Андрей Владимирович Станишевский (1904-йил, Владикавказ, Владикавказ округи, Россия империясининг Терск вилояти — 1993-йил Тошкент, Ўзбекистон Республикаси) — совет, ўзбек, тожик тадқиқотчиси, шарқшунос-олим, этнограф, географ, ҳарбий топографчи, тарихчи, таржимон, Помир ва Афғонистон бўйича мутахассис., СССР Фанлар академияси Тожикистон-Помир экспедисияси махсус партияси бошлиғи; жамоат арбоби, ёзувчи, Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси а’зоси; БДСБ(Бирлашган давлат сиёсий бошқармаси) бўлими бошлиғи (1933-йилгача), 1942-йилдан совет армияси зобити, назқидирув зобити, Афғонистон, Эрон, Тибетда хорижий разведкага қарши курашда қатнашган; совет-афғон чегарасини демаркасия қилиш комиссия раиси ўринбосари; “Правда”нинг Тошкентдаги мухбирлари бўлими Жамоатчилик қабулхонаси мудири лавозимларида фаолият олиб боради. Ўзбекистоннинг кўплаб шарқшунос олимлари унинг шогирдлари эди[1].  

Андрей Владимирович Станишевский
Андрей Владимирович Станишевский
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 17-июн 1904-йил
Владикавказ Россия империяси

Биографияси

У асли Владикавказдан, фуқаролар урушида қатнашган ишчи, кейинчалик профессионал чекист бўлади. 1922-йилдан бошлаб у Туркистонда, Тошкентда, Помирда тез-тез бўлиб, муҳим оператив вазифаларни бажаради. Киевда у ҳарбий хизмат ўташ билан бирга Ташқи алоқалар институтида ҳам таҳсил олади. 1923-йилдан—1925-йилгача Тошкентда Россия империясининг Туркистон ўлкаси ҳарбий губернатори архиви ҳужжатлари билан, Тошкент шарқшунослари ишида, 1928-йилда инглиз разведкасига қарши курашиш учун ДСБнинг Тоғли Бадахшон вилояти бошқармаси бошлиғининг ўринбосари сифатида Помирга юборилади. Ўшанда ҳам у маҳаллий аҳоли орасида катта обрў-э’тиборга эга бўлади. 1929-йилда унинг Хоруғдаги квартирасида помир исмоилийлари билан пешоварлик воизлар ўртасида диний мулоқот бўлиб ўтади. 1933-йил баҳорида у Москвага ўтказилади ва у ерда босмачилар ҳаракати тарихини ўрганади. Кейинчалик Станишевский СССР Фанлар академиясининг Тожик-Помир комплекс экспедисиясига юборилади ва у ерда Махсус партия раҳбари этиб тайинланади.  

Экспедисиянинг вазифаси этнографик материаллар, исмоилий қўлёзмалар, Тоғли Бадахшон тарихига оид афсоналарни ёзиб олиш, архив материалларини тўплаш ва тизимлаштиришдан иборат эди. 1934-йилда Шарқшунослик институтига исмоилий фирманларининг ноёб коллексиясини туҳфа қилди. Москвага қайтгач, у адабиёт ва шарқшунослик билан шуғуллана бошлайди. Станишевский Азиз Ниалло тахаллусини олиб, Помир ва Ҳиндукуш ҳақида қизиқарли этнографик ма’лумотларга эга (1933-1941-йилларда) ҳикоя ва ҳикояларни нашр этади. 1936-йилда унинг жуда ажойиб "Ҳабашистон бўйлаб саёҳат" китоби нашр этилади ва у ерга у жосус сифатида ташриф буюради. Бу ҳақда Андрей Владимирович сўзлаб беради. Станишевскийнинг 1973-йилда нашр этилган "Уйғонган Шарқ" романи алоҳида шуҳрат келтиради.

1941-йилда Ўрта Осиёга, сўнгра Эронга (1941-1947) чекист ходими сифатида юборилади. Туркистон ҳарбий округи разведкасида хизмат қилади, Помирда чегараларни белгилаш бўйича совет-афғон комиссияси таркибида фаолият олиб боради (1947), кейин у подполковник унвони билан демобилизасия қилинади. Сўнгги йилларда Станишевский  Тошкентда яшаб ижод қилади, маҳаллий архивларда жонбозлик кўрсатади, бундан ташқари, у 1867—1917-йиллардаги Қуруқ чўл тарихини ўрганади[2].

Мукофотлар ва унвонлар

Манбалар

  1. ↑ Памяти писателя-востоковеда // Народное слово. Печатный орган Олий Мажлиса Республики Узбекистан и Кабинета министров Республики Узбекистан / Гл. ред. А. Джурабаев и др.. — Ташкент: Издательско-полиграфический концерн «Шарқ» при Управлении делами аппарата Президента Республики Узбекистан, 1993. — 7 сентября (№ 173 (680)). — С. 4.. 
  2. ↑ „Незабываемые встречи. Андрей Станишевский, он же Азиз Ниалло. При необходимости мог остановить работу своего сердца…“.