Ziyosfera

Anqara

Анқара — Туркия Республикасининг пойтахти, Анқара вилотатининг маъмурий маркази. Аҳолиси 4 миллион киши (шаҳар атрофи билан, 1997). Шаҳар Анадолу ясситоғлигида, Анқара ва Чубук дарёлари туташган жойда, денгиз сатҳидан тахминан 938 м баландликда. Анқара ва автомобил йўллари тугуни, халқаро аэропорт бор. Мамлакатнинг йирик саноат, савдо ва маданият маркази. Анқара Кичик Осиёнинг кўҳна шаҳарларидан бири; миллоддан аввалги ВИИ асрда Осиёни Европа билан боғлаган савдо йўлларидаги Рим империясига қарашли муҳим савдо маркази сифатида маълум. ХИ асрдан Анқара салжукий турклар тасарруфида. ХИВ асрнинг 1-ярмидан усмонлилар салтанати таркибидаги Анқара пошшолигининг маъмурий маркази. 1402-йил 20-июлда Анқара ёнида катта буюк Амир Темур билан турк султони Боязид И Йилдирим ўртасида жанг бўлган (қаранг Анқара жанги). 1864-йилдан эса вилоят маркази. 1920-йил 23-апрелда Анқарада Туркия Буюк Миллат мажлиси очилди ва унда янги миллий ҳукумат ташкил этилди. 1923-йил 13-октабрдан Анқара Туркия пойтахти, 1923-йил 29-октабрдан Туркия Республикасининг пойтахти деб эълон қилинди. Анқарада Туркиянинг асосий ҳарбий саноат (ўқдори, қурол-аслаҳа, самолёт заводлари), машинасозлик ва металлсозлик, электротехника, семент, ёғочсозлик, тўқимачилик, озиқ-овқат, полиграфия саноати корхоналари бор. Анқарада бир неча университет, консерватория, Отатурк номидаги педагогика институти, Тасвирий санъат академияси, олий техника мактаби, бир қанча ҳунар ўқув юртлари, театрлар, музейлар, кутубхоналар, кино-театрлар ва бошқа илмий-маданий муассасалар бор. Шаҳар 2 қисмдан иборат. Шимолий ёки эски Анқарада ўрта аср меъморий ёдгорликлари сақланиб қолган. Анқара пойтахт бўлгач, унинг жанубий қисмида замонавий бинолар қурилган.

Анқара
Пойтахт ва метрополитан муниципалитети
Ниcкнаме(с): 
Туркиянинг юраги
(туркча: Тüркие'нин Калби)
Мамлакат  Туркия
Минтақа Вилоят
Марказий Анадолу Анқара
Ҳукумат
 • Ҳоким Мансур Яваş
 • Губернатор Васип Şаҳин
Ҳудуд
 • Пойтахт ва метрополитан муниципалитети 4 130,2 км2 (159 сқ ми)
 • Метро
 24 521 км2 (9 468 сқ ми)
Баландлиги
 938 м (3 077 фт)
Аҳолиси
 (31-декабр 2023-йил)
 • Пойтахт ва метрополитан муниципалитети 5 803 482
 • Зичлиги 14/км2 (36/сқ ми)
Вақт минтақаси УТC+3 (ТРТ)
Почта коди
06ххх
Ҳудуд коди +90 312
Веб-сайт анкара.бел.тр
анкара.гов.тр
Сöğüтöзü, Анқара

Этимологияси

Шаҳарга милоддан аввалги ВИИ асрда асос солинган. Анкира (юнонча Ἄгйра, лотинча Анcйра, русча лангар) деб аталади. Худди шу маъноли „лангар“ ёки „лангар“ атамалари Ўрта Осиё ва Яқин Шарқдаги жой номларида кўп учрайди. Шаҳар кўчиб келган келт қабиласи Галатияликлар тўхтаган жойда пайдо бўлган деган нуқтаи назар мавжуд. Бу ном узоқ вақт давомида Ангора шаклида ишлатилган, ундан омон қолган рус тушунчалари олинган: Ангора эчкилари, мушуклари, Ангора жунлари ва бошқалар. 1923-йилда давлат пойтахти шаҳарга ўтказилгандан сўнг, замонавий фонетик шакл Анқара расман ташкил этилган.

Географияси

Шаҳар Анадолу платосида, Анқара ва Чубук дарёларининг қўшилиш жойида, мамлакатнинг марказий қисмида денгиз сатҳидан тахминан 938 м баландликда жойлашган. Қора денгизгача бўлган масофа тахминан 400 км, О'рта ер денгизигача — 500 км[1].

Тарихи

Анқара Кичик Осиёдаги энг қадимий шаҳарлардан биридир. Милоддан аввалги ВИИ асрдан бери Европа ва Осиёни боғлайдиган гавжум савдо йўллари чорраҳасида жойлашган Ангора ёки Анкира (Ἄгйра, „лангар“) номи билан маълум. Сўнгги Византия даврида шаҳарда кўп сонли бадавлат юнон оилалари яшаган[2].

1071-йилда Манзикерт жангида Византия қўшини мағлубиятга учрагач, Анқара салжуқийлар назоратига ўтди.

1098-йилда шаҳар 1-салиб юришида қатнашган рицарлар томонидан бўрон остида турклар томонидан қайтариб олинган, аммо улар кетганидан кейин шаҳар турклар томонидан қайта ишғол қилинган.

1118-йилда византияликлар Ангира устидан назоратни вақтинча қайтариб олишга муваффақ бўлдилар. 1176-йилда Мйриокепҳалос жангида турклар томонидан мағлубиятга учраганидан кейин ва 1182-йилда Котий йўқолганидан сўнг, Ангирани ҳимоя қилиш юнонлар учун логистик жиҳатдан имконсиз бўлиб қолди. 1183-йилда юнонлар шаҳарни яна йўқотдилар, бу сафар абадий. ХИИ асрнинг охирида шаҳарда православлик тезда пасайиб кетди[3].

1402-йилда Анқара яқинида Ўрта Осиё амири Темур ва турк султони Боязид И ўртасида тарихга Ангора жанги номи билан кирган жанг бўлиб ўтди. Султон қўшини мағлубиятга учради, ўзи эса Темурга асир тушади. Шаҳар ҳам, унинг атрофи ҳам бу воқеалардан жабр кўрди, лекин Мурод ИИ даврида шаҳар аста-секин тикланиб, ўсишни бошлади.

1912-йилда бу ерда қуйидаги халқлар яшаган: турклар — 32692 киши, арманлар — 12019 киши, юнонлар — 3154 киши[4].

1919-йил охиридан бошлаб Туркия миллий озодлик ҳаракати етакчиси Камол Отатуркнинг асосий қароргоҳи шаҳарда жойлашган эди.

1920-йил апрел ойида Анқарада Туркия Буюк Миллат Мажлиси йиғилиб, унда миллий ҳукумат тузилди. Анқара 1922-йилгача вилоят шаҳри бўлиб қолди.

1923-йил 13-октябрда Анқара пойтахт деб эълон қилинди[5].

Иқлими

Иқлими мўтадил континенталдан (Кöппен иқлим таснифи: Дса) ярим қурғоқчиликка (Кöппен иқлим таснифи: БСк) ўтиш даври, 4 фасл. Ёз иссиқ ва узоқ, кунлик ҳароратларда катта фарқ билан[6][7]. Қиш нисбатан совуқ ва қорли. Баҳор нисбатан кеч келади ва ёз фақат май ойининг ўрталарида келади ва сентябр ойининг охирида тугайди. Куз узоқ ва об-ҳаво аста-секин ўзгариб туради. Ёғингарчиликнинг асосий қисми баҳор ва кузда тушади. Ёзда ёмғир кам учрайди. Қишда ёғингарчилик одатда қор шаклида тез-тез тушади. Қор қопламининг ўртача давомийлиги 45 кун (минимал 15 кун — максимал 75 кун).

Январнинг ўртача ҳарорати +0,3 °C; Июл 23 °C. Ўртача йиллик ҳарорат 12,1 °C. Анқара йилига ўртача 402 мм ёғингарчиликни олади, бу тахминан 104 ёмғирли кунга тўғри келади (асосан қишда қор шаклида)[8][9].

35 °C дан юқори иссиқлик кам учрайди ва қисқа муддатли, −15 °C дан паст совуқлар ҳам кам учрайди[32]. Анқара иқлими Краснодар[10], Одесса[11], Ставропол[12], Севастопол[13], Симферопол[14], шунингдек Қрим чўлларининг бошқа шаҳарлари иқлимига жуда яқин[10].

Минимал ҳарорат минус 32,2 даража (1980-йил 16-январ), максимал ҳарорат 41,2 даража (2000-йил 30-июл)[15][16].

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Манбалар

  1. ↑ „Републиc оф Туркей Министрй оф Cултуре анд Тоурисм — Cитй Гуиде: Анкара — Интродуcтион“ (деадлинк). 2012-йил 19-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 29-март.
  2. ↑ „Врёнис Деcлине оф Медиэвал Ҳеллинисм ин Асиа Минор | Анатолиа | Бйзантине Эмпире“. 2019-йил 6-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 18-сентябр.
  3. ↑ „Архивированная копия“. 2015-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 4-май.
  4. ↑ Георге Сотириадис, Ан Этҳнологиcал Мап Иллустратинг Ҳелленисм ин тҳе Балкан Пенинсула анд Асиа Минор, 1918
  5. ↑ „Републиc оф Туркей Министрй оф Cултуре анд Тоурисм — Cитй Гуиде: Анкара — Ҳисторй“ (деадлинк). 2011-йил 3-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 29-март.
  6. ↑ „Дми.гов.тр — İклим Сıнıфландıрмаларı“. 2012-йил 11-майда асл нусхадан архивланган.
  7. ↑ „Анкара.эду.тр (Анкара Üниверситеси) — Анкара’да Şэҳир Исı Адасıнıн İнcеленмеси / Детеcтион оф Урбан Ҳеат Исланд ин Анкара, Туркей.“. 2011-йил 25-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 29-март.
  8. ↑ „Дми.гов.тр — İл ве İлçэлеримизе Аит İстатистики Верилер: Анкара“. 2011-йил 20-июнда асл нусхадан архивланган.
  9. ↑ „Дми.гов.тр — Анкара ве Коня иллери яğışлı гüн сайıсı“. 2015-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 29-март.
  10. ↑ 10,0 10,1 „Анкара.эду.тр (Анкара Üниверситеси) — Анкара’да Şэҳир Исı Адасıнıн İнcеленмеси / Детеcтион оф Урбан Ҳеат Исланд ин Анкара, Туркей.“. 2011-йил 25-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 29-март.
  11. ↑ „Погода в Одесі на сьогодні ⋆ Прогноз погоди Одеса зараз ⇒ Температура в Одеській області на 3 дні, на 5 днів » МЕТЕОПРОГ.УА“. www.метеопрог.уа. 2022-йил 1-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-феврал.
  12. ↑ Климат Ставрополя // Википедия. — 2022-01-12.
  13. ↑ Климат Севастополя // Википедия. — 2021-05-18.
  14. ↑ Климат Симферополя // Википедия. — 2022-01-13.
  15. ↑ „Дми.гов.тр — Анкара Метеороложи İстасён Мüдüрлüğü — Анкара, Эсенбоğа“ (ўлик ҳавола — тарих ).[сайт ишламайди]
  16. ↑ „Эхтреме Температурес Ароунд тҳе Wорлд- wорлд ҳигҳест лоwест температурес“. 2014-йил 4-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 30-март. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Anqara" dan olindi