Останкино телеминораси
Тошкент телеминораси

Антенна (лотинча: антенна — ҳашарот мўйлови) — электромагнит тўлқинларини фазога тарқатувчи (узатувчи антенна) ёки қабул қилувчи (қабул қилувчи антенна) қурилма. Ҳар қандай узатувчи антеннани қабул қилувчи антенна ўрнида ёки, аксинча, қабул қилувчи антеннани узатувчи антенна ўрнида ишлатиш мумкин, чунки уларнинг ҳамма электр хусусиятлари бир хил. Узатувчи антенна узатгич мослама энергиясини электромагнит тўлқинлари энергиясига, қабул қилувчи антенна электромагнит тўлқинлари энергиясини юқори частотали ток энергиясига айлантиради. Бундан ташқари, узатувчи антенна энергияни муайян текислик ва йўналишда тарқатиш хусусиятига, қабул қилувчи антенна турли йўналишдан келувчи тўлқинларни саралаш хусусиятига эга бўлади. Қабул қилувчи антеннанинг бу хусусияти йўналиш бўйича танлаш дейилади. Антеннанинг ишлаш тарзи очиқтебраниш контурининг электромагнит тўлқинларини тарқатишига асосланган. Частоталар диапазонига қараб антенналар узун, ўрта, қисқа ва ултрақисқа тўлқин антенналарига бўлинади. Антенналарнинг тузилиши ва шакли уларнинг қандай мақсад учун мўлжалланганлигига боғлиқ. Узун ва ўрта тўлқин антенналарининг асоси етарлича узун (ва баланд), тик ўрнатилган ўтказгичдан иборат. Паст частоталар диапазони учун мўлжалланган антенналар симлардан ясалган мураккаб мослама (1-расм), юксак ва ултраюксак частоталар диапазони учун мўлжалланган антенналар линза ва карнай шаклидаги мосламадир. Вазифасига кўра, антенналар қуйидаги гуруҳларга бўлинади: а) радиоэшитириш стансиялари антеннаси; б) радиоалоқа стансияси антеннаси; в) телевизион антенналар; г) радиолокация ва радиотелемеханика антенналари; д) радиоастрономия антеннаси. Бу антенналарнинг тузилиши бир-биридан фарқ қилишига қарамай, барчасида симметрик ёки симметрикмас вибратор бўлади. Симметрик вибратор ўзаро тенг иккита ўтказгич бўлиб, уларнинг бир учига ўтказгич ёки приёмникдан келадиган фидер линияси уланади. Ўтказгичнинг узунлиги узатилаётган радиотўлқинлар узунлигининг ярмига (ўлчам ярим тўлқин узунлигига) тенг бўлган вибраторлар антенна техникасида кўп ишлатилади. Симметрикмас вибратор фақат битта ўтказгичдан иборат. Шунинг учун фидер линиясининг иккинчи учи ерга уланиши керак. Кўрсаткичлари: йўналганлик диаграммаси, кучайтириш коэффициенти, тарқатилган тўлқинларнинг қутб текислиги, ф.и.к., таъсир баландлиги ва ҳоказо Тузилишига кўра, антенналар горизонтал, вертикал, магнитли, қия, ромбсимон, параболик, диэлектрикли ва ҳоказо хилларга бўлинади. Олисдаги стансиялардан сигналларни қабул қилишда ва узатишда горизонтал ҳамда вертикал антеннадан, кичик („чўнтак“) ва кўтариб юриладиган радиоприёмникларда сигналларни қабул қилишда магнитли антеннадан фойдаланилади. Магнитли антенна радиотўлқинларнинг магнитли ташкил этувчиларини яхши сезади. Бундай антенна магнит материал (феррит) дан ясалган стержендан иборат бўлиб, унга приёмник тебраниш контурининг индуктивлик ғалтаги ўрнатилган. Ултра қисқа тўлқинларда анча мураккаб йўналтирилган антеннадан фойдаланилади. Улар металл стерженларга симметрик маҳкамланиб ботиқ кўзгулар кўринишида ясалади. Қисқа тўлқин тарқатувчи ва қабул қилувчи энг содда антенна ўлчами ярим то'лқин узунлигига тенг симметрик вибратордир. Вибратор энергияни асосан горизонтга нисбатан бирор бурчак остида ўтувчи текисликда тарқатади (вибратор ўз ўқи ва ер сирти бўйлаб энергия тарқатмайди), вибраторнинг йўналганлиги жуда кам. Вибраторнинг йўналганлигини орттириш учун кўп қаватли синфаз ва ромбсимон антенналар ясалади. Кўп қаватли синфаз антенна горизонтал жойлашган, икки бўлагининг ўлчами ярим тўлқин узунлигига тенг вибраторлардир. Улардан битгаси тарқатгич, иккинчиси қайтаргич ҳисобланади. Қайтаргич вибратор тўлқинни бир томонлама тарқатади. Ромбсимон антенна симдан ясалган ва кенг тўлқин диапазонида ишлайди. Антенналар метр, десиметр, сантиметрли тўлқинлар антенна сига бўлинади, мас, шлейф антенна ва директорли антенналар. Шлейф антенна учлари туташтирилган, параллел жойлашган, ўлчами ярим тўлқин узунлигига тенг 2 та вибратордан тузилган. Директорли антенна эса горизонтал текисликда жойлашган фаол (актив) ва суст (пассив) вибраторлардир. Ўлчами ярим тўлқин узунлигига тенг вибратор ёки шлейф антенна фаол таркатгич вазифасини бажаради. У диаметри етарлича катта, яхлит ёки найсимон силиндрик ўтказгичдан ясалади. Суcт вибраторлар (олд томонда — директор, орқада — рефлекторлар)нинг бўлиши антеннанинг йўналганлигини оширади. У тор полосалидир. Оптик турдаги антенналар — кўзгу ва линзалар сан-тиметрли тўлқинлар антенналарига киради. Кўзгу металлдан, линза диэлектрикдан ясалади. Улар қайтаргич (прожекторларнинг кўзгуси каби) вазифасини бажаради ва сферик (силиндрик) тўлқинга ай-лантиради. Бундай антенналар радиолокация, радиоастрономия ва радиорелей алоқада кенг ишлатилади. Радиорелейли алоқада, космик радиоалоқада, радиоастрономия ва бошқа соҳаларда ўта юқори частотали параболик антенна кенг тарқалган. У парабола шаклидаги металл кўзгу ва таркатгичдан иборат. Тарқатгич сифатида кучсиз йўналтирилган антенна (карнайлар, кичик рефлекторли вибраторлар, спираллар ва бошқалар) ишлатилади. Энергияни бирор фазовий бурчакка тўплаб тарқатиш хусусияти антеннанинг йўналганлиги дейилади. У йўналиш диаграммаси (Антенна)да ифодаланади. Антеннанинг ф.и.к. кўпайтмаси антеннанинг кучайтириш коэффициенти дейилади. Радиоэшиттириш ва телевиденияни антенналарсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Улар имкони борича баланд қурилади. Ўзбекистон, Россия, Франсия, Англия ва бошқа мамлакатларда энг баланд телеантенналар бор. Москвадаги Останкино телеминорасининг баландлиги 533 метр, Тошкентдаги телеминоранинг баландлиги 375 метр.

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил