Андрзеж Wитолд Wажда (пл; 1926-йил 6-март – 2016-йил 9-октябр) – полшалик кино ва театр режиссёри. У Оскар мукофоти[1], Олтин палма япроғи[2], шунингдек, Фахрий Олтин шер[3] ва Фахрий Олтин айиқ мукофотлари совриндори бо'либ, „Полша кино мактаби“нинг ко'зга ко'ринган вакилларидан бири ҳисобланган. У айниқса уруш мавзусидаги учта филм – Авлод (филм, 1955) (1955), Канал (филм) (1957) ва Кул ва олмос (1958) трилогияси билан жаҳонга машҳур бо'лган[4].

Андрзеж Wажда
Андрзеж Wитолд Wажда

Вайда 1963-йилда
Таваллуди 1926-йил 6-март (1926-03-06) (100 ёш)
Сувалки, Иккинчи Полша Республикаси
Вафоти 9-октябр 2016-йил(2016-10-09)
(90 ёшда)
Варшава, Полша
Фуқаролиги Полша
Таълими Лодз кино мактаби
Касби
  • Кинорежиссёр
  • Театр режиссёри
Фаолият йиллари 1951–2016
Турмуш ўртоғи
  • Габриэла Обремба (1949–1959)
    ажрашган
  • Зофия Жуховска (1959–1967)
    ажрашган
  • Беата Тишкевич (1967–1969)
    ажрашган
  • Кристина Захватович (1974–2016)
Болалари Каролина Вайда
Отаси Жакуб Wажда
Онаси Аниэла Биаłоwąс
Мукофотлари
Имзоси

Жаҳоннинг энг нуфузли кинорежиссёрларидан бири сифатида э'тироф этилган[5] Вайда о'з асарларида о'з Ватанининг сиёсий ва ижтимоий эволюциясини ёритиб берган,[6] Полша миллий о'зига хослиги афсоналарини таҳлил қилган ҳамда энг ог'ир шароитларда ҳам инсоний қадр-қимматни сақлаб қолиш ё'лидаги кураш каби умуминсоний г'ояларни очиб берган.

Унинг то'ртта филми Чет тилидаги энг яхши филм номинациясида Оскар мукофотига номзод этиб ко'рсатилган: Вадасанд (филм) (1975)[7], Вилколик қизлар (1979)[8], Cзłоwиэк з żэлаза (филм) (1981) ва Катин (филм) (2007)[9].

Ёшлик йиллари

Вайда Сувалки шаҳрида туг'илган[10], унинг онаси Аниэла (қизлик фамилияси Бяловас) мактаб о'қитувчиси, отаси Жакуб Важда эса ҳарбий хизматчи бо'лган[11]. 1942-йилда у Полша қаршилик ко'рсатиш ҳаракатига қо'шилиб, Армия Краёва сафида хизмат қилган. Урушдан кейин Краковдаги Тасвирий сан'ат академиясида рассомлик ё'налишида таҳсил олган, шундан со'нг Лодз кино мактабига о'қишга кирган[12]. Бу мактабда Роман Полански каби ко'плаб машҳур полшалик режиссёрлар ҳам та'лим олишган.

Дастлабки фаолияти

Режиссёр Александер Фордга ассистентлик қилганидан со'нг, Вайдага о'з филм суратга олиш имконияти берилди. Авлод (филм, 1955) (1955) унинг илк йирик бадиий филми бо'лди. Шу билан бир вақтда Вайда театрда ҳам режиссёрлик фаолиятини бошлади, жумладан, Майкл Газзонинг Ёмг'ирли халта (1959), Ҳамлет (1960) ва Уилям Гибсоннинг Арғимчоқ учун икки киши (1963) асарларини саҳналаштирди. Вайда Авлод филмининг урушга қарши мавзусини давом эттириб, яна иккита салмоқли асарни яратди: Канал (филм) (1957) (Канн кинофестивалининг Махсус ҳакамлар ҳай'ати мукофотини Ингмар Берганнинг Еттинчи муҳр филми билан бо'лишиб олган) ва Збигниэw Cйбулски бош ролни ижро этган Кул ва олмос (1958) филми[13].

