Ziyosfera

Angliya futboli tarixi

Дастлабки футбол

Футболнинг барча замонавий шакллари саноатдан олдинги инглиз жамиятининг „халқ футболи“ дан илдиз отган[1].

Илк манбалар (14—18-асрлар)

Футбол ҳақидаги энг биринчи манба 1314-йилда Лондоннинг лорд мери Николас де Фарндоне томонидан қирол Эдвард ИИ номидан чиқарилган фармонда келтирилган. Дастлаб норман франсуз тилида ёзилган фармоннинг таржимаси қуйидагиларни ўз ичига олади: „Чунки шаҳарда жамоат майдонларида катта футбол тўплари натижасида пайдо бўлган шовқин-сурон бўлгани каби, Худо сақласин, кўплаб ёмонликлар ҳам юзага келиши мумкин: Биз буюрамиз! Қамоқ азоби билан, келажакда шаҳарда бундай ўйинни тақиқланг“[2]. Инглиз тилида ёзилган футбол ҳақидаги энг қадимги маълумот қирол Генрих ИВ томонидан 1409-йилда чиқарилган декларациядир. Унда „фотебалл“ учун пул ундириш тақиқланган[3]. Бу Лондонга хос хусусият эди, аммо тўловлар ўйинчилардан ёки томошабинлардан ёки иккаласидан ҳам олингани аниқ эмасди. Кейинги йили Генрих ИВ ўз шаҳарларида футбол ва бошқа „ноқонуний хатти-ҳаракатлар“ содир бўлишига йўл қўйган баъзи мерлар ва суд ижрочиларига 20 шиллинг миқдорида жарима солди. Бу бутун Англия бўйлаб футбол ўйналганлиги ҳақидаги энг дастлабки ҳужжатли далилдир[4].

1710-йилда Кембриж университетида футбол ўйналганлиги ҳақида маълумот бор. Доктор Бентлининг Элия эпископига университет низоми бўйича мактубида талабаларнинг футбол ўйнаш учун „Грейсдан маҳрум бўлиш эркинлиги“ ҳақида шикоят бор, крикет ва қонунларда белгиланганидек, улар бундай хатти-ҳаракатлари учун жазоланмайди[5].

Халқ футболининг табиати

18-19-асрларда халқ футболи ҳақида кўплаб маълумотлар мавжуд. Бу, асосан, Ашбоурндаги каби бир-биридан уч миля масофада жойлашган кенг масофаларда голлар билан катта рақамлар учун ўйналадиган ўйин эди. Wҳитеҳавенда мақсадлар порт ва шаҳар ташқарисидаги девор эди. Дербидаги ўйинларда мингга яқин ўйинчи қатнашган. Барча ҳолатларда машқнинг мақсади турли ўлчамдаги ва шаклдаги тўпни, асосан, чўчқа пуфагини мақсад сари тепиш эди. Умуман олганда, тўпни тепиш, ташлаш ёки олиб юриш мумкин эди, аммо баъзи жойларда фақат тепишга рухсат берилган деган қарашлар мавжуд. Олдиндан қандай қоидалар келишилган бўлишидан қатъи назар, нисбатан яхши ташкил этилган бўлса ҳам, халқ футболи жуда хавфли ўйналганига ҳеч қандай шубҳа йўқ. Тепишнинг кенг тарқалган шаклларидан бири бу „шиннинг“ бўлиб, бу атама бошқа ўйинчининг оёқларини тепиш эди ва бу ҳатто тўп юзлаб ярд узоқда бўлса ҳам қонуний ҳисобланарди[1].

Халқ футболи асосан қишлоқ шароитига хос эди ва ўйинлар мамлакат ярмаркаларига тўғри келарди. Ўзгаришлар саноатлаштириш ва аҳолининг мамлакатдан узоқлашиши натижасида шаҳарларнинг ривожланишига олиб келди. Катта майдонларда бир неча соат давом этадиган ўйин ғояси „шаҳар капитализми учун зарур бўлган интизом, тартиб ва тартиб“ га зид эди[6]. 1801-йилда Жозеф Струтт томонидан Британия спорти бўйича сўровномада футбол „илгари Англиянинг оддий аҳолиси орасида мода бўлган“ деб таърифланган[7]. Струтт фолклор футболи обрўсиз, „бироқ кам машқ қилинган“ деб таъкидлаган бўлса ҳам, кодификация кучга киргунга қадар кўплаб ўйинлар ХИХ асрда давом этаверган[8].

