Ziyosfera

Apis cerana

Апис cерана, шарқий асал ари, Осиё асалариси ёки осиё асалари, асалариларнинг Жанубий, Жануби- Шарқий ва Шарқий Осиёда туғилган бир тури. Бу тур Апис косчевникови нинг қардош тури бўлиб, иккаласи ҳам ғарбий (Европа) асаларилари Апис меллифера билан бир хил кичик жинсга киради.[1][2][3][4] cерана Апис косчевникови билан бир хил географик жойлашувда симпатик яшаши маълум.[5] Апис cерана колониялари кичик кириш жойи бўлган бўшлиқларда бир нечта тароқлардан ташкил топган уяларни қуриш билан машҳур, эҳтимол, бошқа уянинг одамлари томонидан босиб олинишидан ҳимоя қилиш учун.[6] Ушбу асал ари турининг диэтаси асосан гулчанг ва нектар ёки асалдан иборат.[7] Бундан ташқари, Апис cерана ўзининг юқори ижтимоий хулқ-атвори билан машҳур бўлиб, унинг асал асалариси тури сифатида таснифланишини акс эттиради.[3]

Апис cерана индиcа ва Апис Индиcа[8] ёки ҳинд асалари ари,[9] атамалари тарихий атама бўлиб, барча Осиё асаларилар энди Апис cерана деб аталади.[10]

Таксономия ва филогения

Апис cерана

Даниялик зоолог Ёхан Кристиан Фабрисиус 1793-йилда шарқий ёки Осиё асалариси сифатида ҳам танилган Апис cеранани тасвирлаб берган[2] Апис жинси лотинча „ари“ деган маънони англатади. Шарқий асаларилар Апидаэ оиласига мансуб бўлиб, асалариларнинг энг хилма-хил оилаларидан бири бўлиб, улар орасида асаларилар, дурадгор асаларилар, оркиде асаларилар , бумбле арилар, какук асаларилар ва ҳатто тишсиз асаларилар ҳам бор.[11]

Ўтмишда Апис cерана ва Апис меллифера бир хил турдаги оддий ирқлар эканлиги ҳақида мунозаралар бўлган. Бу, асосан, морфология ва хулқ-атворнинг ўхшашлиги билан боғлиқ, чунки иккаласи ҳам ўрта катталикдаги (10-11 мм) асаларилар бўлиб, улар одатда бўшлиқлар ичида бир нечта тароқ уяларини қурадилар. Бошқа асаларилар турлари, жумладан, йирик асаларилар Апис дорсата ва Апис лабориоса, одатда очиқ жойларда битта тароқдан иборат уя қурадилар.[12] Бироқ, Апис cерана ва Апис меллифера ўртасидаги ажойиб ўхшашликларга қарамай, бу икки турнинг бир-биридан жуда фарқ қилишини кўрсатадиган далиллар мавжуд; масалан, бу турлар орасидаги жуфтлашиш насл бермайди. Бундан ташқари, Апис меллифера колониялари 50 000 ёки ундан ортиқ шахсларга этиши мумкин бўлса-да, Апис cерана колониялари нисбатан кичик бўлиб, атиги 6 000 дан 7 000 гача ишчиларга эга.[12] Бундан ташқари, Апис cерана асосан дунёнинг Шарқий Осиё минтақасида, Апис меллифера эса дунёнинг Ғарбий Европа ва Африка минтақасида жойлашган.[12] Шу сабабларга кўра, энди олдинги эътиқодлардан фарқли ўлароқ, булар аслида иккита алоҳида тур деган хулосага келди.

Инфраспесифик гуруҳлар

Тарихий жиҳатдан, Апис cерана Энгел (1999) бўйича саккизта кичик турга бўлинган; улар:

Бироқ, яқинда ўтказилган генетик таҳлиллар шуни аниқладики, тасвирланган баъзи кичик турлар жуда ўхшаш симпатик турларнинг, жумладан, Борнеодаги Апис косчевникови ва Филиппиндаги Апис нигроcинcтанинг тасодифий нотўғри идентификацияси бўлиши мумкин. Борнеодаги Апис cерана нулуэнсис ҳам ҳозирда Апис нулуэнсис каби алоҳида тур ҳисобланади.[14]

Олтита Апис cерана морфокластер гуруҳининг географик тарқалиши (Радлофф ва бошқ., 2010)[14]

Радлофф ва бошқалар. (2010) бунинг ўрнига Апис cерана ни инфраспесифик даражалар ўрнига морфотиплар („морфокластерлар“) асосида олтита асосий статистик жиҳатдан аниқланган популяцияларга бўлинишни танладилар, улар нотўғри ўрнатилган ва биологик аҳамиятга эга эмас. Бу морфокластерлар:[14]

  • Шимолий серана (Морфокластер И) — шимолий Афғонистон ва Покистондан Ҳиндистон шимоли-ғарбий қисмига, жанубий Тибетга, Мянманинг шимолига, Хитойга ва Корея ярим оролига, узоқ шарқий Россия ва Японияга чўзилган. Уларни яна олтита кичик кластерга бўлиш мумкин: „Индус“ гуруҳи (Афғонистон, Покистон, Кашмир); „Ҳимачали“ гуруҳи (Ҳимачал-Прадеш, Ҳиндистон); „Аба“ гуруҳи (жанубий Гансу, марказий ва шимолий Сичуан, Шимолий Хитой ва Россиядаги йирик асаларилар); марказий ва шарқий Хитой субкластери; жанубий Юннан, Гуангдонг, Гуангси ва Хайнандаги „жанубий“ серана кичик кластери; ва Япония, Шимолий Корея ва Жанубий Кореяда „Жапониcа“ гуруҳи.[14]
  • Ҳимолай cерана (Морфокластер ИИ) — Шимолий Ҳиндистон, Тибет ва Непалдан тарқалади. Икки кичик кластерга эга: „Тепаликлар“ гуруҳи (шимоли-шарқий) ва „Ганга“ гуруҳи (жанубий-ғарбий).[14]
  • Ҳиндистон текисликлари cерана (Морфокластер ИИИ) — Ҳиндистоннинг марказий ва жанубий текисликларидан Шри-Ланкагача чўзилган; Плаинс cерана сифатида ҳам танилган.[14]
  • Филиппин cерана (Морпҳоcлустер В) — асосан Филиппин билан чекланган, Палаwан бундан мустасно. У учта кичик гуруҳга эга: " Лузон " асаларилар, " Висаяс " асаларилар ва " Минданао " асаларилар, охирги иккитаси „Лузон“ асалариларга қараганда морфометрик жиҳатдан яқинроқ. Сулавеси марказида ҳам аҳоли яшайди.[14]

Таъриф ва идентификация

Апис cерана шахсларининг жисмоний хусусиятлари Апис жинсидаги бошқа турларга жуда ўхшаш. Бу жинсдаги шахслар мураккаб кўзларни қоплайдиган ва гулчангларни тўплашда ёрдам берадиган узун тик туклари, кучли қавариқ скутеллум ва орқа қанотдаги жугал лоб билан белгиланади. Вояга этган Апис cерана қора рангга эга, қорин бўшлиғида тўртта сариқ чизиқлар мавжуд. Ишчи асаларилар, маликалар ва дронлар ўртасида ҳам фарқлар мавжуд. Ишчи асаларилар гулчангни ташиш учун орқа оёғида гулчанг пресси, шунингдек, тухум қўядиган орган ўрнида стингер билан ажралиб туради. Репродуктив урғочи бўлган маликалар кўпайиш органлари катталашгани учун одатда ишчи асаларилардан каттароқдир. Турларнинг эркаклари бўлган дронлар катта кўзлари, чандиқлари йўқлиги ва қориннинг тўмтоқ шакли билан ажралиб туради.[3]

