Anafilaktik shok
| Анафилактик шок | |
|---|---|
| КХК-10 | Т78.2 |
| КХК-9 | 995.0 |
| ДисеасесДБ | [1] |
| МедлинеПлус | 000844 |
| эМедиcине | мед/128 |
Анафилактик шок (қадимги юнонча ἀνά- қарши ва φύλαξις ҳимоя сўзларидан) бу — дарҳол турдаги аллергик реаксия[1], аллергенни қайта-қайта киритиш билан ривожланадиган тананинг кескин юқори сезувчанлиги ҳолати. Анафилактик шок анафилаксиянинг ўта оғир шаклидир. Анафилактик шокни анафилактоид реакцияларнинг кўринишларидан бири бўлган анафилактоид шок билан аралаштириб юбормаслик керак.
Тахминан 10-20 % ҳолларда тугайдиган дори аллергиясининг энг хавфли асоратларидан бири ўлимга олиб келади[2].
Анафилактик шок ҳолатларининг тарқалиши: йилига 100 000 кишига 5 та ҳолат. Анафилакси ҳолатларининг ўсиши 1980-йилларда 20: 100 000 дан 1990-йилларда 50: 100 000 гача кўтарилди[3]. Бу ўсиш озиқ-овқат аллергиялари билан касалланишнинг ортиши билан боғлиқ[4]. Анафилакси аёллар ва ёш эркакларда кўпроқ учрайди[3][5].
Анафилактик шокнинг пайдо бўлиш тезлиги аллерген билан алоқа қилиш бошланганидан бир неча сония ёки дақиқадан 5 соатгача. Беморларда анафилактик реакциянинг ривожланишида юқори даражадаги сенсибилизация, на доза, на аллергенни юбориш усули ҳал қилувчи рол ўйнайди. Шу билан бирга, препаратнинг катта дозаси шокнинг зўравонлиги ва давомийлигини оширади. Бу атама бир вақтнинг ўзида рус- франсуз иммунологи Александр Михайлович Безредка[6] ва франсуз физиологи Шарл Ричет[7] томонидан киритилган бўлиб, у 1913-йилда анафилаксияни ўрганиш учун физиология ёки тиббиёт бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлган[8][9].
Анафилактик шокнинг асосий сабаби заҳарнинг инсон танасига кириб бориши эди, масалан, илон чақиши билан. Сўнгги йилларда терапевтик ва диагностик аралашувлар пайтида анафилактик шок тез-тез кузатилмоқда—дори воситаларини (пенициллин ва унинг аналоглари, стрептомицин, Б1 витамини, диклофенак, амидопирин, аналгин, новокаин), иммун зардоблари, ёд ўз ичига олган тери моддалари, радиопак моддаларни қўллаш тест ва гипосенсибилизация терапияси. Аллергенлар ёрдамида, қон қуйишдаги хатолар, қон ўрнини босувчи моддалар ва бошқалар.
Анафилактик шокнинг сабаблари
Анафилактик шокнинг асосий сабаби заҳарнинг инсон танасига кириб бориши эди, масалан, илон чақиши билан. Сўнгги йилларда терапевтик ва диагностик аралашувлар пайтида анафилактик шок тез-тез кузатилмоқда—дори воситаларини (пенициллин ва унинг аналоглари, стрептомицин, Б1 витамини, диклофенак, амидопирин, аналгин, новокаин), иммун зардоблари, ёд ўз ичига олган тери моддалари, радиопак моддаларни қўллаш, тест ва гипосенсибилизация терапияси. Аллергенлар ёрдамида, қон қуйишдаги хатолар, қон ўрнини босувчи моддалар ва бошқалар.
Заҳарлар
Ҳйменоптера (арилар ёки асаларилар) ёки Триатомине буглари каби чақадиган ёки тишлайдиган ҳашаротларнинг заҳари сезгир одамларда анафилактик шокни келтириб чиқариши мумкин[3][10]. Ушбу мақолада тасвирланган, тишлаш жойидан бошқа жойда пайдо бўладиган аломатлар хавф омиллари сифатида кўриб чиқилиши мумкин[11][12]. Бироқ, инсон ўлимларининг тахминан ярмида тасвирланган аломатлар кузатилмади[13].
Овқат
Кўпгина озиқ-овқатлар анафилактик шокни келтириб чиқариши мумкин. Бу аллергенни озиқ-овқат билан биринчи марта қабул қилгандан сўнг дарҳол содир бўлиши мумкин[14]. Географик жойлашувга қараб, аллергенлар рўйхатида баъзи озиқ-овқатлар устунлик қилиши мумкин. Ғарб маданиятларида бу ерёнғоқ, буғдой, ёнғоқ, баъзи денгиз маҳсулотлари (масалан, қисқичбақасимонлар), сут ёки тухумни ўз ичига олиши мумкин[15][3]. Яқин Шарқда бу кунжут уруғи бўлиши мумкин, Осиёда эса нўхат мисолдир[15]. Оғир ҳолатлар аллергенни ютиш натижасида юзага келади, лекин кўпинча реакция аллерген билан алоқа қилганда содир бўлади[5]. Болаларда аллергия ёши билан йўқолиши мумкин. 16 ёшга келиб, сут ва тухумларга нисбатан муросасизлик билан оғриган болаларнинг 80 фоизи ушбу маҳсулотларни оқибатларсиз истеъмол қилиши мумкин. Ёнғоқ учун бу кўрсаткич 20 % ни ташкил қилади[16].
Хавф омиллари
Астма, экзема ва аллергик ринит каби касалликларга чалинган одамларда озиқ-овқат, латекс, контраст моддалар таъсирида анафилактик шок ривожланиш хавфи ортади, аммо гиёҳванд моддалар ёки ҳашаротлар чақиши эмас. Бир тадқиқот шуни кўрсатдики, атопик касаллик тарихи бўлган ва анафилактик шокдан вафот этганларнинг 60 % ҳам астма билан касалланган. Мастоцитоз билан касалланганлар хавф остида. Аллерген билан охирги алоқадан қанча вақт ўтган бўлса, анафилактик шок хавфи шунчалик паст бўлади.
Патогенез
Патогенез дарҳол юқори сезувчанлик реакциясига асосланади. Шокнинг кенг тарқалган ва энг муҳим белгиси—бу ҳужайралар томонидан кўп миқдорда ажралиб чиқадиган гистамин ва бошқа воситачилар таъсирида периферик, сўнгра марказий қон айланишининг бузилиши билан қон оқимининг кескин пасайиши. Тери совуқ, нам ва сиянотик бўлади. Мия ва бошқа органларда қон оқимининг пасайиши билан боғлиқ ҳолда, ташвиш, онгни йўқотиш, нафас қисилиши пайдо бўлади, сийиш бузилади.
Анафилактик шокнинг белгилари

Анафилактик шок одатда бир неча дақиқа ёки соат ичида турли аломатлар билан намоён бўлади[17]. Анафилактик шок ривожланишининг биринчи аломати ёки ҳатто хабарчиси аллергеннинг танага кирган жойида аниқ маҳаллий реакция-ҳашарот чақиши ёки инъэкция жойида ғайриоддий оғриқ, кучли шиш, шиш ва қизариш.дори, терининг қаттиқ қичиши, тери бўйлаб тез тарқаладиган (умумий қичишиш), қон босимининг кескин пасайиши. Аллерген оғиз орқали қабул қилинганда, биринчи аломат қоринда ўткир оғриқ, кўнгил айниши ва қусиш, диарея, оғиз бўшлиғи ва ҳалқумнинг шишиши бўлиши мумкин. Препаратнинг мушак ичига киритилиши билан ретростернал оғриқ пайдо бўлиши (қовурғалар остида кучли сиқилиш) препаратни қўллашдан 10-60 минут ўтгач кузатилади.
Кейинчалик тез ривожланади, ҳалқумнинг аниқ шишиши, бронхоспазм ва ларингоспазм, нафас олишнинг кескин қийинлашишига олиб келади. Нафас олишнинг қийинлиги тез, шовқинли, бўғиқ (астматик) нафас олишнинг ривожланишига олиб келади. Гипоксия ривожланади. Беморнинг ранги оқариб кетади; лаблар ва кўринадиган шиллиқ пардалар, шунингдек, оёқ-қўлларнинг дистал учлари (бармоқлар) сиянотик (кўкариш) бўлиши мумкин. Анафилактик шок билан оғриган беморда қон босими кескин пасаяди ва коллапс ривожланади. Бемор ҳушини йўқотиши ёки ҳушидан кетиши мумкин.
Анафилактик шок жуда тез ривожланади ва аллерген танага киргандан кейин бир неча дақиқа ёки соат ичида ўлимга олиб келиши мумкин.
Анафилактик шокни даволаш

Анафилактик шокнинг биринчи босқичи инексия ёки тишлаш жойидан юқорига турникет қўйиш ва адреналинни шошилинч равишда юбориш — 0,2-0,5 мл 0,1 % эритма тери остига ёки яхшиси, томир ичига юборишдир[3]. Агар ларингеал шиш белгилари пайдо бўлса, томир ичига 10-20 мл 0,9 % натрий хлорид эритмасида 0,3 мл 0,1 % адреналин (эпинефрин) эритмасини юбориш тавсия этилади; преднизон 1-5 мг/кг ИВ ёки ИМ. Ўткир нафас етишмовчилиги кучайган тақдирда, беморни дарҳол интубация қилиш керак. Трахеяни энтüбасён қилиш мумкин бўлмаса, коникотомия, тракеостомия қилингёки трахеяни 6 та кенг тешикли игна билан тешиб қўйинг. Адреналинни киритиш қисқа вақт ичида (бир неча дақиқа) 1-2 мл 0,1 % эритманинг умумий умумий дозасигача такрорланиши мумкин, аммо ҳар қандай ҳолатда эпинефринни фраксиёнел қисмларда юбориш керак[18]. Келажакда адреналин қон босими, юрак уриши тезлиги, дозани ошириб юбориш белгиларига (тремор, тахикардия, мушакларнинг буришиши) эътибор қаратиб, унинг қисқа ярим умрини ҳисобга олган ҳолда, керак бўлганда юборилади. Адреналиннинг ҳаддан ташқари дозасига йўл қўймаслик керак, чунки унинг метаболитлари анафилактик шок курсини ёмонлаштириши ва адренергик рецепторларни блокировка қилиши мумкин.
Адреналинни глюкокортикоидлар билан кузатиб бориш керак. Шу билан бирга, сиз билишингиз керакки, анафилактик шокни тўхтатиш учун зарур бўлган глюкокортикоидларнинг дозалари физиологик дозалардан ўн баравар юқори ва артрит каби сурункали яллиғланиш касалликларини даволаш учун ишлатиладиган дозалардан кўп марта юқори. Анафилактик шокда зарур бўлган глюкокортикоидларнинг одатий дозалари 1 катта метилпреднизолон (пулс терапияси учун) 500 мг (яъни 500 мг метилпреднизолон) ёки 5 дексаметазон 4 мг (20 мг) ампула ёки 5 ампула преднизолон 30 мг (150 мг). Кичикроқ дозалар самарасиз. Баъзида юқорида кўрсатилганидан каттароқ дозалар ҳам талаб қилинади — керакли доз беморнинг анафилактик шок ҳолатининг оғирлигига қараб белгиланади. Глюкокортикоидларнинг таъсири, адреналиндан фарқли ўлароқ, дарҳол пайдо бўлмайди, лекин ўнлаб дақиқалар ёки бир неча соатдан кейин, лекин узоқ давом этади. Бронхоспазмни бартараф этиш учун, адреналин (эпинефрин) таъсирига чидамли—эуфиллин (аминофиллин) 2,4 % — 20 мл томир ичига секин, преднизолон-1,5-3 мг/кг.
Шунингдек, қон босимини пасайтирмайдиган ва юқори ўзига хос аллергик потенциалга эга бўлмаганлар орасидан антигистаминларнинг киритилиши кўрсатилган: 1-2 мл 1 % дифенгидрамин ёки супрастин, тавегил. Дипразинни қўлламанг — бошқа фенотиязин ҳосилалари каби, у ўзининг сезиларли аллерген салоҳиятига эга ва қўшимча равишда, анафилакси билан оғриган беморда аллақачон паст қон босимини пасайтиради. Замонавий тушунчаларга кўра, илгари кенг тарқалган бўлиб қўлланган калций хлорид ёки калций глюконатнинг киритилиши нафақат кўрсатилмайди, балки беморнинг аҳволига ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин. 10-20 мл 2,4 % аминофилин эритмасини секин томир ичига юбориш бронхоспазмни энгиллаштиради, ўпка шишини камайтиради ва нафас олишни осонлаштиради.
Анафилактик шок билан оғриган беморни мияга яхши қон таъминлаш учун пастга туширилган ёки горизонтал (кўтарилмаган!) Юқори тана ва бош билан горизонтал ҳолатда жойлаштирилиши керак (паст қон босими ва мияга қон таъминоти пастлиги ҳисобга олинган ҳолда). Гемодинамикани ва қон босимини тиклаш учун кислород инҳалациясини, томир ичига шўр ёки бошқа сув-туз эритмасини ўрнатиш тавсия этилади.
Анафилактик шокни олдини олиш
Анафилактик шок ривожланишининг олдини олиш, биринчи навбатда, потенциал аллергенлар билан алоқа қилмасликдир. Ҳар қандай нарсага (дорилар, озиқ-овқат, ҳашаротлар чақиши) алержиси бўлган беморларда аллерген потенциали юқори бўлган ҳар қандай дори-дармонлардан бутунлай қочиш керак ёки эҳтиёткорлик билан ва фақат тери текширувидан сўнг маълум бир дорига аллергия йўқлигини тасдиқлайди[15].
Манбалар
- ↑ „Анафилаксия“, Энциклопедический словарь медицинских терминов. М.: Советская энциклопедия, 1982—1984 гг..
- ↑ Тинтиналли, Жудитҳ Э.. Эмергенcй Медиcине: А Cомпреҳенсиве Студй Гуиде (Эмергенcй Медиcине (Тинтиналли)). Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл Cомпаниэс, 2010 — 177—182-бет. ИСБН 0-07-148480-9.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Анапҳйлахис: Реcент адванcес ин ассессмент анд треатмент // Андоза:Нп3. — ДОИ:10.1016/ж.жаcи.2009.08.025. — ПМИД 19815109.
- ↑ Коплин, ЖЖ; Мартин, П.Э., Аллен, К.Ж. Ан упдате он эпидемиологй оф анапҳйлахис ин чилдрен анд адулц (эн) // Cуррент опинион ин аллергй анд cлиниcал иммунологй : жоурнал. — 2011. — 10 (вол. 11, но. 5). — П. 492—496. — ПМИД 21760501.
- ↑ 5,0 5,1 Леэ, ЖК; Вадас, П. Анапҳйлахис: мечанисмс анд манагемент // Cлиниcал анд эхпериментал аллергй : жоурнал оф тҳе Бритиш Соcиэтй фор Аллергй анд Cлиниcал Иммунологй. — 2011. — 7 (т. 41, № 7). — С. 923—938. — ПМИД 21668816.
- ↑ Алехей С. Злйгостев, Э-Маил wебмастер@ҳисториc.ру. „АНАФИЛАКТИЧЕСКИЙ ШОК“. соҳмет.ру. 2016-йил 9-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 29-март.
- ↑ Боден, СР; Wеслей Буркс, А. Анапҳйлахис: а ҳисторй wитҳ эмпҳасис он фоод аллергй (эн) // Иммунологиcал ревиэwс : жоурнал. — 2011. — 7 (вол. 242, но. 1). — П. 247—257. — ПМИД 21682750.
- ↑ Марх, Жоҳн. Росен'с эмергенcй медиcине: cонcепц анд cлиниcал праcтиcе 7тҳ эдитион. Пҳиладелпҳиа, ПА: Мосбй/Элсевиэр, 2010 — 15111528-бет. ИСБН 9780323054720.
- ↑ Триггиани, М; Пателла, В., Стаиано, Р.И., Граната, Ф., Мароне, Г. Аллергй анд тҳе cардиовасcулар сйстем // Cлиниcал анд эхпериментал иммунологй. — 2008. — 9 (т. 153 Суппл 1). — С. 7—11. — ПМИД 18721322. — Андоза:ПМC.
- ↑ "Киссинг бугс": потентиал дисеасе веcторс анд cаусе оф анапҳйлахис // Андоза:Нп3. — ДОИ:10.1086/652769. — ПМИД 20462351.
- ↑ Билò, М.Б. Анапҳйлахис cаусед бй Ҳйменоптера стингс: фром эпидемиологй то треатмент (эн) // Аллергй : жоурнал. — 2011. — 7 (вол. 66 Суппл 95). — П. 35—7. — ДОИ:10.1111/ж.1398-9995.2011.02630.х. — ПМИД 21668850.
- ↑ Спеакинг тҳе саме лангуаге: Тҳе Wорлд Аллергй Организатион Субcутанеоус Иммунотҳерапй Сйстемиc Реаcтион Градинг Сйстем // Андоза:Нп3. — ДОИ:10.1016/ж.жаcи.2009.10.060. — ПМИД 20144472.
- ↑ Билò, БМ; Бонифази, Ф. Эпидемиологй оф инсеcт-веном анапҳйлахис (эн) // Cуррент Опинион ин Аллергй анд Cлиниcал Иммунологй. — Андоза:Нп3, 2008. — 8 (вол. 8, но. 4). — П. 330—337. — ДОИ:10.1097/АCИ.0б013э32830638c5. — ПМИД 18596590.
- ↑ Леэ, ЖК; Вадас, П. Анапҳйлахис: мечанисмс анд манагемент // Cлиниcал анд эхпериментал аллергй : жоурнал оф тҳе Бритиш Соcиэтй фор Аллергй анд Cлиниcал Иммунологй. — 2011. — 7 (т. 41, № 7). — С. 923—938. — ДОИ:10.1111/ж.1365-2222.2011.03779.х. — ПМИД 21668816.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 Симонс, ФЕ; Wорлд Аллергй, Организатион. Wорлд Аллергй Организатион сурвей он глобал аваилабилитй оф эссентиалс фор тҳе ассессмент анд манагемент оф анапҳйлахис бй аллергй-иммунологй спеcиалисц ин ҳеалтҳ cаре сеттингс (эн) // Анналс оф Аллергй, Астҳма & Иммунологй : жоурнал. — 2010. — 5 (вол. 104, но. 5). — П. 405—412. — ДОИ:10.1016/ж.анаи.2010.01.023. — ПМИД 20486330. Архивировано 26 апрел 2012 года.
- ↑ Боден, СР; Wеслей Буркс, А. Анапҳйлахис: а ҳисторй wитҳ эмпҳасис он фоод аллергй (эн) // Иммунологиcал ревиэwс : жоурнал. — 2011. — 7 (вол. 242, но. 1). — П. 247—257. — ДОИ:10.1111/ж.1600-065Х.2011.01028.х. — ПМИД 21682750. — Андоза:ПМC.
- ↑ Осwалт М.Л., Кемп С.Ф. Анапҳйлахис: оффиcе манагемент анд превентион // Иммунол Аллергй Cлин Нортҳ Ам. — 2007. — 5 (т. 27, № 2). — С. 177—191. — ДОИ:10.1016/ж.иаc.2007.03.004. — ПМИД 17493497.. — „Cлиниcаллй, анапҳйлахис ис cонсидеред ликелй то бе пресент иф анй оне оф тҳреэ cритериа ис сатисфиэд wитҳин минутес то ҳоурс“.
- ↑ Симонс, ФЕ; Wорлд Аллергй, Организатион. Wорлд Аллергй Организатион сурвей он глобал аваилабилитй оф эссентиалс фор тҳе ассессмент анд манагемент оф анапҳйлахис бй аллергй-иммунологй спеcиалисц ин ҳеалтҳ cаре сеттингс (эн) // Анналс оф аллергй, астҳма & иммунологй : оффиcиал публиcатион оф тҳе Америcан Cоллеге оф Аллергй, Астҳма, & Иммунологй : жоурнал. — 2010. — 5 (вол. 104, но. 5). — П. 405—412. — ПМИД 20486330. Архивировано 26 апрел 2012 года.