Anishinaabelar
Анишинаабе тили (ёки анишинаабе тиллари) — Шимолий Америкада яшовчи анишинаабе халқларига мансуб тубжой тиллар гуруҳи бўлиб, алгонкин тиллари оиласи таркибига киради. Бу тиллар асосан Канада ва АҚШ ҳудудларида тарқалган.
| Анишинаабелар | |
|---|---|
| Ўз номи | Анишинаабе |
| Ҳозирги жойлашув ареали ва аҳоли сони | |
|
АҚШ (Канзас, Мичиган, Миннесота, Шимолий Дакота, Оклаҳома ва Висконсин) | |
| Тил | Инглиз, франсуз, ожибве (жумладан, Оттава шеваси), потаватоми ҳамда алгонквин |
| Дини | Католицизм, методизм ва бошқалар |
| Ўхшаш халқлар | Оттава, ожибвелар, потаватомилар, алгонкинлар ва Канада метислари |
Анишинаабе тиллари ягона стандарт тил эмас, балки ўзаро яқин бўлган бир нечта тиллар ва шевалар мажмуасини ташкил этади. Улар орасида ожибве, оттава, потаватоми ва алгонкин тиллари муҳим ўрин эгаллайди. Ушбу тиллар фонетик, грамматик ва луғавий жиҳатдан ўхшаш бўлса-да, ҳудудий ва тарихий омиллар та’сирида ма’лум фарқларга эга.
Мазкур тиллар ан’анавий равишда оғзаки мулоқот воситаси сифатида шаклланган бўлиб, билимлар авлоддан авлодга ривоятлар, афсоналар, маросимлар ва қўшиқлар орқали етказилган. Европаликлар Шимолий Америкага келишидан олдин анишинаабе тиллари кенг ҳудудда асосий алоқа воситаси бўлган.
Бугунги кунда анишинаабе тиллари асосан Канада ва АҚШ ҳудудларида тарқалган бўлса-да, уларнинг сўзлашувчилари сони камайиб бормоқда. Шунга қарамай, бу тиллар анишинаабе халқларининг маданий ўзлигини сақлашда муҳим аҳамиятга эга бўлиб, уларни қайта тиклаш ва ривожлантириш бўйича турли та’лимий ва жамоавий ташаббуслар амалга оширилмоқда.
Тарқалиши
Анишинаабе тиллари қуйидаги ҳудудларда сўзлашилади:
Тил таркиби
“Анишинаабе тили” атамаси битта ягона тилни эмас, балки бир-бирига яқин бўлган бир нечта тиллар ва шеваларни ўз ичига олади. Уларга қуйидагилар киради:
- Ожибве (Ожибwай) тили
- Оттава (Одаwа) шеваси
- Потаватоми тили
- Алгонкин тили
- Миссиссауга ва Ниписсинг шевалари
Кўпинча “анишинаабе” ва “ожибве” атамалари синоним сифатида ишлатилади, бироқ бу тўлиқ тўғри эмас. Ожибве — анишинаабе тилларидан фақат биттаси ҳисобланади.
Грамматикаси ва сўзлашуви
Анишинаабе тиллари полисинтетик ва агглутинатив тузилишга эга бўлиб, битта сўз орқали бутун бир гап ма’носини ифодалаш имконини беради; фе’ллар тил тизимида марказий ўрин тутади ва улар шахс, замон, об’экт ҳамда ҳаракат йўналишини бир вақтда билдиради. Отлар жонли ва жонсиз тоифаларга бўлинади, бу бўлиниш биологик жинсга эмас, балки маданий ва семантик мезонларга асосланади ҳамда фе’л шакллари ва кўплик қўшимчаларига та’сир кўрсатади. Эгалик асосан аффикслар орқали ифодаланади, масалан ниндоодем — “менинг уруғим”, гидоодем — “сенинг уруғинг”. Сўз тартиби нисбатан эркин бўлса-да, ма’но фе’л шакллари орқали аниқланади; кўплаб ҳолатларда битта фе’л мустақил гап вазифасини бажаради, масалан Нимибаа — “мен ухлаяпман”, Гимибаа — “сен ухлаяпсан”, Нингии-wиисини — “мен овқат едим”.
Тил хусусиятлари
Анишинаабе тиллари:
- Полисинтетик тузилишга эга, я’ни битта сўз бутун бир гап ма’носини ифодалаши мумкин
- Фе’ллар марказий ўрин тутади
- Сўзлар кўпинча ма’но жиҳатдан мураккаб ва узун бўлади
Ёзув тизими
Анишинаабе тиллари турли ёзув тизимларида ёзилади:
- Лотин алифбоси
- Айрим ҳудудларда Канада абориген бўғин ёзуви
Ҳозирги ҳолати
Бугунги кунда анишинаабе тиллари йўқолиб кетиш хавфи остида бўлган тиллар сирасига киради. Кўплаб анишинаабе халқлари кундалик ҳаётда инглиз ёки франсуз тилидан фойдаланади. Шунга қарамай, тилни сақлаб қолиш ва қайта тиклаш мақсадида:
- мактаб дастурлари,
- университет курслари,
- жамоавий тилни тиклаш лойиҳалари амалга оширилмоқда.
Маданий аҳамияти
Анишинаабе тиллари халқнинг:
- тарихий хотираси,
- диний э’тиқодлари,
- оғзаки ижоди ва афсоналари билан чамбарчас боғлиқ. Тил анишинаабе халқларининг маданий ва руҳий ўзлигини сақлашда муҳим рол ўйнайди.
Изоҳлар
Манбалар
Ҳаволалар
- Натион — Онтарио индейслари бирлашмаси сайти (ингл.)
- Алгонқуин Анишинабег Натион уруғ кенгаши сайти (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-05-23 санасида архивланган) (ингл.) (франс.)