Тарқалиши ва яшаш жойи

Апис cерана кенг иқлим зоналарини ўз ичига олади, шу жумладан нам тропик тропик ўрмонлар, нам-қуруқ тропик саванналар, ўрта кенгликдаги даштлар, қуруқ ўрта кенгликдаги ўтлоқлар, нам континентал баргли ўрмонлар ва тайгалар[14] Апис cерана табиий диапазони шимолда Россиянинг Приморск ўлкасидан жанубда шарқий Индонезиягача чўзилган; Шарқда Японияга, ғарбда Афғонистоннинг баланд тоғларигача. Афғонистон, Бангладеш, Бутан, Бруней, Камбоджа, Хитой, Ҳиндистон, Индонезия, Япония, Лаос, Малайзия, Мянма, Непал, Шимолий Корея, Покистон, Филиппин, Россия, Жанубий Корея, Шри Ланка, Тайван, Таиланд, Тимор-Шарқий ва Ветнам . У 1970-йилларда Янги Гвинеяга атайлаб киритилган ва шундан сўнг Торрес бўғози оролларида Австралия ва Соломон оролларига тарқалди.[15][14][16] Гарчи бу тур табиий равишда Шарқий Осиёда тўпланган бўлса-да, у инсон аралашуви натижасида дунёнинг турли минтақаларига тарқалди, айниқса Австралияда унинг инвазив потенциалидан хавотирда, чунки уялар турли муҳитларда, шу жумладан табиий ва табиий муҳитда жойлашган. инсон томонидан яратилган (пастга қаранг).[14]

  • Nepaldagi A. cerana
    Непалдаги А. cерана
  • Hindistonda A. cerana
    Ҳиндистонда А. cерана
  • Tailanddagi A. cerana
    Таиланддаги А. cерана

Нест

Асал асалари тури сифатида Апис cерана қаттиқ қишда истеъмол учун этарли таъминотни таъминлаш учун ўз нектарининг учдан бир қисмини консентрланган шаклда тўплаши ва сақлаши керак.[17] Уя кўп тароқли ва бироз изоляцияланган бўлиб, турларга уйнинг оптимал ҳароратига эришишга ва шу билан эрта соатларда озуқа қидиришни оптималлаштиришга имкон беради. Уянинг ўзи ишчилар томонидан ажратилган мумдан тайёрланган оддий вертикал тароқдир, терморегуляция эса далада тўпланган сувдан шамоллаш ва сувнинг буғланиши натижасида ҳосил бўлади.[3] Ушбу кенг кўламли сақлаш тактикаси бундай асални сақлаш учун барқарор ва мустаҳкам тароқли тузилмани қуришни талаб қилади. Бироқ, тароқ учун асал мумини ишлаб чиқариш жуда қиммат иш бўлгани сабабли, колониялар одатда бутун тузилмани жуда эрта қурмайдилар. Бунинг ўрнига, колония дастлабки сақлаш эҳтиёжларини қондирадиган кичикроқ тароқлар тўпламини қуради. Янги уяга кўчиб ўтгандан сўнг, колония барча керакли асални этарли даражада ҳисобга олиш учун этарли сақлаш бирликлари мавжуд бўлмагунча тароқларни катталаштиришда давом этади. Умуман олганда, тароқларнинг дастлабки тўплами тахминан 20 000 ҳужайрани ташкил қилиши мумкин, якуний, тугалланган тузилиш эса 100 000 тагача бўлиши мумкин.[17] Бу уялар одатда 6 000 дан 7 000 гача одамни қабул қилиш учун этарлича катта ва турли хил ташқи муҳитда жойлашган.[12]

Нест терморегуляцияси

А. cерана худди шундай механизмлардан фойдаланган ҳолда, А. меллифераникига ўхшаш аниқлик билан уянинг ички ҳароратини сақлайди. А. cерана тана ҳароратини 33-35,5 оралиғида ушлаб туради °C, ҳатто атроф-муҳит ҳарорати 12 дан 36 гача ўзгариб туради °C. Бу механизм уларнинг самарали уяли терморегуляция тизимларига эга эканлигини аниқ кўрсатади. Ёз фаслида А. cерана буғланишли совутиш усулидан фойдаланади, бунда ишчи асаларилар иссиқ ҳавода инидан ташқарида тўпланиб, қанотларини вентиляция қилади, шу билан уядаги ортиқча иссиқлик ва намликни олиб ташлайди ва уя ҳароратини пасайтиради.