У ко'пинча аллегория ва символизм элементларига бой асарлар яратишга интилган.[14] Лотна (1959) филми сурреалистик саҳналарга то'ла бо'лса, у франсуз янги то'лқини услубидаги Гуноҳсиз сўфийлар (1960) филмини ҳам суратга олди. 1960-йилларнинг о'рталарида Стефан Зеромский романи асосида Кул (филм, 1965) (1965) филмини яратди ҳамда чет элларда бир нечта лойиҳаларни амалга оширди.

1967-йилда машҳур актёр Збигниэw Cйбулски фожиали тарзда вафот этди[15]. Вайда бу ё'қотишга о'зининг Ҳаммаси сотилади (1968) филми орқали муносабат билдирди.


Сан’атдаги э’тироф

Андрзеж Wажда (марказда), тахм. 1970-йил

1970-йиллар Андрзеж Wажда ижодининг энг маҳсулотли даври бўлиб, у ўн дан ортиқ филмларни суратга олди: Ландсcапе Афтер тҳе Баттле (1970), Пилате анд Отҳерс (1971), То'й (1972) — Станисłаw Wйспиаńскининг машҳур поляк шеърий драмасининг киноверсияси, Ва'да қилинган ер (1975), Ман оф Марбле (1977) — воқеалари икки даврда кечувчи филм, биринчи қисм Полшадаги сталинизм даври эпизодларини кўрсатади, Сояли чизиқ (1976), Роугҳ Треатмент (бошқа номи Wитҳоут Анестҳесиа) (1978), Тҳе Орчестра Cондуcтор (1980), бош ролни Жоҳн Гиэлгуд ижро этган; шунингдек, Жаросłаw Иwасзкиэwиcз романлари асосидаги иккита психологик ва экзистенсиал филм — Тҳе Бирч Wоод (1970) ва Тҳе Маидс оф Wилко[16] (1979). Тҳе Бирч Wоод филми 7-чи Москва халқаро кинофестивалида қатнашган ва Вайда режиссёрлик учун Олтин мукофотни қўлга киритган.[17]

Вайда театрда ҳам фаолиятини давом эттирди, жумладан, Плай Стриндберг, Достоевскийнинг Иблислар ва Настася Филипповна — Вайда талқинидаги Идиот, Висланскийнинг Ноябр кечаси, Славомир Мрожекнинг Тҳе Иммигранц, Дантон иши ёки Ақл тушлари каби асарларни саҳналаштирди.[18]

1974-йилдаги тасвирга олиш жараёнида Вайда

Вайданинг кейинчалик Полшанинг ривожланиб бораётган "Солидарлик" ҳаракатига қўшилиши Ман оф Ирон (1981) филмида намоён бўлди. Бу Мармар одам филмининг тематик давоми бўлиб, унда "Солидарлик" етакчиси Леч Wаłęса ўз ролида гавдаланган. Филм сюжети стахановчи бўлган, кейинчалик диссидентга айланган Социалистик меҳнат қаҳрамони Анна Wалентйноwиcз ҳаётига асосланган бўлиб, Валентиновичнинг кемасозлик заводидан ҳайдалиши ва Богдан Борусеwиcзнинг Алина Пиэнкоwска билан яширин тўйи каби реал воқеаларга ишора қилади.[19] Режиссёрнинг бу ҳаракатдаги иштироки Полша ҳукуматини Вайданинг кино компаниясини ёпишга мажбур қилди. Филм учун Вайда Канн кинофестивалининг асосий мукофоти — "Олтин палма япрог'и"ни қўлга киритди.