Кодификация (1801—1891)

Британия империяси томонидан тарғибот

1800-йилларда футбол бутун оламга кенг тарқала бошлади. Британия империясининг ўзи унинг тарқалишининг асосий ҳаракатлантирувчи кучи эди. Британия империяси футболдан тартиб, интизом ва нафосат каби қадриятларни ўргатиш воситаси сифатида фойдаланмоқчи эди[9]. Бу, шунингдек, эркакларни иш билан таъмилаш ва армияда хизмат қилиши учун шакллантириш, ҳатто аскарлар ва мустамлака амалдорлари орасида машҳур бўлиш имконияти эди[10]. Бу ҳодиса охир-оқибат футболнинг идеал кўринишларини бутун дунё бўйлаб тарғиб қилиш орқали халқ орасида кенг тарқалишига сабаб бўлди.

Англияда футболнинг пайдо бўлиши мамлакатдаги юқори синфлар учун ҳордиқ чиқариш машғулоти эди. Британия империяси футболни тарғиб қилиш орқали нафақат мамлакатда, балки бутун дунёда футболнинг оммалашишига катта таъсир кўрсатди. Англия ва дунёда футболнинг ўсиши мамлакатда маҳаллий элитадан клубларнинг шаклланиши билан бошланди. Ушбу юқорида тилга олинган клубларнинг дастлабки намунаси Ланкаширдаги Дарвен ва Туртон эди. Футбол халқаро миқёсда асосан ёшларни спорт билан шуғулланишга ва кейинчалик ўз клубларини яратишга ундаган таълим тизимлари орқали ривожланди[11]. 1800-йилларда Британия империясининг спортга таъсири катта эди ва „Милан“, „Женоа“, „Грасшопперс“ ва „Янг Бойз“ каби баъзи йирик клубларнинг мос равишда Италия ва Швейсарияда бўлишига қарамай, уларни инглизча ном билан аташга қарор қилинди.

Давлат мактаби футболи

Темза ва Таунсенд клублари ўртасидаги футбол ўйини, Кингстон-апон, Лондон, 1846-йил

19-асрнинг бошланиши билан футбол давлат мактабларида тобора кўпроқ аҳамият касб эта бошлади, чунки у „мускулли насронийлик“ култининг идеалларига жуда мос эди. Бу, худди крикет каби, „характерни шакллантириш“ спорти сифатида қабул қилинди[12]. Ўғил болалар ўйинни Регби мактабида тахминан 1800-йилларда ўйнашни бошлаган, бу деярли 18-аср давомида Уорвикшире штатидаги Регби аҳолиси томонидан ўйналган йиллик Янги йил ўйини туфайли юзга келган[12]. Давлат мактаблари ўз ўқувчиларини Британия империясини бошқаришга қодир бўлишлари учун ҳаракат қилди. Бу сиёсат ҳукмрон синфнинг кучсиз бўлиб қолганлиги сабабли ўтмиш империялари қулаган деган кенг тарқалган эътиқодга жавоб эди[12]. Регбида ўқувчилар шинниликни чиниқтиришни кучайтириш воситаси сифатида қабул қилишга ўргатилди ва улар амалиётни „хакерлик“ номига ўзгартирдилар. Совуқ душ ва жазоловчи крос югуриш (крикет уларга қандай қилиб жентлмен бўлишни ўргатган) тобора жазо сифатида қўлланила бошлади[13]. „Ишлов бериш ўйини“ асрнинг охирида „дриблинг ўйини“дан ажралиб чиқишида хакерлик муҳим омил бўлди[13].

Ардингли коллежининг ўғил болалари ўзларининг футбол уйи учун суратга тушишмоқда, 1916-йил

1820-йилларга келиб, бошқа давлат мактаблари футболнинг ўз версияларини ишлаб чиқишни бошладилар, қоидалар эса кўп йиллар давомида оғзаки равишда келишилган эди. Ҳар бир мактаб (масалан, Этон, Ҳарроw ва Винчестер) ўзига хос тафовутларга эга эди. 1839-йилда Кембриж университетига борган собиқ регби ўқувчиси Алберт Пелл у ерда футбол ўйинларини ташкил қила бошлади, аммо мактабдаги турфа хилликлар туфайли муросасиз қоидалар тўпламини яратишга тўғри келди[14]. 1843-йилга келиб, Этонда тўпни эркин олиб юриш учун имкон берадиган, лекин қўл билан ўйнамаслик учун бир қатор қоидалар мавжуд бўлган деган қараш мавжуд. Биринчи маълум бўлган ўн битталик ўйинлар Этонда бўлиб ўтди, у ерда „дриблинг ўйини“ жуда машҳур эди. 1845-йилда регби мактаби футбол қоидаларининг ёзма версияси тўпни қўлда олиб юриш ва узатиш имконини берди. Регби қоидалари, албатта, ёзилганлиги маълум бўлган энг қадимги қоидалар бўлиб, регби лигаси ва регби иттифоқи эволюциясида муҳим қадам бўлган эди[15].

Этон ўша пайтда ҳакамлар ва лайсменларни оммага таништирди. 1847-йилда Харроуда яна бир давлат мактаби қоидалари яратилди, у Этон сингари „дрибллинг ўйини“да қўлланди. Винчестерда ўйиннинг бошқа бир версияси бор эди[16]. Кембриж университетининг асл қоидалари 1848-йилда турли мактабларда қўлланиладиган қоидалар билан чалғиб қолган талабалар томонидан ёзилган. Бу регби футболидан фарқли равишда ассоциация футболи қоидаларини (яъни, „дриблинг“ ўйини) кодлаштиришга биринчи уриниш эди. Афсуски, Кембриж қоидаларининг асл нусхаси сақланиб қолмаган. Иккала коднинг асосий фарқи шундаки, гарчи ўйинчиларга тўпни қўл билан олиб юришга рухсат берилган бўлса ҳам, ассоциация футболида ўйинчининг қўлида тўп билан югуриши ёки уни жамоадошига узатиши мумкин эмас эди.

Шеффилд, Кембриж ва ФА қоидалари

Шеффилд қоидалари футбол ассоциациясининг расмий қоидалари сифатида қабул қилинган.

1855-56-йиллларнинг қиш ойида Шеффилд Крикет клуби ўйинчилари жисмоний ҳолатини яхши ҳолатда сақлаш учун норасмий футбол ўйинларини ташкил қилишди. Ёунг, Перcй М. (1964) Фоотбалл ин Шеффиэлд, пагес 15 то 17. С. Паул. 1857-йил 24-октабрда улар расман Шеффилд футбол клубини яратдилар, у ҳозир дунёдаги энг қадимги футбол клуби сифатида тан олинади[17]. 1858-йил 21-октябрда клубнинг биринчи йиллик умумий йиғилишида клуб ўз ўйинларида фойдаланиш учун Шеффилд қоидалари лойиҳасини ишлаб чиқди. Хакерлик тақиқланган эди, лекин ўйинчи тўпни ушлаб турмаса ҳам, „адолатли ушлашга“ рухсат берилди[18]. Бир йилдан кўпроқ вақт ўтгач, 1860-йил январ ойида қоидалар қонундан ташқари ҳолатда янгиланди[19].1860-йил 26-декабрда Шеффилд Ҳаллам майдонидаги Сандйгате Роадда янги ташкил этилган Ҳаллам ФCни мағлуб этди ва бу дунёдаги биринчи клублараро ўйин сифатида тарихда қолди[20]. Нотц округи 1862-йилда Ноттингемда яратилган ва 1864-йил декабр ойида расмий равишда ташкил этилган дунёдаги энг қадимги профессионал футбол клуби сифатида тан олинади[21].

1863-йил октябр ойида Кембриж қоидаларининг қайта кўриб чиқилиши жараёни бўлди. Бу 26-октабр, душанба куни Лондондаги Буюк Қиролича кўчасидаги масонлар тавернасида ўн иккита клуб ва мактаблар йиғилишидан бироз олдин содир бўлди. Улардан 11 нафари футбол ассоциациясини (ФА) тузишга рози бўлди[22][23]. Қўлда тўп билан югуриш ҳам тақиқланган эди, лекин ўйинчилар барибир жарима зарбасини тепиш учун „адолатли ушлаш“ ни амалга оширишлари мумкин эди[24].

Қоида ўзгаришларининг таъсири (1863—1891)

1872-йилда Қироллик муҳандислари А. Ф. C.: „комбинация ўйини“ нинг дастлабки экспонентлари

1874-йилда Чарлз В. Алкок жамоавий иш ва ҳамкорликка асосланган ўйин услуби учун „комбинацияли ўйин“ атамасини ҳаётга тақдим этди, бу асосан тўпни дриблинг ўрнига оддий узатиш орқали амалга оширилар эди. Услубнинг кўзга кўринган илк вакиллари қироллик муҳандислари АФC (1863-йилда ташкил этилган) ва Глазгода жойлашган Қуээнъс Парк ФC (1867-йилда ташкил этилган) жамоалари эди[25].

Рақобатбардош, халқаро ва профессионал футбол (1871—1890)

1871-йил 20-июлда Тҳе Спорцман газетасининг офисида ФА котиби Чарлз Алкок ўз қўмитасига: „Ассоциация билан боғлиқ ҳолда Чақирув кубоги ташкил этилиши мақсадга мувофиқдир, унга Ассоциацияга тегишли барча клублар рақобат қилиш учун таклиф қилиниши керак“ деган таклифни берди[26].

Халқаро футбол 1872-йилда Англия терма жамоаси Шотландия терма жамоаси билан биринчи расмий халқаро ўйинда ўйнаш учун Глазгога борганида бошланган ва бу учрашув 1872-йил 30-ноябрда Глазгонинг Партик ҳудудидаги Шотландия крикет клубининг ғарбий қисмида жойлашган Ҳамилтон Cресcентда бўлиб ўтди. Ўйин 0:0 ҳисобидаги дуранг билан якунланди ва уни томоша қилиш учун 4000 томошабин ташриф буюрди[27].

Инглиз клубларида профессионаллар ишлаган бўлса-да, Шотландия футбол ассоциацияси ушбу амалиётни тақиқлашда давом этди. Натижада, кўплаб шотландиялик футболчилар жанубга кўчиб кетишди. Аввалига ФА бунга йўл қўймаслик учун турар-жой чекловларини ўрнатди, аммо улар 1889-йилга келиб олиб ташланди[28]. Престон Нортҳ Энд чемпионат ва кубокда ғалаба қозониб „дубл“ қайд этган биринчи инглиз жамоаси эди ва бу жамоанинг аксарият қисмини шотландиялик футболчилар ташкил этарди. Биринчи мавсумда улар лигада ҳам, Англия кубогида ҳам мағлубияциз серия қайд этишди, бу эса уларни „енгилмаслар“ деб аталишига сабаб бўлди[29][30][31].

Кема қурувчи Роберт Турнбулл билан бирга ва ҳозирда профессионал „барча истеъдодлар жамоаси“ни молиялаштирган бадавлат кончи Самуэл Тйзак Шотландияда ўйинчиларни излаш пайтида кўпинча ўзини руҳоний қилиб кўрсатарди, чунки Сандерленднинг Шотландиядаги ишга олиш сиёсати кўплаб шотландиялик мухлисларни ғазаблантирарди. Аслида, 1895-йилги жаҳон чемпионатида „Сандерленд“нинг бутун таркиби бутунлай Шотландия футболчиларидан тузилган эди[32].

Сандерленддаги Рокер Парки 1898-йилда ташкил этилган ва Арчибалд Леитч томонидан режалаштирилган эди[33][34].

Яна қаранг

  • Инглиз футболи хронологияси
  • Англия футбол лигаси тизимининг тарихи
  • Англия миллий футбол жамоаси тарихи

