Anaxita
Анахита – зардуштийлик динида ободонлик ва фаровонлик маъбудаси. Қадимги деҳқонлар ёғингарчилик ва ҳосилдорликни Анахитанинг мўжизаси деб ҳисоблашган. Қадимги ҳайкалтарошлар Анахитани бир қўлида анор ёки олма ушлаб турган аёл шаклида тасвирлаганлар. Археологик қазишмаларда Анахитанинг сополдан ясалган ҳайкалчалари ҳам учраб туради.
Анахита – қадимги форсча ном бўлиб, эроний маъбуда номининг шаклларидан биридир. Унинг тўлиқ ва дастлабки шакли Арадви Сура Анахита (Арəдвī Сūрā Анāҳитā) бўлиб, у ҳинд-эрон космологиясида муҳим ўрин тутган илоҳий сиймолардан бири саналади[1]. Анахита сувлар маъбудаси (Абан) сифатида эъзозланган бўлиб, унумдорлик, шифо ва донишмандлик билан боғланган. Эрон ҳудудида Анахита ибодатхонаси ҳам мавжуд.
Ўрта ва замонавий форс тилида бу ном Ардвисур Анаҳид (اردویسور آناهید), арман тилида эса Анаҳит шаклида учрайди. Анахитага бағишланган бутхона секта ибодатлари милоддан аввалги ИВ асрда пайдо бўлган ва кейинчалик Сосонийлар давридаги бутпарастликка қарши ҳаракатлар натижасида йўқ қилинган[2].
Анахита маъбудасининг рамзи лотус гули (нилуфар) ҳисобланади. Нилуфар фестивали (форсча: Жашн-э Нилупар) ҳар йили июл ойининг биринчи ҳафтаси охирида ўтказилади. Ушбу фестивалнинг айнан шу даврда ўтказилиши нилуфар гулларининг ёз бошида очилиши билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Классик антик даврнинг юнон ва рим тарихчилари унга Анаïтис деб мурожаат қилишган ёки уни ўз пантеонларидаги худолардан бири билан боғлашган. 270 Анахита номли силикатли С-типли астероид унинг номи билан аталган. Унинг диний сектада синеретик маъбуда сифатида тавсифланган бўлиб, иккита мустақил унсурдан таркиб топган. Биринчиси – осмон дарёси ҳақидаги ҳинд-эроний тушунчасининг намоён бўлиши бўлиб, у ер юзидаги дарёлар ва ирмоқларга сув етказиб берувчи манба сифатида тасвирланган. Иккинчиси эса келиб чиқиши номаълум бўлган, бироқ ўзига хос хусусиятларини сақлаб қолган маъбуда бўлиб, у қадимги Месопотамия маъбудаси Инанна-Иштар билан боғланган[3]. Бир назарияга кўра, бу ҳолат қисман Анахитани зардуштийлик дини таркибига киритиш истагидан келиб чиққан бўлиб, унинг секта ғояларининг шимоли-ғарбий ҳудудлардан бутун Форсга тарқалиши натижасида юзага келган[3].
Ҳерман Ломмелнинг фикрига кўра, ҳинд-эроний даврида бу илоҳиянинг асл номи Сарасватī бўлган бўлиб, бу ном „сувларга эга бўлган“ деган маънони англатади[4]. Авестода унинг номи Арəдууī Сūрā Анāхитā шаклида бўлиб, бу „сувга алоқадор, қудратли ва беғубор“ деган маънони билдирган. Ҳиндларнинг Сарасватī маъбудаси сингари, Анāхитā ҳам экинлар ва чорваларни озиқлантирган. У ҳам илоҳия, ҳам унинг тимсоли бўлган афсонавий дарё сифатида улуғланади. „У барча ер юзидаги оқаётган сувларга тенг даражада улкан куч-қувватга эга“ дея тасвирланган (Яшт 5.3)[5].
Хусусиятлари
Номланиши
Фақатгина Арəдвī сўзи ушбу маъбудага хос бўлиб[1], бу сўз бошқа жойда учрамайди ва дастлаб „нам“ деган маънони англатган бўлиши мумкин. Сūра ва Анāхīта сўзлари эса умумий Авесто тилида берилган сифатлардир[6]. Улар мос равишда „қудратли“ ва „пок“ деган маъноларни англатади[7][8]. Бу сифатлар бошқа маъбудалар ёки илоҳий тушунчаларга, масалан, Ҳаома ва Фравашиларга нисбатан ҳам қўлланган[9][10]. Ушбу сифатлар Ведик Санскрит тилида ҳам мавжуд[11].
Сув илоҳияси (Абāн) сифатида бу язата ҳинд-эроний келиб чиқишга эга бўлиб, Ломмел сўзларига кўра, санскрит тилидаги Сарасватī билан боғлиқ[12][13][14]. Сарасватī сингари, унинг прото-эрониялик эквиваленти *Ҳараҳватī бўлиб, ҳинд-эронийча *Сарасватī сўзидан келиб чиққан. Қадимги эроний шакли *Ҳараҳватī бўлиб, бу ном дарёлари кўп бўлган ҳудудга берилган. Унинг замонавий пойтахти Кобул бўлиб, Авестода Ҳараҳваитī, қадимги форс тилида Ҳара(ҳ)увати-, юнонча Арахосия (Арачосиа) деб юритилган[15].
Аредви Сура Анахита Ведик Ҳиндистондаги Деви Сарасватī сингари экинлар ва чорваларни озиқлантирувчи маъбуда сифатида тасвирланган. У ҳам илоҳия, ҳам унинг тимсоли бўлган афсонавий дарё сифатида мадҳ этилган. „У барча ер юзидаги оқаётган сувларга тенг даражада улкан куч-қувватга эга“ деб тасвирланган. Баъзи тарихчиларнинг таъкидлашича, Анахита арийлик келиб чиқишига ва Осмон дарёси тушунчаси билан боғлиқлигига қарамай, қадимги ҳинд матнларида унинг тўғридан-тўғри ўхшаши ёки ҳатто номига яқин бирон-бир эквиваленти мавжуд эмас[16]. Веда матнларида Сарасватī бу тушунчани ифодалаган бўлса, кейинчалик бу ролни Ганга орқали ифодалашган[17].
Сосонийлар ва ундан кейинги даврларга оид ўрта форс матнларида Арəдвī Сūра Анāхīта Ардвисур Анāҳīй шаклида учрайди[18]. Далиллар Анāхīтāнинг ғарбий Эрондан келиб чиққанлигига ишора қилади[19].
Анахита, шунингдек, славян мифологиясидаги Мат Сйра Земля билан ҳам умумий хусусиятларга эга[20].
Муқаддас матнларда
Аредви Сура Анахита асосан Яшт 5 (Ясна 65) да тилга олинади, бу қисм Абан Яшт номи билан ҳам танилган бўлиб, Авестода сув илоҳиясига бағишланган мадҳиядир ва энг узун ҳамда бошқаларига нисбатан яхшироқ сақланган қисм ҳисобланади. Ясна 65 Аб-Зоҳр маросимида, яъни сувларга бағишланган қурбонлик маросимида ўқиладиган учинчи мадҳия бўлиб, Ясна хизматининг якуний маросимларида тилга олинади.
Яшт 5 нинг айрим оятлари Абан Няшес таркибига ҳам киради, бу эса Хурда Авеста нинг сув илоҳиясига бағишланган ибодат қисми ҳисобланади.
Нйбергнинг фикрига кўра[21] ва Ломмел ҳамда Wиденгрен томонидан айтилганидек[22][23], Абан Яштнинг қадимий қисмлари жуда эрта даврда, эҳтимол Гоҳлар (Гатҳалар) яратилганидан кўп ўтмай ёзилган.
Ясна 38, бу „ер ва муқаддас сувларга“ бағишланган бўлиб, етти бобдан иборат Ясна Ҳаптангҳāити таркибига киради ва тил жиҳатидан Гоҳлар билан тенг даражада қадимий ҳисобланади.
Яштнинг айрим қисмларида Анахита тасвирида номувофиқликлар ҳам учрайди.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Бойcе 1983б, с. 1003.
- ↑ Бойcе 1975б, с. 454.
- ↑ 3,0 3,1 Маландра, Wиллиам (1983), Ан Интродуcтион то Анcиэнт Ираниан Религион: Реадингс фром тҳе Авеста анд Ачаэменид Инсcриптионс, Миннеаполис, МН: Университй оф Миннесота Пресс, 119-бет, ИСБН 0-8166-1114-9
- ↑ Ломмел, Ҳ. "Анаҳита-Сарасвати, " Асиатиcа, Фесцчрифт Ф. Wеллер, Леипзиг, 1954, пп. 405-13
- ↑ Бойcе, М. Анаҳид, Энcйcлопæдиа Ираниcа
- ↑ Бойcе 1982, с. 29.
- ↑ Ломмел 1927, с. 29.
- ↑ Бойcе 1982, с. 202.
- ↑ Грай 1926, с. 99.
- ↑ Грай 1926, с. 133.
- ↑ cф. Мониэр-Wиллиамс 1898.
- ↑ Бойcе 1983б, с. 1003.
- ↑ Ломмел 1954, сс. 405–413.
- ↑ Бойcе 1975а, с. 71.
- ↑ Бойcе 1983б, с. 1003.
- ↑ Ҳеэстерман, Ж.C.; Ван ден Ҳоэк, Алберт; Колфф, Дирк; Оорт, М.С. (1992), Ритуал, Стате, анд Ҳисторй ин Соутҳ Асиа: Эссайс ин Ҳоноур оф Ж.C. Ҳеэстерман, Леиден: БРИЛЛ, 795-бет, ИСБН 90-04-09467-9
- ↑ Маландра, Wиллиам (1983), Ан Интродуcтион то Анcиэнт Ираниан Религион: Реадингс фром тҳе Авеста анд Ачаэменид Инсcриптионс, Миннеаполис, МН: Университй оф Миннесота Пресс, 119-бет, ИСБН 0-8166-1114-9
- ↑ Бойcе 1983б, с. 1003.
- ↑ де Жонг 1997, с. 105
- ↑ Гимбутас, Марижа. „АНCИЭНТ СЛАВИC РЕЛИГИОН: А СЙНОПСИС“. Ин: То ҳонор Роман Жакобсон: эссайс он тҳе оccасион оф ҳис 70. биртҳдай, 11. Оcтобер 1966. Берлин, Бостон: Де Груйтер Моутон, 2018. п. 753. ҳттпс://дои.орг/10.1515/9783111604763-064
- ↑ Нйберг 1938, с. 260,291,438.
- ↑ Ломмел 1954, с. 406.
- ↑ Wиденгрен 1955, с. 48.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |