Ziyosfera

Anna Bijns

Гент университети кутубхонасидаги Анна Бижнс томонидан ёзилган қўлёзма шеър, 1520-йиллар

Анна Бижнс ёки Анна Бйнс (1493-йил Антверпен — 1575-йил Антверпен) — нидерланд тилида ижод қилган Фламанд шоираси. У 80 ёшгача Антверпендаги бошланғич мактабда педагог ва маъмур бўлиб ишлаган. Бижнс ўз асарларини нашр эта бошлагандан сўнг замондошлари орасида ўзининг адабий истеъдоди билан кенг эътироф этилган. У нидерланд тилидаги адабиётнинг биринчи муаллифи бўлиб, унинг муваффақиятга асосан яқинда ихтиро қилинган босмахона сабаб бўлган. Бижнснинг асарлари ҳаёти давомида бир неча бор қайта нашр этилган. Ўз даврининг диний можароларида у католик черковини танлаган ва шеърларида Мартин Лутҳер таълимотини кескин танқид қилган. У никоҳ урф-одатларини танқид қилган шеърлари билан ҳам танилган[1].

Ҳаёти

Бижнз оиладаги тўнғич фарзанд эди. Унинг отаси пайпоқ ишлаб чиқарувчи ва маҳаллий Риторика палатасининг аъзоси бўлган. Бу қуйи ўлкаларда (Белгия, Нидерландия ва Люксембург) кенг тарқалган адабиёт ихлосмандлари жамияти бўлиб, шеърлар ўқиш ва театр томошаларини саҳналаштирарди. Аннанинг шеъриятга бўлган муҳаббатини эҳтимол отаси уйғотган[2].

Анна туғилгандан кейин унинг ота-онаси яна иккита фарзанд дунёга келтирди: 1595-йилда туғилган Маргриэте исмли синглиси ва 1597-йилда туғилган Маартен исмли укаси. Унинг отаси 1516-йилда вафот этди. Отаси вафотидан бир йилдан сўнг унинг синглиси турмушга чиқди. Бижнс укаси билан отасининг меросхўрига айланган. Онаси оилавий уйи ва дўконини сотишга мажбур бўлган. Шундан сўнг, оила Кеизерстраатдаги „Де Патиэнcиэ“ номли уйга жойлашдилар. Ўша уйда Аннанинг укаси Маартен мактаб очади. Анна онасига ғамхўрлик қилишдан ташқари, мактаб ишларига ҳам кўмаклашади. 1530-йилда оналарининг вафотидан кейин Анна укаси ва синглиси билан бирга яшашни давом эттиради[1]. 1536-йилда Маартен уйланган пайтларида, меросни тақсимлаш бўйича низо келиб чиқади ва бу низо суд билан якунланади. Суд қарорига кўра, бошқа кўчмас мулкни мерос қилиб олмаслик шарти билан Анна оила мулкининг ижара ҳақини олишга рухсат этилади[3]. Анна эски уй манзили рўпарасида жойлашган кичикроқ „Ҳет Роостеркен“ уйига кўчишга мажбур бўлади. 43 ёшида ўзининг уй мактабини очади ва маҳаллий ўқитувчилар гилдиясига аъзо бўлади. Мактаб кичик ҳудудда жойлашган бўлиб, фақат оз сонли болалар учун мўлжалланган эди. Анна мактабда ўқиш, ёзиш, катахизм (диний савол-жавоб) ва арифметика бўйича бошланғич таълим берган[1].

Счоон энде суверлиcк боэcхкеннинг сарлавҳа саҳифаси, 1528-йил

Бижнс Антверпендаги франсиск руҳонийлар билан мустаҳкам алоқалар ўрнатган. У Бонавентура исми билан машҳур бўлган роҳиблардан бирига бир қанча шеърлар бағишлаган. Ўшандан бери роҳиб Бижнснинг эътирофчиси номи билан танилган. Баъзи муаллифлар Бижнс ўзининг бир қанча шеърларида ёзган жавобсиз севгиси Бонавентурага қаратилган деб ҳеч қандай далилларсиз тахмин қилишган. Бижнснинг кўплаб танишлари Франсиск орденига аъзо бўлган. Тахминларга кўра, Бижнс асарларининг катта қисми Антверпен франсискалари ташаббуси билан яратилган. Айниқса, биродар Маттҳиас Wеижнссен Аннанинг ёзувчиликдаги фаолиятини қўллаб-қувватлаган ва йўл-йўриқ кўрсатган деб ишонилади. Бижнснинг лутҳеранизмга қаршилиги франсискаликларнинг Лутҳер таълимотига қарши ўзларининг халқ тилидаги адабиёт орқали олиб борган тарғибот урушига жуда мос тушган[1].

Бижнс уйини сотишга қарор қилиб, 1573-йилда мактабни ёпгунга қадар уни юритишда давом этган. У уйни Кеизерстраатдаги қўшнилари Столлаэрт жуфтлигига сотган. Бижнс Ланге Ниэуwстраатда Де Столлаэртлар билан бирга яшашга қарор қилган. Кема ва турар жой эвазига йиққан барча пулларини Столлаэрт оиласига берган. Анна Бижнс 1575-йил Пасха ҳафтасида 82 ёшида вафот этган[4].

Ижоди

Анна Бижнс ўз даврининг риториклари орасида машҳур бўлган ўзига хос шеър шакли рефреинен (рефраин) ёзган. Рефраинлар учта мавзуга бағишланган: севги („ҳет амоуреузе“ деб аталади), донолик („ҳет вроэде“ деб аталади) ва комик („ҳет зотте“ деб аталади). Муҳаббат ишқий муносабатларнинг турли жиҳатлари билан боғлиқ, донолик эса кўпинча диний характерга эга бўлган (бошқа) жиддий мавзулар билан шуғулланади, комик рефарин эса кўпинча даврнинг шафқациз ҳазилини акс эттиради. Анна Бижнс ўз рефраинларида барча мавзуни қамраб олган[5].

Шеърият шакли сифатида „рефраин“ франсуз балладасидан олинган. Рефраиннинг энг муҳим хусусияти шеърнинг камида тўрт мисрага эга бўлиши ва ҳар бир мисранинг охирги сатри ҳамиша рефраин сифатида такрорланишидир. Ушбу такрорланувчи сатр одатда шеърнинг сарлавҳаси сифатида ишлатилади. Диний рефраинда Худога ёки Масиҳга „шаҳзода“ ва Марямга „малика“ деб мурожаат қилиш мумкин. Ўша давр шоирлари ўз ижодларида сўз ўйинларини қўллашни, ижодий қофиялардан фойдаланишни яхши кўрардилар. Улар охирги қофияни (энг содда шакл сифатида жуфт ёки кесишган қофия билан) ҳамда мисра ичидаги олмошлардан фойдаланганлар. Бундан ташқари, улар кўпинча ўз шеърларида шоирнинг исми ёки бошқа шахснинг исми матн билан ўзаро боғланган акростикани киритганлар. Акростика шеърга алоқадор шахсни аниқлаш учун фойдалидир. Бижнс ҳам ундан тез-тез фойдаланган.

Рефереиненнинг лотинча версиясининг сарлавҳа саҳифаси, 1529-йил

Бижнс ижоди 1528, 1548 ва 1567-йилларда Антверпенда нашр этилган учта шеърий тўплам ва нашр этилмаган қўлёзмалар орқали узатилган. Унинг биринчи китоби Антверпен матбаачиси Жаcоб ван Лиэсвелт томонидан жуда узун сарлавҳа билан нашр этилган: „Дит ис ээн счоон энде суверлижc боэcхкен / инҳоуденде веэл сcооне cонстиге рефереинен / вол сcрифтурен энде доcтринен / ван дивеэрсcен материэн / на уутwисен дер регелен / алс ҳиэр инт регистер на волген / сеэр wел гемаэcт вандер ээрсаме энде ингениосе маэчт / Анна Бижнс субтилиc эн реторижcкелиc / рефутеренде индер wарачтичеит алле десе долинген энде гроте абусен cоменде уут де вермаледиде Лутерсcе сеcте.“ (Бу гўзал ва самимий китоб/ кўплаб гўзал ва бадиий рефраинларни ўз ичига олган/ оят ва таълимотларга тўла/ турли мавзуларда / қоидалар тақиқланганидан кейин / қуйидаги индексда келтирилган / ҳурматли ва зукко қиз томонидан пухта яратилган. / Анна Бижнс лаънатланган лутҳеран сектасидан келиб чиққан, нафақат барча шифокорлар ва университетлар, балки император улуғворлиги томонидан ҳам адолатли қораланган барча хатоларини нозик ва риторик тарзда тасвирлаган). Китобда Бижнснинг 23 та рефраини мавжуд. Сарлавҳа, уларнинг барчаси табиатан лютҳеранларга қарши эканлигини кўрсатади, лекин аслида анти-лутҳеран мазмуни фақат бир қатор рефраинда намоён бўлади. Китобни 1517-йилда Лутҳерстадт Wиттенбергда тўқсон беш тезисни нашр этганидан кейин бутун Европа бўйлаб тез тарқалаётган Мартин Лутҳер таълимотига Бижнснинг муносабати сифатида тушуниш мумкин. Маълумки, Бижнс 1522 ва 1523-йилларда Лутҳерни танқид қилган ўзининг энг қадимий икки рефраинини тузган. Иккаласи ҳам унинг биринчи китобида акс этади. Унинг биринчи нашр этилган асари фақат икки рефраинини сақланиб қолган: бири Брюсселдаги Белгия Қироллик кутубхонасида, иккинчиси Маастрихт шаҳар кутубхонасида. Икки нусхани бир хил деб бўлмайди, чунки улар имло каби бир қатор фарқларни ўз ичига олади. Китоб оша даврнинг бесцеллери бўлган, бу китобнинг уни иккинчи марта нашр этишга тўғри келгани билан изоҳланади.

Иккинчи (аслида учинчи) қайта нашр 1548-йилда Маартен Нутес томонидан нашр этилган. Санаси аниқ эмас, чунки сарлавҳа саҳифасида ҳам, колофонда ҳам сана кўрсатилмаган. Нутес Бижнснинг биринчи босма китоби сарлавҳасининг бошига номининг қолган қисмини ўзгартирмасдан „ерсте боэcк“ (биринчи китоб) сўзларини қўшган.

Нутес Анна Бижнснинг иккинчи китобини шундай сарлавҳа билан нашр этди: "Ҳет тwеэде Боэcк вол счооне энде cонстигҳе Реферейнен / вол сcрифтурен энде леэрингҳен / ван менигҳерҳанде сакен / на уутwижсен дер регулен диэ ҳиэр инт регистер наволгҳен / сеэр субтижлижcк энде Ретҳорижcкелижcк гҳемаэcкт вандер ээрсаме энде верстандигҳе маэчт Анна Бижнс / сеэр трефлижcк страффенде алле Кеттерижен энде долингҳен ван десен онсен тижде "(Бу иккинчи китоб гўзал ва бадиий рефаринларга тўла / оят ва таълимотларга тўла / турли мавзуларда / қоидалар тақиқланганидан кейин / қуйидаги индексда келтирилган / ҳурматли ва зукко Анна Бижнс томонидан жуда нозик ва риторик тарзда яратилган / бизнинг замонамизнинг барча бид’атлари ва хатоларини жуда тўғри ифодалайди). Иккинчи китобда, асосан, лутҳеранизмга қарши фикрлар мавжуд. Ян ван Гҳелен иккинчи китобни тахминан 1553-йилда қайта нашр этди. Шунингдек, у 1564-йилда биринчи китобнинг ҳозирги тўртинчи (бешинчи) нашрини чоп этди.

