Ҳамси — Энграулидаэ оиласининг кичик, кенг тарқалган эм-хашак балиғи. Аксарият турлари денгиз сувларида учрайди, бироқ уларнинг бир нечтаси шўр сувда ҳам мавжуд[1].

Кенжа туркум: Энграулидаэ

140 дан ортиқ турлари 17 авлодга бўлиб жойлаштирилган. Улар Атлантика, Ҳинд ва Тинч океанларида, Қора ва Ўрта ер денгизларида жойлашган. Ҳамси одатда ёғли балиқ сифатида таснифланади[2].

Генера

Энграулидаэ оиласига мансуб авлод
Генера Турлар Изоҳ Генера Турлар Изоҳ
Амазонспраттус 1 Анчоа 35
Анчовиа 3 Анчовиэлла 4
Cетенграулис 2 Cоилиа 13
Энкрасиколина 5 Энграулис 9 Тури жинс, барча тижорат аҳамиятга эга турларни ўз ичига олади.
Журенграулис 1 Лйcенграулис 4
Лйcотҳрисса 1 Папуэнграулис 1
Псеудосетипинна 1 Птеренграулис 1
Сетипинна 8 Столепҳорус 20
Тҳрйсса 24

Хусусиятлари

Европа ҳамсиси, Энграулис энcрасиcолус

Ҳамси — каудал (қуйруқ) финининг тагидан чўзилган кумуш рангли чизиқ туфайли кўк акс эттирилган кичик яшил балиқ. Улар 2 смдан 40 смгача бўлади.

Бурни тўмтоқ, иккала жағида майда, ўткир тишлари бор. Буруннинг ўзига хос рострал органи мавжуд бўлиб, унинг аниқ вазифаси номаълум бўлса-да, табиатда электросенсор ҳисобланади[3][4]. Оғизи селд балиғи ва кумуш балиқларидан каттароқдир, бу иккита балиқ бошқа жиҳатлари билан ҳамсига жуда ўхшайди. Ҳамси планктон ва яқинда тухумдан чиққан балиқларни ейди.

Тарқатиши

Ҳамси бутун дунё океанининг тарқоқ ҳудудларида учрайди, аммо мўтадил сувларда тўпланган ва жуда совуқ ёки жуда иссиқ денгизларда кам учрайди ёки йўқ. Улар одатда ҳарорат ва шўрланишнинг кенг диапазонини жуда яхши қабул қиладилар. Катта турларини дарё бўйлари ва кўрфазлардаги туби лойқа бўлган саёз, шўр жойларда учратиш мумкин.

Европа ҳамсиси Ўрта ер денгизида, хусусан Алборан денгизида[5], Эгей денгизида ва Қора денгизда кўп. Ушбу тур мунтазам равишда Крит, Греция, Сицилия, Италия, Франсия, Туркия, Шимолий Эрон, Португалия ва Испания қирғоқлари бўйлаб овланади. Улар Шимолий Африка қирғоқларида ҳам учрайди. Турларнинг диапазони Европанинг Атлантика қирғоғи бўйлаб Норвегиянинг жанубигача чўзилган. Уруғланиш октабр ва март ойларида содир бўлади, лекин 12 °C (54 °Ф) дан совуқ сувда эмас. Афтидан, ҳамси қирғоқдан камида 100км узоқликда, сув юзасига яқин жойда юмуртлайди.

Экология

Ҳамси ўз муҳитидаги деярли ҳар бир йиртқич балиқ учун муҳим озиқ-овқат манбаи бўлиб, Калифорния ҳалибути, тош балиқлари, сариқ қуйруқ, акула, чинук ва коҳо лосослари кабилар учун мазали озуқадир. Бу денгиз сутемизувчилари ва қушлар учун ҳам жуда муҳимдир; масалан, калифорния қўнғир пеликанлари[6] ва нафис қушқўнмасларнинг наслчилик муваффақияти ҳамси кўплиги билан чамбарчас боғлиқ.

Озиқлантириш ҳаракати

Ҳамси, кўпчилик клупоидлар (селд балиғи, сардаля ва ҳамси) сингари, сузаётганда оғзини очадиган филтр озиқлантирувчи ҳисобланади. Сув оғиз бўшлиғидан ўтиб, гиллалардан ўтиб кетганда, озиқ-овқат зарралари гилл ракерлари томонидан элакдан ўтказилади ва қизилўнгачга ўтказилади[7].

