Anneksiya
Аннексия (лотинча: аннеcтере → эски франсузча: аннехер → инглизча: аннех — бирлаштириш, қўшилиш) — бошқа бир давлат ҳудудини бутунлай ёки қисман эгаллаб олиш ёки ўз давлатига қўшиб олиш сиёсати. Ҳозир аннексия агрессиянинг бир тури ва халқаро ҳуқуқнинг бузилиши ҳисобланади.
Кўп ҳолларда аннексия қилинган тараф бирлашаётган икки тарафнинг кичикроғи, четроқда жойлашгани ёки сиёсий жиҳатдан кучсизроғи бўлади. Аннексия деганда яна аннексия қилаётган тарафнинг куч ишлатгани, экспансия ёки унилатерализм сиёсатини амалга оширгани тушунилади. Шунинг учун „аннексия“ атамаси ўрнига кўпинча „қўшилиш“, „бирлашиш“ каби эвфемизмлар ишлатилади.
Аннексияда одатда бир мамлакат ўзига тегишли бўлмаган ҳудудни бир томонлама босиб олади. Бундан кейин аннексия бошқа халқаро органлар орқали (масалан, бошқа мамлакатлар, халқаро ташкилотлар орқали) қонунлаштирилади.
Иккинчи жаҳон уруши даврида аннексиянинг кенг қўлланиши кўп халқларнинг ҳарбий оккупацияни тартибга солувчи халқаро ҳуқуқларидан ажралишларига олиб келди. Тўртинчи Женева конвенсияси муаллифлари мамлакатларнинг аннексия ёрдамида халқаро ҳуқуқларни поймол қилишлари олдини олишга алоҳида эътибор беришган.
Таърифи
Аннексия „бир давлат ҳудудини бутунлай ёки қисман зўравонлик билан эгаллаб олиш ёки ўз давлатига қўшиб олиш сиёсати“дир.[1] Халқаро ҳуқуқда аннексия агрессиянинг бир тури ҳисобланади.[2]
Кўп ҳолларда аннексия қилинган тараф бирлашаётган икки тарафнинг кичикроғи, четроқда жойлашгани ёки сиёсий жиҳатдан кучсизроғи бўлади. Аннексия деганда яна аннексия қилаётган тарафнинг куч ишлатгани, экспансия ёки унилатерализм сиёсатини амалга оширгани тушунилади. Шунинг учун „аннексия“ атамаси ўрнига кўпинча „қўшилиш“, „бирлашиш“ каби эвфемизмлар ишлатилади.
Аннексияда бирор-бир ҳудуд бошқа мамлакат томонидан бир томонлама босиб олинади. Бундан кейин аннексия бошқа халқаро органлар орқали (масалан, бошқа мамлакатлар, халқаро ташкилотлар орқали) қонунлаштирилади.[3]
Аннексия баъзан яширин ҳолда ҳам амалга оширилади. „Бундай ҳолларда эгаллаб олинган мамлакатларда қўғирчоқ ҳукумат тузилиб, бу ҳукумат шу мамлакатни эгаллаб олган давлат сиёсатига бўйсунади ва империалистик давлатлар йўл-йўриғи билан иш тутади.“[4]
Атаманинг совет адабиётида қўлланиши
Совет адабиётларида „аннексия“ атамаси ССРИ ҳақида сўз юритилганда ишлатилмаган. Масалан, 1918-йилда Руминиянинг Бессарабияни аннексия қилгани ёки 1938-йил Германиянинг Судет областини аннексия қилгани ҳақида шу атама қўлланган, аммо 1939-йилдан 1941-йилгача Совет Иттифоқи таркибига қўшиб олинган ҳудудлар (Ғарбий Украина, Ғарбий Белорус, Шимолий Буковина, Латвия, Литва, Эстония) ҳақида доимо „қўшиш“ (русча: присоединение) ёки „бирлаштириш“ (русча: воссоединение) атамалари ишлатилган.
Халқаро ҳуқуқ
Иккинчи жаҳон уруши даврида аннексиянинг кенг қўлланиши кўп халқларнинг ҳарбий оккупацияни тартибга солувчи халақаро ҳуқуқларидан ажралишларига олиб келди. Тўртинчи Женева конвенсияси муаллифлари мамлакатларнинг аннексия ёрдамида халқаро ҳуқуқларни поймол қилишлари олдини олишга алоҳида эътибор беришган.[5] Бу конвенсия 1899- ва 1907-йилги Гаага конвенсияларида кўрсатилган фуқароларни ҳимоя қилиш қонунларини кенгайтирди.