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Cоллинс, Тонй (1998). Ругбй’с Греат Сплит, паге 1. Франк Cасс.
  2. ↑ Бирлей, Дерек (1993). Спорт анд тҳе Макинг оф Бритаин, паге 32. Манчестер Университй Пресс.
  3. ↑ Магоун, Франcис Пеабодй (1929). Фоотбалл ин Медиэвал Энгланд анд Миддле-Энглиш Литературе. Тҳе Америcан Ҳисториcал Ревиэw, вол. 35, но. 1
  4. ↑ Марплес, Моррис (1954). А Ҳисторй оф Фоотбалл, паге 36. Сеcкер анд Wарбург.
  5. ↑ Маун, Иан. Фром Cоммонс то Лорд'с, Волуме Оне: 1700 то 1750. Рогер Ҳеавенс, 2009 — 14–15-бет. ИСБН 978-1-900592-52-9. 
  6. ↑ Cоллинс, паге 2.
  7. ↑ Струтт, Жосепҳ (1801). Тҳе Спорц анд Пастимес оф тҳе Пеопле оф Энгланд, паге 100. Метҳуэн.
  8. ↑ Cоллинс, паге 3.
  9. ↑ Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Спорц Ҳисторй. Охфорд Университй Пресс, 2017 — 186-бет. ИСБН 9780199858910. 
  10. ↑ Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Спорц Ҳисторй. Охфорд Университй Пресс, 2017 — 190-бет. ИСБН 9780199858910. 
  11. ↑ „12“, Тҳе Охфорд Ҳандбоок Оф Спорц Ҳисторй, 1рст Эделман: , Охфорфд Университй Пресс, 2017 — 183-186-бет. ИСБН 9780197520956. 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Cоллинс, паге 4.
  13. ↑ 13,0 13,1 Cоллинс, паге 5.
  14. ↑ Маршалл, Ҳоwард (1951). Охфорд в Cамбридге. Тҳе Сторй оф тҳе Университй Ругбй Матч, паге 13. Cларке & Cорcоран.
  15. ↑ Cоллинс, пагес 5 то 6.
  16. ↑ „Ҳисторй оф Фоотбалл ин Cамбридге“. Cамбридге Университй АФC. 2006-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-май 2018-йил.
  17. ↑ Фарнсwортҳ, Кеитҳ (1995). Шеффиэлд Фоотбалл: А Ҳисторй. Волуме 1, 1857-1961, пагес 21 то 22. Ҳалламшире Пресс.
  18. ↑ Ҳарвей, Адриан (2005). Фоотбалл — тҳе Фирст Ҳундред Еарс, пагес 95 то 99. Роутледге.
  19. ↑ Мурпҳй, Брендан (2007). Фром Шеффиэлд wитҳ Лове, паге 46. Спорц Боок Лимитед.
  20. ↑ Лоcал анд Генерал Интеллигенcе. Шеффиэлд Даилй Телеграпҳ (28-декабр 1860-йил).
  21. ↑ Голдстеин, Дан (2000). Тҳе Роугҳ Гуиде то Энглиш Фоотбалл, паге 387. Роугҳ Гуидес.
  22. ↑ „Ҳисторй оф Фоотбалл ин Cамбридге“. Cамбридге Университй АФC. 2006-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-май 2018-йил.
  23. ↑ Ҳарвей, паге 133.
  24. ↑ „Тҳе Ҳисторй оф тҳе ФА“. Тҳе ФА. Қаралди: 25-май 2018-йил.
  25. ↑ Алcоcк, Чарлес Wиллиам (1874). Фоотбалл: Оур Wинтер Гаме, паге 83. Набу Пресс.
  26. ↑ Cоллетт, Мике (2003). Тҳе Cомплете Реcорд оф тҳе ФА Cуп, паге 878. СпорцБоокс Лтд.
  27. ↑ „Тҳе Фирст Интернатионал Фоотбалл Матч“. ББC Спорт. Қаралди: 26-май 2018-йил.
  28. ↑ Инглис, Симон. Леагуэ Фоотбалл анд тҳе Мен Wҳо Маде Ит. Wиллоw Боокс, 1988 — 18-бет. ИСБН 0-00-218242-4. 
  29. ↑ Аиткен, Мике. „Сcоц пассинг пионеэрс шапед фоотбалл“. Тҳе Сcоцман (22-март 2008-йил). 2011-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-феврал 2009-йил.
  30. ↑ „Тҳе Сcоттиш Профессорс анд тҳеир роле ин фоотбалл’с фирст Инвинcиблес“. Нутмег Магазине (19-феврал 2019-йил).
  31. ↑ Голдблатт, Тҳе Балл ис Роунд, п. 57.
  32. ↑ „Сундерланд'с Виcториан алл-старс блазед траил фор моней'с руле оф фоотбалл“. Тҳе Гуардиан (25-апрел 2020-йил).
  33. ↑ „Арчиэ’с Легаcй: Ремемберинг Тҳе Фирст Стадиум Арчитеcт“. Популоус (16-июн 2018-йил).
  34. ↑ Дихон. „Невер то Бе Форготтен Фоотбалл Гроундс: Сундерланд'с Рокер Парк“ (18-апрел 2020-йил). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Angliya_futboli_tarixi" dan olindi