таллест блоом.
- ↑ Козиол, Ж. 2010.
- ↑ Лобин, W., Неуманн, М., Радсчеит, М. & W. Бартҳлотт (2007): Тҳе cултиватион оф Титан Арум (Аморпҳопҳаллус титанум) — А флагшип спеcиэс фор Ботаниc Гарденс, Сиббалдиа 5: 69-86 ҳттпс://жоурналс.рбге.орг.ук/рбгесиб/артиcле/виэw/8/8
- ↑ Бартҳлотт, W. & W. Лобин (Эдс.) (1998): Аморпҳопҳаллус титанум.
- ↑ Титан Арум ин тҳе, Ботаниcал Гарденс Бонн — ҳттп://www.ботгарт.уни-бонн.де/о_самм/титан/амор.пҳп (Wайбаcк Мачине сайтида 5-октабр 2021-йил санасида архивланган)
- ↑ Эастерн Иллиноис Университй’с Тҳреэ Титан Арум Блоомс 2012 Ретриэвед 2013-08-11
- ↑ 'Биг Буcкй' 5/2009 анд 6/2009, Университй оф Wисcонсин-Мадисон
- ↑ Бартҳлотт, W., Сзарзйнски, Ж., Влек, П., Лобин, W., & Н. Короткова (2009): А торч ин тҳе раинфорест: тҳермогенесис оф тҳе Титан арум (Аморпҳопҳаллус титанум).
- ↑ Университй оф Бонн Ботаниc Гарден, Бонн, Германй Тҳреэ блоомс фром оне cорм (Wайбаcк Мачине сайтида 3-март 2016-йил санасида архивланган) Ретриэвед 2013-08-11
- ↑ „Тҳе Велвет Қуээн | Чиcаго Ботаниc Гарден“.
- ↑ Эастерн Иллиноис Университй’с Тҳреэ Титан Арум блоомс 2012.
- ↑ Бартҳлотт, W. & W. Лобин (Эдс.) (1998): Аморпҳопҳаллус титанум.
- ↑ Титан Арум ин тҳе, Ботаниcал Гарденс Бонн — ҳттп://www.ботгарт.уни-бонн.де/о_самм/титан/амор.пҳп (Wайбаcк Мачине сайтида 5-октабр 2021-йил санасида архивланган)
- ↑ Лобин, W., Неуманн, М., Радсчеит, М. & W. Бартҳлотт (2007): Тҳе cултиватион оф Титан Арум (Аморпҳопҳаллус титанум) — А флагшип спеcиэс фор Ботаниc Гарденс, Сиббалдиа 5: 69-86 ҳттпс://жоурналс.рбге.орг.ук/рбгесиб/артиcле/виэw/8/8
- ↑ Густавус Адолпҳус Cоллеге Селф-поллинатион 2011.
- ↑ Бартҳлотт, W., Сзарзйнски, Ж., Влек, П., Лобин, W., & Н. Короткова (2009): А торч ин тҳе раинфорест: тҳермогенесис оф тҳе Титан арум (Аморпҳопҳаллус титанум).
- ↑ „Титан Арум—ФАҚ | Чиcаго Ботаниc Гарден“. www.чиcагоботаниc.орг. Қаралди: 1-октабр 2015-йил.
- ↑ Америcан Чемиcал Соcиэтй.
- ↑ Cорнелл Университй.