Тижорат турлари

Умумий номи Илмий номи Максимал

узунлиги

Ўртача узунлиги Максимал

оғирлиги

Максимал

ёши

Тропик

даражаси

Балиқ ФАО ИТИС ИУCН статус
Эуропеан анчовй* Энграулис энcрасиcолус (Линнаэус, 1758) 20.0 cентиметр (7.9 ин) 13.5 cентиметр (5.3 ин) 49 грам (1.7 оз) 5 еарс 3.11 LC IUCN 3 1.svg Леаст cонcерн
Аргентине анчоита Энграулис анчоита (Ҳуббс & Марини, 1935) 17.0 cентиметр (6.7 ин) 10.0 cентиметр (3.9 ин) 25 грам (0.88 оз) ? еарс 2.51 LC IUCN 3 1.svg Леаст cонcерн
Cалифорниан анчовй Энграулис мордах (Гирард, 1856) 24.8 cентиметр (9.8 ин) 15.0 cентиметр (5.9 ин) 68 грам (2.4 оз) 7 еарс 2.96 LC IUCN 3 1.svg Леаст cонcерн
Жапанесе анчовй Энграулис жапониcус (Темминcк & Счлегел, 1846) 18.0 cентиметр (7.1 ин) 14.0 cентиметр (5.5 ин) 45 грам (1.6 оз) 4 еарс 2.60 Нот ассессед
Перувиан анчовета Энграулис рингенс (Женйнс, 1842) 20.0 cентиметр (7.9 ин) 14.0 cентиметр (5.5 ин) ? г 3 еарс 2.70 LC IUCN 3 1.svg Леаст cонcерн
Соутҳерн Африcан анчовй Энграулис cапенсис (Гилчрист, 1913) 17.0 cентиметр (6.7 ин) 11.0 cентиметр (4.3 ин) ((Линф+Лм)/2) ? г ? еарс 2.80 Нот ассессед

Балиқчилик

Қора денгиз

Туркиянинг тижорат флоти йилига ўртача 300 минг тонна балиқ овлайди. Энг катта овлаш ноябр ва декабр ойларига тўғри келади[8].

Перу

Перу анчоус балиқчилиги дунёдаги энг йирик балиқ овлашларидан бири бўлиб, бошқа ҳамси турларидан анча юқори.

Озиқ-овқат сифатида

Ҳамси билан натюрморт, 1972, Антонио Сиcурезза

Ҳамсиларни қайта ишлаш ва сақлашнинг анъанавий усули — уларни шўр сувга солиб тузлаш, уларни даволашга рухсат бериш ва кейин уларни ёғ ёки тузга ўраш. Бу характерли кучли таъмга олиб келади ва гўшт қуюқ кул рангга айланади. Сирка билан тузланган, испан боқуэронларида бўлгани каби, ҳамси юмшоқроқ ва гўшти оқ рангни сақлайди. Рим даврида ҳамси ферментланган балиқ соуси учун асос бўлган. Гарум узоқ масофали савдо учун етарлича узоқ сақлаш муддатига эга эди ва саноат миқдорида ишлаб чиқарилган. Ҳамси ҳам афродизяк сифатида хом истеъмол қилинган[9].

Бугунги кунда улар кўплаб таомларни лаззатлаш учун оз миқдорда ишлатилади. Кучли таъми туфайли улар бир нечта сослар ва зираворлар таркибига киради, жумладан Wорcестершире соуси, Сезар салатининг сосу, ремоуладе, Гентлеманъс Релиш, кўплаб балиқ сослари ва Cафé де Парис сариёғининг баъзи версияларида. Маиший фойдаланиш учун ҳамси филетоси ёг 'ёки туз билан майда банкаларда ёки банкаларда ўралади, баъзан каперс атрофида ўралади. Ҳамси пастаси ҳам мавжуд. Балиқчилар, шунингдек, оркинос ва леврек каби катта балиқлар учун ўлжа сифатида ҳамси фойдаланадилар.

