Anarxizm

Анархизм

Анархизм (юн. „анарчиа“ – ҳокимияцизлик, бебошлик) – раҳбар сифатида фақат алоҳида шахснинг хоҳиш-иродасинигина тан олиб, ҳар қандай ҳокимият ва давлат тузумини рад этувчи жамият тўғрисидаги таълимот. Антик дунё замонидаёқ анархизмга хос фикр юритиш аломатлари бўлган, қадимги христианликда диний шаклда, кейинчалик ўрта асрлар мазҳабларида ҳам учрайди. Лекин илмий назария сифатида анархизм кейин пайдо бўлган. Немис файласуфи К. Шмидт (Штирнер), франсуз олими П. Прудон, россиялик М. Бакунин унинг назариётчилари ҳисобланади. Анархизм баъзи ўринларда либерализм билан чатишиб кетади, ҳар қандай давлат ҳокимиятини йўқотишни ва ишлаб чиқарувчилар уюшмаларининг федерациясини тузишни ёқлайди.

Анархизм анъанавий куч тузилмалари ғояларига қарши чиқади ва уларни савол остига олади. Файласуф Томас Ҳоббс ўзининг „Левиафан“ асарида анархист жамиятларни левиафани бор марказлашган давлатга қарама-қарши ибора сифатида ишлатади.

Ҳозир теориядаги анархист давлатлар йўқ. Лекин айрим давлатларда, масалан, Ливан, Нигерия, Курдистон ҳудудлари, Мексика, Конго давлатларида анархизмнинг айрим элементларини кўрамиз.

Анархизмнинг индивидуалист анархизм, анархосиндикализм, анархизм-коммунизм каби турлари мавжуд.

Анархизмнинг асосий элементлари:

– Антидавлатчилик: анархизмга кўра давлат кераксиз ва табиатан мажбурлов воситаси бўлиб келган. Уларга кўра ҳокимият марказсизлаштирилиши ва фуқаролар ўртасида горизонтал тақсимланиши керак.

– Индивидуал эркинлик: анархистлар шахсий эркинлик ва автономияга урғу беришади, инсон ўз қарорларини эркин, ҳеч қандай марказий ҳокимият иштирокисиз қабул қилиши керак деб ҳисоблашади.

– Тенглик: анархистлар учун социал тенглик муҳим ва улар ижтимоий иерархиялар ва иқтисодий эксплатацияга қарши курашишади.

Анархизм давлат ҳокимиятини, мажбурий бошқарув тизимларини ва ижтимоий ҳиэрарчияларни рад этувчи мафкура бўлиб, тарихан жамиятда эркинлик ва тенгликни та’минлаш учун давлат тузилмалари ва куч ишлатар идораларисиз ўзини ўзи бошқаришга асосланган тизимларни ривожлантиришни тарғиб қилган. Бу мафкура ХВИИИ аср охирида ва ХИХ аср бошларида, айниқса, Франсия Инқилоби ва саноат даврида жамиятдаги иқтисодий ва ижтимоий адолацизликларга қарши норозилик кайфиятининг кучайиши билан кенг тарқалди.

Анархизмнинг келиб чиқиши ва тарихий ривожи

Анархизмнинг илк илдизлари қадимги юнон ва шарқ фалсафасида ҳам кузатилади. Бу ғояни тизимли мафкура сифатида биринчи бўлиб ишлаб чиққанлардан бири Пер-Жозеф Прудон бўлган. Прудон “Мулк – бу ўғирлик” деган машҳур иборани айтган ва мулкчилик ва капитализмни танқид қилган. Унинг фикрича, жамият ўзини ўзи бошқариши керак ва давлатнинг аралашувисиз яшаши мумкин. ХИХ асрда Прудоннинг издошлари Микҳаил Бакунин ва Пётр Кропоткин каби рус инқилобчиларининг ғоялари анархизмни янада ривожлантириб, давлат ҳокимиятига қарши курашган ва жамиятдаги эркин ижтимоий тузумни таклиф этган.

Анархизм ғоялари ва та’сири

Анархизм ХИХ аср охири ва ХХ аср бошларида турли давлатларда инқилобий ҳаракатлар ва ишчилар ташкилотларига та’сир кўрсатди. Россия, Испания, Италия ва Франсия каби мамлакатларда анархистик партиялар ва ташкилотлар пайдо бўлди. Айниқса, Испанияда анархизм кучли та’сирга эга бўлиб, 1936–1939-йиллардаги Испания фуқаролар уруши даврида Каталония ва Арагон каби ҳудудларда анархистларнинг ўзини ўзи бошқариш тизимлари ташкил этилган. Бу ҳудудларда саноат ва қишлоқ хўжалиги кооперациялари тузилиб, анархист ғоялар асосида бошқарилган.

Анархизмнинг турли йўналишлари ва шакллари

Анархизм бир нечта йўналишларга эга:

1. Анарко-коммунизм – Анархизмнинг энг кенг тарқалган йўналиши бўлиб, иқтисодий тенглик ва мулкчиликка қарши ғояларни илгари суради. Пётр Кропоткин бу йўналишни ривожлантирган.

2. Анарко-синдикализм – Ишчилар ҳаракатларига таяниб, касаба уюшмалар ва ишчилар ташкилотлари орқали эркин жамият тузишни мақсад қилади. Бу йўналиш, айниқса, Франсия ва Испанияда ривожланган.

3. Анарко-индивидуализм – Давлат ва жамият томонидан чекловлардан холи индивидуал эркинликни та’минлашни талаб қилувчи йўналиш. Эмма Голдман ва Макс Стирнер ушбу йўналишнинг машҳур вакилларидир.

4. Яшил анархизм – Экологик масалаларга э'тибор қаратади ва капитализмни табиий ресурсларни эксплуатация қилганликда танқид қилади.

Анархизмнинг замонавий даврлардаги та’сири

Бугунги кунда анархизм тўғридан-тўғри давлатлар бошқарувида мавжуд бўлмаса ҳам, бир қанча мамлакатларда анархист ҳаракатлар ва партиялар фаолият кўрсатади. Хусусан, Испания, Италия, Янги Зеландия ва АҚШда анархизм ғояларига асосланган кичик сиёсий ташкилотлар, экологик ва феминист ҳаракатлар, шунингдек, антиглобалист ҳаракатлар ўз та’сирини сақлаб қолган. Анархизм, шунингдек, кўплаб замонавий норозилик ҳаракатларида — “Оккупай” ҳаракатида, иқлим ўзгаришига қарши норозиликларда, интернет эркинлиги ва адолатли ижтимоий тузум талаб қилувчи ҳаракатларда ҳам кўзга ташланади.

Анархизм ғоялари ҳозирги кунда ҳам жамиятни ўзгартириш ва кучли давлат назорати ёки капитализм та’сирига қарши курашда алтернатив ёндашув сифатида мавжудлигини давом эттиради.