Анна Бижнснинг учта босма китобидан ташқари, 18 та қўлёзма шеърияти ҳам сақланиб қолинган. Улардан 17 таси жамоавий қўлёзмалар бўлиб, уларда Бижнснинг иши бошқа муаллифлар билан бир қаторда акс эттирилган. Бундан ягона истисно бу Гент университети кутубхонасидаги Б қўлёзмаси (имзо: Гент, УБ, 2166), унда фақат Анна Бижнс асарлари мавжуд. Ушбу қўлёзмалардаги рефраинлар унинг биринчи асари нашр этилишидан 1545-йилгача бўлган даврни ўз ичига олади ва босма рефраинларига қараганда кенгроқ мавзуларни қамраб олган.

Мавзулар

Аннанинг ижоди диний ва ахлоқий шеърлар, ўзи ёвузлик қуроли деб ҳисоблаган Мартин Лутҳерга қарши полемик рефраинлар, севги шеърлари ва турли сатиралардан иборат[1]. Энг машҳур тематик гуруҳ лутҳеранларга қарши шиддатли нафратлардан иборат бўлиб, унда Лутҳер ва унинг издошлари ёлғончи, иккиюзламачи, фитначилар ва ердаги шайтонлар сифатида қаттиқ қораланади. Шеърлар ҳис-туйғу ва нафратга гувоҳлик беради ва католикларнинг протестантизм таҳдидидан қўрқишидан далолат беради. Рефраинларнинг иккинчи тематик гуруҳи ҳам лутҳеранизмга қаршидир ва лутҳеранизмга қарши курашда инвектив эмас, балки теологик далилларга таяниши билан биринчисидан фарқ қилади.

Учинчи мавзу — бу ҳозирги замон ҳақидаги шикоятлар гуруҳи. Бу Бижнс томонидан қабул қилинган эски жанрдир. Ушбу гуруҳда Бижнс дунёнинг аҳволи ҳақида ўз норозиликларини билдирадиган ва лутҳеранизмга ишора қилмаган ҳолда ҳар қандай нотўғри нарсаларни қоралайдиган фикрларни ўз ичига олган. Бу гуруҳ айниқса, замонавий одамлар энди аввалгидек тақводор ва одобли яшамасликлари билан бир вақтда танлаган йўлларининг нотўғрилигини ҳам тан олмайдилар дея, авваллари ҳамма нарса яхшироқ бўлган деган фикрни илгари суради. Бу оятларда Бижнснинг танқиди Лутҳерга ёки бошқа католик бўлмаганларга эмас, балки ўз даврининг ҳар бир инсонига қаратилган.

Унинг бошқа асарларида яна иккита тематик гуруҳ мавжуд: аҳмоқона ва севги рефаринлари. Биринчиси, монастирларда бўлиб ўтадиган воқеаларга оид нафратлардан иборат. Улар тақволи ҳаёт кечириши кутилган, лекин тез-тез монастир қоидаларини бузувчи роҳибларни қўпол юмор билан масхара қилишади. Иккинчи тоифа — бу никоҳни масхара қилишдир. Улар никоҳнинг кўплаб камчиликларини батафсил айтиб бериш орқали турмуш қурмаслик қанчалик яхши эканини таъкидлашади. Бу рефаринлар ниҳоятда кулгили бўлса-да, Бижнс уларни дидактик мақсад билан ҳам ёзган: у турмушга чиқмаганлар ўз ҳаётларини бутунлай Худога бағишлашлари мумкинлигини кўрсатмоқчи бўлган. Якуний гуруҳ ишқий шеърлардан иборат бўлиб, уларда Бижнс севги шикоятлари жанрига эътибор қаратади, унда одам ўз севган кишиси томонидан ташлаб кетилганидан шикоят қилиб энди нима қилиши кераклигини ўйлаётгани тасвирланади.