Термал ҳимоя

А. cерана уясига япон гиганти шохи (Веспа мандариниа) бостириб кирганда, 500 га яқин япон асаларилар (А. cерана жапониcа) ҳарорат 47 даражагача кўтарилгунча шохни ўраб олиб, парвоз мушакларини тебранади. °C (117 °Ф), шохни ўлимгача қиздиради, лекин ҳароратни ўз ўлим чегараси остида ушлаб туради (48-50) °C).[18][19]

Хулқ-атвор

Колония айланиши

Апис cерана колонияси, одатий асаларилар, бир неча минг урғочи ишчи асаларилар, битта малика асаларилар ва бир неча юз эркак учувчисиз асаларилардан иборат. Колония дарахт бўшлиғидаги асал муми тароқлари ичида қурилган бўлиб, малика боқиладиган тароқларнинг четида ерёнғоқ шаклидаги махсус тузилишга эга.[17]

Совуқ ҳароратли ҳудудларда колониянинг йиллик цикли қишки кун тўхташидан кўп ўтмай, колония ўз кластерининг асосий ҳароратини Селсий бўйича 34 градусгача кўтариб, насл беришни бошлайди. Дастлаб, атиги 100 га яқин асаларилар ишлаб чиқарилади, аммо эрта баҳорда бир неча минг асаларилар ривожланади. Баҳор охирига келиб, колония аллақачон тўлиқ ҳажмга эришади ва кўпая бошлайди. Кейин колония бир нечта янги маликаларни тарбиялайди ва янги қироличалар деярли камолотга этгач, ишчиларнинг ярмига ва эски маликага бўлинади. Кейин бу янги тўда янги дарахт шохига учиб кетади, уя бўшлиқларини ўрганади ва кейин жойдан мамнун бўлган бошқа асалариларни янги жойга йўналтиради.[17]

Ёзнинг қолган қисмида ва кузда янги жойларда колониялар қиш келишидан олдин популяциялари ва озиқ-овқат заҳираларини тезда қайта тиклаш учун тароқлар, орқа зотлар қурадилар ва озиқ-овқат йиғадилар.[17]

Меҳнат тақсимоти

Ижтимоий тур сифатида Апис cерана колониялари гуруҳнинг ҳар бир аъзоси нима қилишга ихтисослашганига қараб меҳнат бўлинмаларини ўз ичига олади. Одатда фақат битта малика ари бор, унинг вазифаси тухум қўйишдир; шунинг учун у колонияда мавжуд бўлган барча ишчиларнинг онаси. Малика аридан ташқари, қолган урғочи асаларилар ишчи асаларилар сифатида танилган, чунки бу одамлар уяни сақлаш учун барча вазифаларни бажарадилар, шу жумладан тухум, личинка ва қўғирчоқларга қараш, озиқ-овқат ва сув излаш, асалари уяси тозалаш ва асал ишлаб чиқариш. Бу вазифалар аёл ишчи асаларилар ўртасида ёш омилига кўра тақсимланади. Қолган шахслар „дронлар“ деб номланувчи эркаклардир, уларнинг ягона мас’улияти бошқа колониядаги малика билан жуфтлашишдир; шунинг учун дронлар фақат репродуктив мавсумда ишлаб чиқарилади.

Алоқа

Мулоқотнинг асосий усули бу чайқалиш рақси бўлиб, у асосан ишчи ари гулчанг ёки нектарнинг бой манбасини топиб, бу билимларни ўз ҳамкасблари билан баҳам кўришни хоҳлаганида амалга оширилади. Тебраниш рақси колония уясининг чуқур қисмида содир бўлади, у ерда ишчи ари яқинда гулларга бўлган саёҳатини қисқача жонлантиради. Қўшни асаларилар бу рақсни кузатадилар ва ўрганадилар ва кейин худди шу нақшга риоя қилишлари мумкин, гулларнинг ҳидидан фойдаланиб, маълум бир йўлда учиб, бир хил манзилга этиб келишади. Маълумотли ишчи ари ортидан эргашадиган асаларилар рақс товушларини аниқлаш учун антенналарини раққоса томон чўзадилар, чунки ари антенналарининг частотаси қанотларининг тебраниш частотасига тўғри келади. Ҳар бир чайқалишнинг умумий йўналиши ва давомийлиги тасвирланган гул ямоғидан йўналиш ва масофа билан чамбарчас боғлиқ.[17]