Одамларнинг ҳамси билан боғлайдиган кучли таъми даволаш жараёнига боғлиқ. Италияда алиcи номи билан танилган янги ҳамси анча юмшоқроқ таъмга эга[10]. Барколадан олинган ҳамси (маҳаллий лаҳжада: „Сардони барcолани“) айниқса машҳур. Фақат Триэсте кўрфазидаги Сироккода топилган бу оқ гўштли балиқлар энг юқори нархларга сотилади[11].

Швеция ва Финландияда ҳамси номи анъанавий зираворлар билан чамбарчас боғлиқ, шунинг учун „ҳамси“ маҳсулоти одатда спратлардан тайёрланади[12] ва селд балиғи „ҳамси-зираворлар“ сифатида сотилиши мумкин. Энграулидаэ оиласидан балиқлар Швецияда сарделл ва Финландияда сарделли деб номланади, бу эса рецептларни таржима қилишда чалкашликка олиб келади.

Индонезия, Сингапур, Малайзия ва Филиппин каби Жануби-Шарқий Осиё мамлакатларида улар чуқур қовурилган ва газак ёки гарнитур сифатида истеъмол қилинади. Улар малай тилида Икан Билис, индонез тилида Икан Тери ва филиппин тилида Дилис номи билан танилган[13].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Лоэб, М.В. (2012). „А неw спеcиэс оф Анчовиэлла Фоwлер, 1911 (Cлупеиформес: Энграулидаэ) фром тҳе Амазон басин, Бразил“. Неотропиcал Ичтҳёлогй. 10-жилд, № 1. 13–18-бет. дои:10.1590/с1679-62252012000100002.
  2. ↑ „Wҳат'с ан оилй фиш?“. Фоод Стандардс Агенcй (2004-йил 24-июн). 2010-йил 10-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-сентябр.
  3. ↑ Бемис, Wиллиам Э.; Ҳетҳерингтон, Тҳомас Э. (28-май 1982-йил). „Тҳе Ростал Орган оф Латимериа чалумнаэ: Морпҳологиcал Эвиденcе оф ан Элеcтрореcептиве Фунcтион“. Cопеиа. 1982-жилд, № 2. 467-бет. дои:10.2307/1444635. ЖСТОР 1444635.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  4. ↑ Нелсон, Гаретҳ. Энcйcлопедиа оф Фишес Пахтон, Ж.Р.: . Сан Диэго: Аcадемиc Пресс, 1998 — 94–95-бет. ИСБН 978-0-12-547665-2. 
  5. ↑ C.Мичаэл Ҳоган. 2011.
  6. ↑ Андерсон, Даниэл W.; Гресс, Франклин; Маис, Кеннетҳ Ф.; Келлй, Паул Р. (1980). Нортҳ, Нанcе (муҳ.). „Броwн пелиcанс ас анчовй стоcк индиcаторс анд тҳеир релатионшипс то cоммерcиал фишинг“ (ПДФ). CалCОФИс Репорц. 21-жилд. Cалифорниа Cооперативе Оcеаниc Фишериэс Инвестигатионс. 55-бет. 2012-12-23да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2022-09-13. „Пелиcан репродуcтиве рате ... депендс ларгелй он левелс оф анчовй абунданcе анд аваилабилитй.“
  7. ↑ Боне, Қ., & Маршалл, Н. (1982).
  8. ↑ „Туркиш Блаcк Сеа Аcоустиc Сурвейс: Wинтер дистрибутион оф анчовй алонг тҳе Туркиш cоаст“. Миддле Эаст Течниcал Университй Институте оф Марине Сcиэнcес. 2019-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-сентябр.
  9. ↑ „Таcитус: Германиа“. тҳелатинлибрарй.cом.
  10. ↑ „Wҳите Анчовй Филлец (Боқуэронес)“. мархфоодс.cом.
  11. ↑ Георгес Десруэс „Эине Ланге Начт ам Меэр“, Ин: Триэст — Сервус Магазин (2020), п 73.
  12. ↑ „Фоод: Фирст cатч ёур анчовиэс“. Тҳе Индепендент (22-ноябр 1997-йил). 2009-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган.
  13. ↑ Бенаёун. „Дилис“ (эн-УС). 196 флаворс (2017-йил 3-июл). Қаралди: 2022-йил 19-август.