„Аполлон 14“ — АҚШнинг Аполлон дастурининг саккизинчи бошқариладиган миссияси бўлиб, ушбу миссияларнинг учинчиси Ойга ҳамда биринчи бўлиб Ой тоғларига қўнган.

Миссия дастлаб 1970-йилга мўлжалланган эди, аммо „Аполлон 13“нинг ишламай қолганлигини текшириш ҳамда натижада космик кемага ўзгартиришлар киритиш зарурати сабабли кечиктирилган. Қўмондон Алан Шепард, қўмондон модули учувчиси Стюарт Руза ҳамда Ой модули учувчиси Эдгар Митчелл 1971-йил 31-январ якшанба куни соат 16:03:02 да тўққиз кунлик миссиясига жўнаб кетишган. Ойга қўниш йўлида экипаж иккинчи навбатдаги миссиянинг тўхтатилишига, эҳтимол, Аполлон дастурининг муддатидан олдин тугашига олиб келиши мумкин бўлган носозликларни бартараф этган ва йўлида давом этган.

Шепард ва Митчелл сиртда бўлганларида, Руса қўмондонлик ҳамда хизмат модули бортида Ой орбитасида қолган, илмий тажрибалар ўтказган ҳамда Ойни суратга олган. Шу билан бирга бўлажак „Аполлон16“ миссиясининг қўниш жойини суратга олган. У ўзи билан бир неча юз уруғларни олиб кетди, уларнинг кўплари қайтиб келганида униб чиқиб, кейинги йилларда кенг тарқалган ой дарахтларини келтириб чиқарди. Ой юзасидан учирилгандан ва муваффақиятли туташувдан кейин, космик кема Ерга қайтарилди ва у ерда 9-феврал куни учта астронавт Тинч океанига хавфсиз тарзда сакраб тушишди.

Аполлон 14 билан Сатурн-5 ракетасининг учирилиши

Экипажлари ва муҳандислари

Асосий экипаж аъзолари
  • Алан Шепард — командир (2-космик парвоз)
  • Стюарт Руса — қўмондон модули учувчиси (1-космик парвоз)
  • Эдгар Митчелл — Ой модули учувчиси (биринчи космик парвоз)

Алан Шепард парвоз пайтида энг кексаси эди (47 ёш). Умуман олганда, экипаж минимал парвоз тажрибасига эга эди: Шепард Меркурий дастури бўйича бор-йўғи 15 дақиқалик суборбитал парвозда қатнашган, Руса ҳамда Митчелл эса биринчи парвозини амалга ошираётган эдилар.

Захира экипажи
  • Эвгений Cернан
  • Роналд Эванс
  • Жо Энгле
Қўллаб-қувватлаш экипажи
Ернинг кўтарилиши, тушиш пайтида суратга олинган
  • Уилям Пог
  • Брюс МакКендлесс
  • Гордон Фуллертон

Муҳандислари

  • Пит Франк (бошловчи директор)
  • Дейв Рид (парвоз динамикаси муҳандиси)
  • Франкл Ван Ренсселаэр (тезлаштириш тизимлари муҳандиси)[1]

„Миссион Cонтрол“да астронавтлар билан алоқа қилишга мас’ул бўлганлар Эванс, МакКендлесс, Фуллертон, Хейс эди. Ойга етиб боришдан олдин бекор қилинган „Аполлон 13“ фахрийси Хейс ўз машғулотларини миссияга, айниқса космосда юриш пайтида қўллади, чунки иккала миссия ҳам ойнинг бир нуқтасига қаратилган эди. Агар Хайз Ойда бўлганида, у буни амалга оширган биринчи гуруҳ 5 астронавти бўлар эди, аммо бу шараф Митчеллга насиб этди.

Парвоз дастури тўлиқ бажарилди.

Митчелл телевизор камераси ёрдамида атрофдаги манзарани кўрсатмоқда

Парвоз вазифалари

Парвознинг мақсади — „Аполлон 12“ космик кемасининг парвози пайтидагидан мувофиқ кенгроқ дастур бўйича тадқиқотлар билан Ойга қўниши эди. Ойнинг қўпол континентал минтақасида Ой модулининг қўниш техникасини ишлаб чиқиш режалаштирилган эди. Ой тупроғи намуналарини, Ой юзасида фотосурат ҳамда плёнкаларни йиғиш, Ойга илмий асбобларни ўрнатиш, кўчма магнитометр ёрдамида маҳаллий магнит майдонларни ўрганиш, селеноцентрик орбитадан Ой юзасини суратга олиш, ойга тушиш ракетанинг охирги босқичи ҳамда ой модулининг ишлатилган учиш босқичи, бошқа вазифалар амалга оширилди.

„Аполлон 13“ ва „Аполлон 14“ учун асосий ва захира экипажлар 1969-йил 6-августда маълум қилди[2]. „Аполлон 14“ нинг учирилиши 1970-йил июл ойига режалаштирилган эди, бироқ ўша йилнинг январ ойида „Аполлон 20“ парвозининг бекор қилинишига олиб келган бюджетнинг қисқариши туфайли НАСА парвозлар сонини йилига иккига камайтириш ҳақида қарор қабул қилди. 1970-йилдан бошлаб, янги жадвалга мувофиқ , „Аполлон13“ апрел ойида ишга туширилди ҳамда Аполлон 14 - октябр ёки ноябр ойларига режалаштирилганди[3].

Миссия „Аполлон13“ ҳалокатидан кейин Аполлон дастурига ишончни тиклаш эди.

Экипажни ўқитиш ва тайёрлаш

Ракета-ташувчи кемани ҳисобланган орбитага яқин геосентрик орбитага олиб чиқган.

Десcент модули сплашдоwн, Аполлон 14 миссияси

„Аполлон 14“ экипажи миссияга тайинланганидан сўнг 19 ой давомида бирга машғулот ўтказган .Бу Аполлоннинг бошқа экипажларига қараганда узоқроқ эди. Оддий ўқув юкига қўшимча равишда, улар „Аполлон 13“ текшируви натижасида қўмондонлик модулига киритилган ўзгаришларни назорат қилишлари керак эди. Уларнинг аксарияти Шепард ва Руса зиммасига юклатилган эди. Кейинчалик Митчелл шундай деди:

"Биз билардикки, агар бизнинг миссиямиз муваффақияцизликка учраса, агар биз орқага қайтишимиз керак бўлса, бу Аполлон дастурининг охири бўлиши мумкин. НАСА кетма-кет иккита муваффақияцизликка тоқат қилолмайди. Биз ҳамма нарсани тўғри қилиш вазифаси елкамизга катта мас’улият юкини юклашини англадик".

Шепард ва Митчелл ой модули буйруқ модулидан ажратилишидан тахминан тўрт соат олдин ой модулига ўтишган эди.

Қўниш жойининг Литтровдан Фра Маурога ўзгариши „Аполлон 14“ экипажининг геологик тайёргарлигига таъсир қилган. Ўтишдан олдин астронавтлар Ердаги вулқон жойларига олиб кетилган. Шундан сўнг улар Ғарбий Германиядаги Реэс кратери ҳамда Аризонанинг Верде водийсида космонавтларни тайёрлаш учун ўрнатилган сун'ий кратер майдони каби кратер жойларига ташриф буюришган. Харрисон Шмитт қўмондоннинг бошқа ташвишлари борлигини, масалан, ўн йиллик танаффусдан сўнг парвозга тайёргарлик кўриш ҳамда Аполлон ҳалокатидан кейин муваффақиятли миссияни таъминлашни таклиф қилган.

Ускуналари

Космик кема

Кемада буйруқ модули (намуна 110) ва ой модули (ЛМ-8 намунаси) мавжуд эди. Қўмондон модули учун астронавтлар „Киттй Ҳаwк“ чақирув белгисини, ой модули учун — „Антарес“ (Сcорпио юлдуз туркумидаги юлдуз )ни танладилар.

Автомобилни ишга тушириш

Учириш учун ишлатилган ракета Сатурн 5 (АС-509 намунаси) бўлиб, у Аполлон 8 — 13 да ишлатилганига ўхшар эди. 2 950 867 кг оғирликдаги бу ракета „Аполлон 13“ миссиясидан 1 730 кг оғирроқ ҳисобланарди[4].

Аполлон 13 С-ИИ иккинчи босқичида Ж-2 марказий двигателининг муддатидан олдин ёпилишига олиб келган иккиланишни олдини олиш учун бир қатор ўзгаришлар амалга оширилди. Буларга марказий двигателнинг суюқ кислород (ЛОХ) линиясига ўрнатилган гелий гази аккумулятори, ушбу двигател учун захира ўчириш мосламаси ҳамда бешта Ж-2 двигателининг ҳар бирида ёқилғини ёқиш/ўчириш учун соддалаштирилган валф кирган[5].

Ишга тайёргарлик кўриш ва бошлаш

Кема билан ракета 1970-йил 9-ноябрда учириш майдончасига олиб борилган. 1970-йил декабр ойида экипаж бўлимининг борт компютерида ҳамда калитлардан бирида носозликлар, шунингдек кислород бакининг пайванд чокидаги ёриқлар аниқланган. Ушбу муаммолар бартараф этилди ҳамда машғулотлар қайта тикланди.

Январ ойи ўрталарида симуляция қилинган учирилиш пайтида ракетанинг учинчи босқичини суюқ кислород билан тўлдиришни автоматик бошқариш тизими ишламай қолиши натижасида тўрт ярим соатдан сўнг қўлда бошқариш тизими ёрдамида ёнилғи қуйиш қайта тикланди ва одатдагидек давом этди.

Дастлаб режалаштирилган парвоздан 1 соат 30 дақиқа олдин кема кабинаси тозаланган.

Режалаштирилган учирилишидан 1 соат 23 дақиқа олдин командир Алан Шепард кемани ишга туширишдан олдин текширишни бошлаган.

Режалаштирилган ишга туширишдан 1 соат олдин Алан Шепард об-ҳавони текширган ҳамда жавоб олди:

Ишлар жуда яхши кетмоқда. Биз вақтдан олдиндамиз.Скип Шовин 19:30 1971-йил 31-январ.

Режалаштирилган ишга туширишдан 55 дақиқа олдин бошқарув Хюстонга ўтказилган.

Режалаштирилган ишга туширишдан 29 дақиқа олдин ой модул тизимларини ишга туширишдан олдин текшириш ўтказилган.

24 дақиқада об-ҳаво ҳақида жиддий хавотирлар билдирилди.

20 дақиқа ичида АҚШ вице-президенти ҳамда Испания шаҳзодаси етиб келишган.

10 дақиқада кема автоном ҳокимиятга ўтказилган.

Орадан 8 дақиқа 2 сония ўтиб, ортга ҳисоблаш соати тўхтатилган ҳамда ёмон об-ҳаво шароити туфайли старт қолдирилган.

Соат 20:55 да ортга ҳисоблаш бошланган.

Двигателни ёқиш тартибини ишга тушириш учун 8 сония кетган.

Аполлон 14 1971 -йил 31-январда ГМТ билан 21:03 да, тахминий вақтдан 40 дақиқа ўтиб учирилди.

000:00:00 Парвоз.

Ойга парвози

Ер орбитасида

Яна бир таом ва космонавтлар учун қисқа дам олишдан кейин, парвознинг 143 соатида Ойдан Ой модулининг учиш босқичи ишга туширилган. Ой модулининг ой юзасида туришининг умумий давомийлиги 33 соат 24 минутни ташкил қилар эди.

000:51:59 Ерга яқин орбитада алоқа ўрнатилган[6].

173 соатлик парвозда технологик тажрибалар бошланган. Шу билан бирга, телевидения сессияси бўлиб ўтган. Сессия давомида Шепард коинот парвозларининг аҳамияти ҳақида бир неча сўз айтган ҳамда улар дунё тинчлигига ҳисса қўшишига умид билдирган.

Ойга қўниш

Тахминан ўн дақиқадан кейин, Митчелл қўниш босқичи корпусидан аравани олиб ташлади ҳамда биринчи тупроқ намуналарини йиғди, Шепард эса телевизор камерасини ой модулидан 15 метр узоқликда штативга ўрнатди ва олишда давом этди.

173 соатлик парвозда технологик тажрибалар бошланган. Шу билан бирга, телевидения сессияси бўлиб ўтган. Сессия давомида Шепард коинот парвозларининг аҳамияти ҳақида бир неча сўз айтиб, улар дунё тинчлигига ҳисса қўшишига умид билдирган.

Манбалар

  1. ↑ „ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20190721143057/ҳттпс://ҳисторй.наса.гов/афж/ап14фж/01_дай01_лаунч“ (эн). 2019-йил 21-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 26-август.
  2. ↑ „ҳттпс://www.наса.гов/cентерс/жоҳнсон/пдф/83121маин_1969.пдф“ (эн). 2018-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-апрел.
  3. ↑ „Аполло'с Счедуле Шифтед бй НАСА“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1970-йил 9-январ). 2020-йил 21-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-апрел.
  4. ↑ „Аполло 14 Флигҳт Жоурнал - Дай 1: Тҳе Лаунч“. wеб.арчиве.орг (2020-йил 27-октябр). 2020-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 23-апрел.
  5. ↑ „ҳттпс://www.наса.гов/спеcиалс/аполло50тҳ/пдф/А14_ПрессКит.пдф“ (эн). 2021-йил 8-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 22-апрел.
  6. ↑ „Аполло 14 Флигҳт Жоурнал - Дай 1, парт 2: Эартҳ Орбит анд Транслунар Инжеcтион“. ҳисторй.наса.гов. 2021-йил 31-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 25-апрел.