1983 йилда у Франсуз республикаси тақвимининг 1794-йилига (Иккинчи йил) бағишланган, Инқилобдан кейинги террор даврини ёритувчи ва бош ролни Гéрард Депардиэу ижро этган Дантон филмини суратга олди. Полшадаги ҳарбий ҳолат фонида яратилган ушбу картинада Вайда инқилоб қанчалик осонликча террорга айланиши ва "ўз фарзандларини еб бошлаши" мумкинлигини кўрсатиб берди.[20] Ушбу филм учун Вайда Луи Деллюк мукофоти ҳамда "Сезар" мукофоти (Энг яхши режиссёр) билан тақдирланди. 1980-йилларда у шунингдек, Ҳанна Счйгулла бош ролни ижро этган А Лове ин Германй (1983), Тадеуш Конвицкий романининг экранизацияси бўлган Муҳаббат саргузаштлари хроникаси (1986) ҳамда Достоевский романи асосидаги Иблислар (1988) филмларини суратга олди. Театрда эса Достоевскийнинг Cриме анд Пунишмент (1984) асари талқини, шунингдек, Антигона, Ҳамлетнинг кетма-кет версиялари ва ХХ аср бошларидаги яҳудийларнинг Тҳе Дйббук асари каби ўзига хос спектаклларни саҳналаштирди. 1989-йилда у 16-чи Москва халқаро кинофестивали ҳакамлар ҳай’атига раислик қилди.[21]

1990-йилдан кейинги ижодий фаолияти

Катин (2007) филмини суратга олиш жараёни

1990-йилда Андрей Вайда Федериcо Феллини ва Ингмар Бергмандан кейин ушбу мукофотга сазовор бўлган учинчи режиссёр сифатида Европа кино академиясининг ҳаётий ютуқлари мукофоти билан тақдирланди. 1990-йилларнинг бошларида у сенатор этиб сайланди ва Варшавадаги "Театр Поwсзечнй"нинг бадиий раҳбар этиб тайинланди. У Иккинчи жаҳон уруши даврига бағишланган филмларни суратга олишда давом этди, улар орасида етим болаларга ғамхўрлик қилган поляк-яҳудий шифокори ҳақидаги Корчак[22] (1990), Тождор бургут узуги (1993) ва яҳудий-поляк муносабатларига бағишланган Муқаддас ҳафта (1995) филмлари мавжуд. 1994-йилда Вайда япон актёри Тамасобуро Бандони княз Мишкин ва Настася ролларида ўйнатиб, Ф. М. Достоевскийнинг Идиот романи асосида Настасжа филмини суратга олди. Филм оператори кейинчалик Вайданинг энг яқин ҳамкорларидан бирига айланган Паwеł Эделман эди. 1996 йилда режиссёр Ҳеч ким қиз[23] филми билан бошқа йўналишга ўтди. Бу ўсмирлик давридаги драма бўлиб, учта ўрта мактаб қизлари ўртасидаги муносабатларнинг қоронғу ва ма'навий жиҳатларини очиб берди. 1999 йилда Вайда поляк романтик шоири Адам Миcкиэwиcзнинг достонига асосланган Пан Тадеуш эпик филмини чиқарди.[24]

Бир йил ўтиб, 2000-йилги Оскор тақдирлаш маросимида Вайбага жаҳон киносига қўшган ҳиссаси учун Фахрий Оскор мукофоти топширилди;[25] у кейинчалик бу мукофотни Краковдаги Ягеллон университетига совға қилди.[26] 2002-йилда Вайда Роман Полански бош роллардан бирини ижро этган Қасос комедия спектаклининг киноверсиясини суратга олди. 2006-йил феврал ойида Вайда Берлин халқаро кинофестивалида ҳаётий ютуқлари учун Фахрий Олтин айиқ мукофоти билан тақдирланди.[27] 2007-йилда Вайданинг отаси ҳам қурбон бўлган Катин қирг'ини ҳақида ҳикоя қилувчи Катин филми намойиш этилди; филмда режиссёр яқинларини (оналари, рафиқалари ва болаларини) кутаётганларнинг оғир тақдирини ҳам кўрсатиб берди. Филм 2008-йилда “Энг яхши чет тилидаги филм” номинациясида Оскор мукофотига номзод бўлган.[28]

Вайда рафиқаси Крйстйна Зачwатоwиcз билан, 2010-йил

Ушбу картинадан сўнг Вайда Крйстйна Жанда бош ролни ижро этган Ширин қамиш (2009) филмини суратга олди. Филм қисман Жаросłаw Иwасзкиэwиcзнинг қисқа ҳикоясига асосланган. Филм худди шу йили саратон касаллигидан вафот этган Жанданинг турмуш ўртоғи, оператор ва Вайданинг узоқ йиллик дўсти ҳамда ҳамкори Эдwард Кłосиńски хотирасига бағишланган. Ушбу филм учун Вайда 2009-йилги Берлин халқаро кинофестивалида Алфред Бауэр Призе билан тақдирланди. Шунингдек, у 2009-йилги Европа кино мукофотлари доирасида ФИПРЕСCИ мукофотини олди. Ссенарийси Жанусз Гłоwаcки томонидан ёзилган ва бош ролни Роберт Wиęcкиэwиcз ижро этган Леч Валенса ҳақидаги биографик Wалеса. Ман оф Ҳопе (Wаłęса. Cзłоwиэк з надзиэи) филмининг жаҳон премераси 2013-йилги Венеция кинофестивалида бўлиб ўтди. Унинг сўнгги филми поляк авангард рассоми Włадйсłаw Стрземиńски ҳаётига бағишланган, бош ролни Богусłаw Линда ижро этган 2016-йилги Тасвирдан кейин (Поwидоки) филми бўлди.

Вайда 1994-йилда Краков шаҳрида Япон сан'ати ва технологияси марказини (Манггҳа) та'сис этди. 2002-йилда у поляк киноижодкори Wожcиэч Марcзеwски билан биргаликда ўзининг кино мактабига асос солди ва унга раҳбарлик қилди. Вайда мактаби талабалари таниқли европалик кинорежиссёрлар бошчилигидаги турли кино курсларида қатнашадилар.[29]

Шахсий ҳаёти

Вайда тўрт марта уйланган. Учинчи хотини актриса Беата Тйсзкиэwиcз бўлиб, уларнинг Каролина исмли қизи бор (1967-йилда туғилган). Тўртинчи рафиқаси эса театр рассоми ва актриса Крйстйна Зачwатоwиcз эди.[30]

2009-йил сентабр ойида Вайда Роман Полански 13 ёшли қизни гиёҳванд моддалар билан та'минлаган ва зўрлаганликдаги 1977-йилги айблови юзасидан Швейсарияда ҳибсга олинганидан кейин уни озод қилишни талаб қилган.[31]

Вайда 2016-йил 9-октабрда Варшава шаҳрида 90 ёшида ўпка етишмовчилигидан вафот этди.[32][4] У Краковдаги Салватор қабристонига дафн этилган.[33]

Мукофотлар ва унвонлар

2011-йилда Оқ бургут ордени билан тақдирлаш маросимидаги Андрей Вайда
Россия Президенти Дмитрй Медведев Андрей Вайдага Дўстлик орденини топшириш маросимида, 2010-йил 6-декабр
Салwатор Cеметерй
Андрзеж Wажданинг қабри

