Anushteginiylar

	Ануштегинийлар сулоласи ; خوارزمشاهیان;
	; Хоразмшоҳлар империяси ҳудуди
Пойтахти	Кўҳна Урганч (1077-1212) ; Самарқанд; (1212-1220) ; Ғазна; 1220-1221); Табриз; (1225-1230).
Йирик шаҳарлари	Гурганж Ҳазорсап Жанд Машҳад Насса Нисо Марв Нишопур Ҳиррот Балх Ғазна Самарқанд Бухоро Хўжанд Ўтрор Фарғона Андижон Шош Қобул Қандаҳор Рей Ҳамадон Таборак Илол Исфаҳон Табриз Гуржистон Табриз Аҳлат Арзрум Ҳалаб Басра
Тил(лар)и	Форс; Туркманча
Дини	Сунний Ислом
Пул бирлиги	Динор
Майдони	2,300,000 км 1200-йил; 4,200,000 км 1218-йил
Аҳолиси	20 000 000 (1218)
Бошқарув шакли	Монархия
Сулола	Ануштекингийлар
	Ҳоразмшох
- 1077-1097	Ануштегинилк
- 1220-1231	Жалолиддин Мангубердисо'нгги
	Тарих
- 1077	Асос солинган
- 1163-1165	Ҳуросоннинг босиб олиниши
- 1194	Ироқнинг босиб олиниши
- 1217-1218	Ироқу-Ажам ва Бағдот юриши
- 1218-1223	Мўғул босқини
- 1230	Яссичаман жанги
- 1231	Имперянинг якуни
- 1231-1247	Ҳоразмликлар давлати 1-даври
- 1257-1261	Ҳоразимликлар давлати қайта тузилиши

Ануштегинийлар-келиб чиқиши туркман халқлардан бўлган Ануштегин асос солган Хорасонни, Эронни ва Кавказорти давлатларни бошқарган сулола (1097-1231).

Дастлаб Салжуқийлар давлатига қарам бир вилоят сифатида бўлган. Салжуқийлар давлати ҳукмдори Маликшоҳ ўз ноибларидан бири Ануштегинни Хоразмга ҳоким қилиб тайинлайди. Кейинчалик Салжуқийлар давлати заифлашганидан сўнг Хоразм мустақилликни қўлга киритади. Давлатга 1077-йилда асос солинган ва мўгуллар босқини туфайли ўз мустақиллигини йўқотиб, тарих саҳнасидан ўчирилган. Тахминларга кўра, сулола 3,6 миллиондан 4,2 миллион квадрат километргача бўлган майдонни эгаллаган.

Тарихи

Ануштегинийлар сулоласининг вакили, Ануштегиннннг ўғли Қутбиддин Муҳаммад (? -1127) 1097—1127 йилларда Хоразмни бошқарди. Отаси вафотидан кейин салжуқийларнинг Хуросондаги исёнкор ноиби амир Додбек Ҳабаший томонидан Хоразм ноиби этиб тайинланган ва хоразмшоҳ унвонини олган (1097). Ануштегинийлар-хоразмшоҳлар сулоласининг тарихи аслида утбиддин Муҳаммаддан бошланади. 1100-йил салжуқийлар султони Барқиёруқ ва укаси Санжар Додбек Ҳабаший исёнини бостирганлар. Санжар Хуросонни қўлга киритгач, Қутбиддин Муҳаммадни Хоразм ҳокимлиги мансабида қолдириб тасдиқлаган. Қутбиддин Муҳаммад султон Санжарга садоқат билан хизмат қилган, ҳар йили икки маротаба шахсан султон саройига бориб турган, Санжар олиб борган жангларда ўз қўшини билан қатнашиб, хирож, ўлпонларни ўз вақтида тўлаб турган. Қутбиддин Муҳаммад оли-му фузалоларга ҳомийлик қилган адо-латли ҳукмдор бўлган. Журжонийнинг табобатига оид „Заҳирайи хоразмшо-ҳий“ асари Қутбиддин Муҳаммадга бағишланган.

Мўғулларнинг истилоси ва Хоразмнинг қулаши

Мўғулларнинг истилоси ва Хоразмнинг қулаши — бу ХИИ-ХИИИ асрлар ўрталарида содир бўлган, Ўрта Осиё ва унинг атрофидаги ҳудудлар тарихида муҳим ўрин тутган воқеалардир. Бу даврда Мўғул империяси кенгайиб борар ва Хоразмшоҳлар давлати эса ўзининг қулашига дучор бўлган.^[1]

Мўғулларнинг истилоси:

Мўғул империяси 1206-йилда Чингизхон (асл исми Темучин) томонидан асос солинди. Чингизхоннинг мақсади жаҳонда энг катта ва қудратли империя яратиш эди. У ўзининг жаҳон тарихига та’сир кўрсатган истилоларини бошлади ва тезда Ўрта Осиё, Хитой, Шарқий Европа ва бошқа ҳудудларга ёйилди.