Анна Бижнс асарларининг нашрлари

  • Дит ис ээ[н] счоон энде сууэрлижc боэcхкен[н], инҳоуде[н]де веэл сcооне cо[н]стиге рефереинен[н], вол сcрифтуре[н] эн[де] доcтрине[н] ва[н] диуээрсcе[ н] материэ[н] … сеэр wел гемаэcт вандер ээрсаме … маэчт Анна Бижнс ("Бу шарафли ва зукко қиз томонидан яратилган турли мавзуларда матнлар ва таълимотларга тўла кўплаб гўзал ва бадиий рефраинларни ўз ичига олган гўзал ва соф рисола. Анна Бижнс'), Жаcоб ван Лисвелт томонидан нашр этилган, Антверпен, 1528).
  • Рефереинен ван Анна Бижнс: наар де налатенсчап ван А. Богаэрс (Рефраинс), Анна Бижнснинг 1528, 1548 ва 1567-йилларда нашр этилган учта шеърий тўплами, Wиллем Лодеwижк Ҳелтен, ЖҲ Дунк, 1875[6].
  • Рефереинен (Рефраинс), А. Богаэрс эа эд. (Роттердам 1875)[7].
  • Ниэуwе рефереинен ван Анна Бижнс (Янги Рефраинлар), W.Ж.А. Жонcкблоэт э.а. эд. (Гент 1886)[8].
  • Онуитгегевен гедичтен (Нашр қилинмаган шеърлар), А. Соэнс, эд. Леувенсче Биждраген 4 (1902) 199-368.
  • Счоон энде суверлижc боэcхкен, Л. Роосе эд. 2 делен (Леувен 1987)
  • 'т Ис ал вроуwенwерк (Буларнинг барчаси аёлларнинг иши). Рефреинен, Ҳ. Плеиж нашри. (Амстердам 1987).
  • Анна Бижнснинг бир нечта шеърлари Кристиаан Арcке томонидан инглиз тилига таржима қилинган (160-бет) Қуйи мамлакатлардан келган аёллар асарлари 1200-1875: ИСБН 978-90-8964-129-8

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Ҳерман Плеиж, Анна Бижнс ат Онлине Диcтионарй оф Дутч Wомен
  2. ↑ Жудитҳ Кеßлер, Принcессе дер редерижкерс. Ҳет оэувре ван Анна Бижнс: аргументатиэаналйсе — струcтуураналйсе — беэлдворминг, ПҳД-тҳесис дефендед ат тҳе Радбоуд Университеит Нижмеген он 28 Фебруарй 2012 (нидерландча)
  3. ↑ Эллен Струижс, Литератуур алс wапен ин де зестиэнде ээуw. Анна Бижнс эн ҳаар стрижд теген Маартен Лутҳер (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-10-05 санасида архивланган), Бачелор Дегреэ Тҳесис, Университеит Антwерп, 2012-2013 (нидерландча)
  4. ↑ Жудитҳ Кеßлер, Принcессе дер редерижкерс. Ҳет оэувре ван Анна Бижнс: аргументатиэаналйсе — струcтуураналйсе — беэлдворминг, ПҳД-тҳесис дефендед ат тҳе Радбоуд Университеит Нижмеген он 28 Фебруарй 2012 (нидерландча)
  5. ↑ Жудитҳ Кеßлер, Принcессе дер редерижкерс. Ҳет оэувре ван Анна Бижнс: аргументатиэаналйсе — струcтуураналйсе — беэлдворминг, ПҳД-тҳесис дефендед ат тҳе Радбоуд Университеит Нижмеген он 28 Фебруарй 2012 (нидерландча)
  6. ↑ Wиллем Лодеwижк Ҳелтен, Анна Бижнс, Рефереинен ван Анна Бижнс: наар де налатенсчап ван А. Богаэрс, Ж. Ҳ. Дунк, 1875
  7. ↑ Анна Бижнс, Ниэуwе рефереинен ван Анна Бижнс, W.Ж.А. Жонcкблоэт э.а. эд. (Гент 1886)
  8. ↑ Анна Бижнс, Ниэуwе рефереинен ван Анна Бижнс (Неw Рефраинс), W.Ж.А. Жонcкблоэт э.а. эд. (Гент 1886) 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Anna_Bijns" dan olindi