Манбалар

  1. ↑ Кауфман, Мичаэл Т.. „Андрзеж Wажда, Тоwеринг Аутеур оф Полиш Cинема, Диэс ат 90“ (2016-йил 10-октябр). Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  2. ↑ „Аccлаимед Полиш филм диреcтор Андрзеж Wажда диэс агед 90“. Агенcе Франcе-Прессе (2016-йил 9-октябр). Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  3. ↑ „Вениcе Филм Фестивал то Ҳонор Полиш Аутеур Андрзеж Wажда“. Тҳе Ҳоллйwоод Репортер (2013-йил 22-август). Қаралди: 2017-йил 19-феврал.
  4. ↑ 4,0 4,1 Натале, Ричард „Андрзеж Wажда, Cелебратед Полиш Диреcтор, Диэс ат 90“. вариэтй.cом (2016-йил 9-октябр). Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Андрзеж Wажда“. Қаралди: 2017-йил 9-июн.
  6. ↑ „Андрзеж Wажда“. Қаралди: 2017-йил 11-июн.
  7. ↑ „Тҳе 48тҳ Аcадемй Аwардс (1976) Номинеэс анд Wиннерс“. осcарс.орг. Қаралди: 2012-йил 18-март.
  8. ↑ „Тҳе 52нд Аcадемй Аwардс (1980) Номинеэс анд Wиннерс“. осcарс.орг. Қаралди: 2013-йил 8-июн.
  9. ↑ Эткинд, Алехандер; Финнин, Рорй; Блаcкер, Уиллеам; Федор, Жулиэ; Леwис, Симон. Ремемберинг Катйн. Жоҳн Wилей & Сонс, 24 Април 2013. ИСБН 9780745662961. 
  10. ↑ Линcолн, Росс А. „Андрзеж Wажда Диэс: Осcар & Палме д'Ор-Wиннинг Диреcтор Wас 90“. Деадлине Ҳоллйwоод (2016-йил 10-октябр). Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  11. ↑ „Андрзеж Wажда Биограпҳй (1926?-)“. Филмреференcе.cом. Қаралди: 2012-йил 14-август.
  12. ↑ „Андрзеж Wажда – Тwóрcа“. Cултуре.пл. Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  13. ↑ Ҳолдсwортҳ, Ниcк „Андрзеж Wажда, Осcар-Wиннинг Полиш Диреcтор, Диэс ат 90“. Ассоcиатед Пресс (2016-йил 9-октябр). Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  14. ↑ Сторей, Тҳомас „Ман оф Ҳопе: Андрзеж Wажда'с Солидаритй Трилогй“. тҳеcултуретрип.cом (2013-йил 23-октябр). Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  15. ↑ „Збигниэw Cйбулски, Сcреэн Идол Оф Полиш Ёутҳ, Киллед бй Траин“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1967-йил 9-январ), с. 35.
  16. ↑ Мартин, Теэна „Поланд маркс 90 биртҳдай оф леадинг филммакер Андрзеж Wажд“. спартанечо.орг (2016-йил 6-март). Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  17. ↑ „7тҳ Мосcоw Интернатионал Филм Фестивал (1971)“. МИФФ. 2014-йил 3-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 22-декабр.
  18. ↑ Cанбй, Винcент. „WАЖДА'С 'ДАНТОН,' ИНСИДЕ ТҲЕ ФРЕНCҲ РЕВОЛУТИОН“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (1983-йил 28-сентябр). Қаралди: 2026-йил 27-март.
  19. ↑ Сзпорер, Мичаэл. Солидаритй: Тҳе Греат Wоркерс Стрике оф 1980 (эн). Ланҳам, МД: Блоомсбурй Публишинг ПЛC, 2012-07-06. ИСБН 978-0-7391-7487-6. 
  20. ↑ Сзпорер, Миэcзйслаw [Мичаэл] (Wинтер 1983–1984). "Андрзеж Wажда'с Реигн оф Террор: Дантон'с Полиш Амбианcе". Филм Қуартерлй 37 (2): 27–34. дои:10.2307/3697387. 
  21. ↑ „16тҳ Мосcоw Интернатионал Филм Фестивал (1989)“. МИФФ. 2013-йил 16-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 24-феврал.
  22. ↑ Wиллард, Дан „Корcзак (1990)“. филмсбйтҳееар.cом (2015-йил 23-ноябр). 2016-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  23. ↑ Эллей, Дерек „Ревиэw: 'Мисс Нободй'“. вариэтй.cом (1997-йил 16-март). Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  24. ↑ „Cентрал Эуропе Ревиэw – Филм: Wажда'с Пан Тадеусз“. cе-ревиэw.орг. 2000-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  25. ↑ Сторозйнски, Алех. „Поланд'с Мовиэ Cонсcиэнcе: Аcадемй Ҳонорс Андрзеж Wажда фор ҳис филмс оф фреэдом“. Тҳе Неw Ёрк Даилй Неwс (2000-йил 26-март), с. 6. 2025-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 27-март.
  26. ↑ Полиш филм-макер донатес осcар то университй. Тҳе Ванcоувер Сун (2000-йил 7-апрел), с. Д9.
  27. ↑ 27,0 27,1 „Призес & Ҳоноурс 2006“. Берлин Интернатионал Филм Фестивал. 2010-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  28. ↑ Брадшаw, Петер. „Катйн“ (эн-ГБ). Тҳе Гуардиан (2009-йил 18-июн). Қаралди: 2026-йил 27-март.
  29. ↑ „Строна Wажда Счоол & Студио тймcзасоwо ниэдост пна“. wаждасчоол.пл. Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  30. ↑ Мокрзйcка-Покора, Моника „Крйстйна Зачwатоwиcз-Wажда – Тwóрcа“. Cултуре.пл (2005-йил 1-сентябр). Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  31. ↑ „Оутcрй овер Полански'с детентион“. ББC Неwс (2009-йил 28-сентябр).
  32. ↑ „Полиш филм диреcтор Андрзеж Wажда диэс“. ББC Неwс (2016-йил 10-октябр). Қаралди: 2016-йил 10-октябр.
  33. ↑ „Андрзеж Wажда ниэ żйже. Wйбитнй реżйсер миаł 90 лат“. газета.пл (2016-йил 9-октябр). Қаралди: 2016-йил 9-октябр.
  34. ↑ „МАГЙАР КÖЗЛÖНЙ“. 2012-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 3-ноябр.
  35. ↑ „Латвижас ун Полижас президенц пāррунā экономиско садарбīбу, энерģēтикас жаутāжумус, садарбīбу“. 2016-йил 20-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 4-ноябр.
  36. ↑ „Указ Президента Российской Федерации от 10.08.2010 г. № 996“ (ру). Президент России. Қаралди: 2023-йил 8-апрел.
  37. ↑ „Медведев наградил Анджея Вайду орденом Дружбы — Новости Политики. Новости@Маил.ру“ (2012-йил 12-январ). 2012-йил 12-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 24-сентябр.
  38. ↑ „Андрзеж Wажда отрзймаł Ордер Чорwаcкиэж Жутрзенки“. Қаралди: 2019-йил 4-ноябр.
  39. ↑ „Теэнетемäркиде кавалерид“. 2014-йил 17-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 4-ноябр.
  40. ↑ „ЛИЭТУВОС РЕСПУБЛИCОС ПРЕЗИДЕНТЕ“. 2011-йил 24-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 4-ноябр.
  41. ↑ „Глориа Артис – Зłотй Медал Засłуżонй Културзе“ (2005-йил 11-сентябр). Қаралди: 2019-йил 4-ноябр.
  42. ↑ „Легиа Ҳонороwа дла Андрзежа Wаждй“. Қаралди: 2019-йил 4-ноябр.
  43. ↑ „ТҲЕ 72НД АCАДЕМЙ АWАРДС 2000“. Қаралди: 2019-йил 4-ноябр.
  44. ↑ „Wажда Сиг. Андрзеж“. Қаралди: 2019-йил 4-ноябр.
  45. ↑ „Берлинале: 1997 Призе Wиннерс“. берлинале.де. 2013-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 8-январ.
  46. ↑ „Берлинале: 1996 Призе Wиннерс“. берлинале.де. 2018-йил 30-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 1-январ.
  47. ↑ „Берлинале: 1988 Программе“. берлинале.де. 2005-йил 8-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 6-март.
  48. ↑ „Андрзеж Wажда Кёто Призе“. Қаралди: 2019-йил 4-ноябр.
  49. ↑ „9тҳ Мосcоw Интернатионал Филм Фестивал (1975)“. МИФФ. 2013-йил 16-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 4-январ.
  50. ↑ „Ноwинй Рзесзоwскиэ : орган КW Полскиэж Зжедноcзонеж Партии Роботниcзеж. 1964, нр 154-180 (липиэc)“. 2019-йил 18-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 4-ноябр.

Ҳаволалар