Мўғулларнинг истилосининг бошланиши ва унинг кенгайиши ХХ асрда катта инқилобларга олиб келди. Уларнинг кучи ва ҳарбий маҳорати улар учун жуда муваффақиятли бўлди, ва улар кўплаб давлатларни қўлга киритдилар.

Хоразмшоҳлар давлати:

Хоразмшоҳлар давлати — бу ХИ-ХИИИ асрларда Ўрта Осиёда мавжуд бўлган туркман давлатидир. Хоразмшоҳлар сулоласи ҳукмронлик қилган даврда давлатнинг ҳудуди катта бўлиб, Хоразм (ҳозирги Ўзбекистоннинг жануби, Эроннинг шимоли-шарқи ва Афғонистоннинг шимоли) ва унга қўшни бўлган ҳудудларни қамраб олган эди. Хоразмшоҳлар ўзининг мустақил сиёсатига эга бўлган, айниқса, та’лим, маданият ва иқтисодиёт соҳаларида ўзининг кучли ривожланишига эришган.

Хоразмшоҳлар давлати ўзининг тарихида кўплаб бошқа кучлар билан иттифоқлар тузган, аммо улардан бири, айниқса, Мўғулларга қарши туриш имкониятига эга эмасди.

Мўғулларнинг Хоразмни истило этиши:

Чингизхон ва Хоразмшоҳлар ўртасидаги дастлабки муносабатлар дўстона бўлган. Чингизхон Хоразмшоҳ **Ала ад-Дин Муҳаммад** билан савдо ва дипломатик алоқалар ўрнатди. 1218-йилда Чингизхон Хоразмга ўзининг савдо вакилларини юборди, аммо Хоразмшоҳлар улар билан ёмон муомала қилган ва савдогарларни ўлдирдилар. Бунинг натижасида, Чингизхоннинг сабр-тоқати тугади ва у Хоразмни истило қилишга қарор қилди.

Чингизког9хон бу хатони жиддий қабул қилиб, 1219-йилда Хоразмшоҳлар давлатига қарши ҳарбий юриш бошлади. Мўғул қўшинлари жуда тезкор ва тартибли бўлиб, Хоразмшоҳлар армияси ва ҳимояси қийинчиликларга дуч келди. Мўғуллар Хоразмнинг асосий шаҳарлари — **Бухоро**, **Самарқанд**, **Ургенч**, ва бошқаларни эгаллаб, кўплаб одамларни ўлдирдилар, шаҳарларга катта зарба беришди.

Хоразмшоҳлар давлати Мўғулларга қарши курашда заифлашди. Хоразмшоҳ **Ала ад-Дин Муҳаммад** асосан қаршилик кўрсатишга уриниб, бир нечта жанглар ўтказди, аммо Мўғуллар жуда учли эди. 1220-йилда Хоразмшоҳ Муҳаммад ўзи бошчилик қилган армиясини Мағрибга олиб чиқишга муваффақ бўлди, аммо Хоразмнинг қулаши аллақачон бошланган эди.

Хоразмнинг қулаши ва унинг натижалари:

Хоразмшоҳлар давлати 1220-йилда деярли бутунлай қулади. Мўғул қўшинлари Хоразмнинг муҳим шаҳарлари ва ҳудудларини эгаллаб, Хоразмшоҳларнинг асосий ўлкасини тўлиқ назоратга олишди. Хоразмшоҳлар давлатининг пойтахти **Ургенч** ҳам Мўғуллар томонидан забт этилди.

Чингизхоннинг Хоразмни забт этиши дунё тарихида катта ўзгаришларга сабаб бўлди. Мўғулларнинг истилоси бутун Ўрта Осиё ва Эронни ўзгартирди ва уларнинг империясининг тезда кенгайишига олиб келди.

Бундан ташқари, Мўғуллар ўзининг қат’ийлиги ва ҳарбий маҳорати билан бошқа давлатларга ҳам та’сир ўтказди. Хоразмшоҳларнинг қулаши, уларнинг сиёсий тузилмаси ва маданияти учун оғир оқибатлар келтириб чиқарди, лекин шу билан бирга Мўғуллар Ўрта Осиёда янги ҳукмронликни ўрнатишди ва ўз империяларини кенгайтирдилар.

Адабиёт

Бартолд В. В., Сочинения, т. 2 (част 2), М., 1964; Буниёдов 3., Ануштагин Хоразмшоҳлар давлати (1097—1231), Т, 1998.

Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин.
Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак.

↑ ҳттпс://уз.wикипедиа.орг/wики/Мо%CА%ББг%CА%ББуллар_истилоси#:~:техт=Мо%CА%ББг%CА%ББуллар%20истилоси%20%Э2%80%94%20ХИИИ%20асрда%20Чингизхон,Европадаги%20урушлари%20ва%20юришларини%20англатади.

[1] ҳттпс://уз.wикипедиа.орг/wики/Мо%CА%ББг%CА%ББуллар_истилоси#:~:техт=Мо%CА%ББг%CА%ББуллар%20истилоси%20%Э2%80%94%20ХИИИ%20асрда%20Чингизхон,Европадаги%20урушлари%20ва%20юришларини%20англатади.

[1]