Жуфтланиш ҳаракати

Асал ари колониясида малика ари одатда 10 ёки ундан ортиқ эркак билан жуфтлашади.[17] Ушбу кенг қамровли жуфтлаш унинг колониясида касалликларга дош бериш, шунингдек, нектар манбалари ва кенг кўламли ташқи огоҳлантиришларга жавоб бериш учун катта миқдордаги генетик ўзгаришларни таъминлаш мақсадида амалга оширилади.[17] Қиролича аридан ташқари, жамиятнинг бошқа жинсий аъзолари эркак дронлар бўлиб, уларнинг ягона вазифаси малика билан жуфтлашишдир, шундан сўнг улар ўлишади.[12]

Апис cерана жуфтлашувининг аниқ вақти ва жойи кичик турларга хос бўлиб, кўпинча маҳаллий муҳитга қараб ўзгаради. Мисол учун, Шри-Ланкада Апис cерана эркаклари одатда Япониянинг Апис cерана кенжа турида топилганидек, дарахт тепасида эмас, балки дарахт соябон ёнида тўпланади. Жуфтланиш вақтини аниқлашда энг муҳим омил бу экологик шароитлар эмас, балки бошқа турдаги дронларнинг мавжудлиги. Мавжуд бўлмаган дронлар сони ортиши билан жуфтлашиш вақти қисқаради.[3]

Репродуктив тўпланиш

А. cеранада репродуктив тўпланиш А. меллиферага ўхшайди. А. cерана репродуктив тўдалари туғилиш уясидан (она ёки асосий колония) 20-30 м узоқликда жойлашади ва скаут асаларилардан маълумот олгандан сўнг янги уя жойига жўнаб кетишдан олдин бир неча кун қолади.[17] Скаут асаларилар тўданинг уйини қуриш учун мос бўшлиқларни қидирадилар.[17] Муваффақиятли скаутлар қайтиб келиб, озиқ-овқат манбаларида бўлгани каби, тўда кластери юзасида алоқа рақсларини ўтказиш орқали бошқа асалариларга мос келадиган жойлашиш жойлари ҳақида хабар беришади.[17]

Қочиш ҳаракати

А. cерана кўчиш ва қочиш хулқ-атворига эга, ҳозирги уясини ташлаб, нектар ва гулчангларнинг мўл захираси мавжуд бўлган янги жойда янги уя қуради. Бу асаларилар, одатда, кўп миқдорда асал сақламайдилар, шунинг учун нектар ва гулчангларнинг узоқ вақт танқислиги юзага келса, улар очликка кўпроқ мойил бўлади. Этарлича гулчанг ва нектар мавжуд бўлмаганда қочиш бошланади. Охирги зот пайдо бўлгандан сўнг, катталар асаларилар уянинг дўконларидан асал ошқозонларини тўлдирадилар ва янги жойда янги уя қуриш учун тўда бўлишади. А. cерана, А. меллифераъдан кўра кўпроқ қочиш хатти-ҳаракатига эга.

Ҳаёт тарихи

Ишчи асалариларнинг колонияда ривожланиши тўлиқ метаморфозга учраган ҳар қандай ҳашаротлар учун хосдир, чунки у тухум, личинка, қўғирчоқ ва катта ёшлиларнинг тўрт босқичини ўз ичига олади. Эмбрион оқсилга бой тухум сариғини истеъмол қилиб, тухум ичида 3 кун давомида ўсади.[17] Кейин у 8 кунлик личинка босқичидан ўтади, яъни катталар асаларилар томонидан таъминланган асал, гулчанглар ва насл овқатларини ўз ичига олган интенсив озиқланиш ҳолати.[17] Ниҳоят, мум пупасининг қурилиши мавжуд бўлиб, у пишиб, ҳужайранинг муми қопқоғини кемириб, ёш асалари сифатида пайдо бўлади.[17]