Ҳарбий оккупациядан кейин ҳар доим ҳам аннексия рўй бермайди. Масалан, Иккинчи жаҳон урушида Иттифоқчилар Германияни босиб олганидан кейин мамлакатни аннексия қилишмаган.
Аннексия аксар ҳолларда ҳозирги халқаро ҳуқуқнинг, жумладан „куч қўлламаслик ва куч билан хавф солмаслик принсипи, миллатлар ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқининг бузилиши“ ҳисобланади.[1][6]
Баъзан аннексия қўшиб олинаётган томоннинг ўз истаги билан амалга оширилади. ХИХ асрнинг охирида АҚСҲнинг Гавайини аннексия қилиши бунга мисол бўла олади. Яна 2014-йил Қрим Мухтор Республикасининг Украинадан ажраб чиқиб Россияга қўшилиш ҳаракатлари ҳам ихтиёрий аннексияга мисол бўла олади. Халқаро ҳуқуқда шу йўлда аннексия қилишнинг қонун-қоидалари аниқ белгилаб берилмаган. Шу сабаб Россиянинг Қримни аннексия қилиши кўплаган мунозараларга сабаб бўлди.
Аннексия мисоллари
- 1552 — Рус хонлиги Қозон хонлигини қўшиб олди.
- 1581 — Рус хонлиги Сибир хонлигини қўшиб олди.
- 1783 — Россия империяси Қрим хонлигини қўшиб олди.
- 1820—1821 — Миср Суданни қўшиб олди.
- 1833 — Буюк Британия Фолкленд оролларини қўшиб олди.
- 1845 — АҚСҲ Техас Республикасини қўшиб олди.[3]
- 1848 — Франсия Алжирни қўшиб олди.
- 1861 — Испания Доминика Республикасини қўшиб олди.
- 1879 — Япония Рюкюни қўшиб олди.
- 1898 — АҚСҲ Гавайи Мамлакатини қўшиб олди.[3]
- 1908 — Австро-Венгрия Босния ва Герсеговинани қўшиб олди.
- 1910 — Япония Кореяни қўшиб олди.[3]
- 1914 — Буюк Британия Мисрни қўшиб олди.
- 1914 — Буюк Британия аввал Усмонлилар империясига қараган Кипрни қўшиб олди.
- 1918—1940 — Руминия Бессарабияни қўшиб олди.
- 1936 — Италия Ҳабашистонни қўшиб олди.[3]
- 1938 — Германия мустақил давлат бўлган Австрияни қўшиб олди.[3]
- 1961 — Ҳиндистон Португалия Ҳиндистонини босиб олди.
- 1967 — Исроил Шарқий Қуддусни қўшиб олди.
- 1975 — Ҳиндистон Сиккимни қўшиб олди.
- 1976—1999 — Индонезия Шарқий Тиморни қўшиб олди.
- 1975 — Марокко ва Мавритания Испания Саҳросини қўшиб олди.
- 1981 — Исроил Голан Тепаликларини қўшиб олди.[3]
- 1990—1991 — Ироқ Қувайтни қўшиб олди.
- 2014 — Қрим Мухтор Республикаси Украинадан ажраб чиқиб Россияга қўшилиш учун референдум ўтказди; Россия Қримни аннексия қилиш ҳақида қарорлар қабул қилди. (Қрим аннексияси)
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 "Аннексия" (Узбек). Ўзбекистон миллий энсиклопедияси. Тошкент: Ўзбекистон миллий энсиклопедияси. 2000-2005.
- ↑ "Аннексия" (Узбек). Энсиклопедик луғат. 1. Тошкент: Ўзбек совет энсиклопедияси. 1988. п. 45. 5-89890-002-0.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 „Аннехатион“. Энcйcлопæдиа Британниcа. Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине. Қаралди: 20-март 2014-йил.
- ↑ Мўминов, Иброҳим, эд (1971). "Аннексия" (Узбек). Ўзбек совет энсиклопедияси. 1. Тошкент. 376-377 б.
- ↑ „Cонвентион (ИВ) релативе то тҳе Протеcтион оф Cивилиан Персонс ин Тиме оф Wар. Генева, 12-август 1949-йил. Cомментарй - Арт. 47. Парт ИИИ : Статус анд треатмент оф протеcтед персонс #Сеcтион ИИИ : Оccупиэд территориэс“. ИCРC. Қаралди: 20-март 2014-йил.
- ↑ „Правовое содержание основных принципов современного международного права“ (Руссиан). Библиотека НГПУ. Қаралди: 20-март 2014-йил.