Қариндошлар танлови

Колониялар ичидаги генетик боғлиқлик

Битта малика одатда ўндан ортиқ эркаклар билан жуфтлашганлиги сабабли, колониянинг генетик боғлиқлиги нотўғри ва ҳаплодиплоид жинсни аниқлашни англатади. Агар малика ари уруғлантирилмаган тухум қўйса, отанинг генетик ҳиссаси бўлмаса, тухумлар дронларга айланади. Агар малика асалари она ва отанинг генетик ҳиссаси билан уруғланган тухум қўйса, тухум урғочи бўлиб ривожланади. Ушбу тизимда бир отага эга бўлган бокира маликалар 0,75 генетик боғлиқликка эга бўлади ва турли оталарники атиги 0,25 генетик қариндошликка эга бўлади.[17] Колониядаги аёл ишчилар қироличанинг ўғиллари билан 0,25 генетик қариндошлик билан боғланган.[17] Бундай нотўғри муносабат баъзи аёл ишчи асалариларнинг генлари бокира маликаларда номутаносиб равишда намоён бўлишига олиб келади.[17]

Ишчи-малика можароси

Ишчилар ва асаларилар ўртасида низо келиб чиқиши мумкин, чунки аёл ишчилар ўзларининг қироличаларни тарбиялашдаги саъй-ҳаракатларини бир хил отага эга бўлган бокира маликалар фойдасига қаратиб, ўз генларининг тарқалишини оширишга ҳаракат қилишади. Урғочи ишчи асаларилар тухумдонларга эга бўлсалар ҳам, ҳаётга яроқли тухум ишлаб чиқариши мумкин бўлса-да, колония ҳукмрон малика томонидан бошқарилса, бу потенциал деярли амалга оширилмайди. Шунинг учун ишчи ари томонидан шахсий кўпайиш эҳтимоли жуда паст. " Ишчилар полицияси ", яъни ишчилар томонидан кўпайишнинг ўзаро олдини олиш, аёл ишчи асалариларнинг онгли равишда кўпаймаслигининг сабаби бўлиши мумкин.[17] Бошқача қилиб айтганда, уларнинг унумдорлиги малика сигналлари билан бошқарилади. Малика асал ари ишчиларга ўзининг пастки безлари томонидан ажратилган феромонлар мавжудлиги ҳақида хабар беради. Бу сигналлар маликага яқин жойлашган ишчилар томонидан олинади ва кейин колониядаги бошқа ишчиларга, асосан, жисмоний алоқа орқали тарқалади. Малика феромон сигналлари мавжуд бўлганда, ишчиларнинг аксарияти тухумдонларини фаоллаштиришдан бош тортишади. Генетик боғлиқлик омиллари туфайли, Апис cерана ишчиси кўпинча ишчилар қўйган тухумларни йўқ қилиш ёки ишчи полицияси орқали тухум қўйишга уринаётган ишчиларга нисбатан тажовузкорлик кўрсатиш орқали ўз колониясидаги бошқа ишчиларнинг кўпайишини олдини олишга ҳаракат қилади.[17]

Бошқа турлар билан ўзаро таъсир

Парҳез

Вояга этган ишчи асаларилар асосан гулчанг ва нектар ёки асал билан озиқланади, аммо гулчангнинг озуқавий қиймати ўсимликка қараб ўзгаради. Аралаш гулчанглар юқори озуқавий қийматга эга ва аслида ёш ҳайвонларнинг тўғри ривожланиши учун барча керакли материалларни таъминлайди. Бироқ қуритилганида гулчанг тезда озуқавий қийматини йўқотади.[7]

Асаларилар ўзларини озиқлантиришдан ташқари, „озиқ-овқат узатиш“ деб номланувчи жараён орқали ҳам бир-бирларини озиқлантирадилар. Бундан ташқари, ишчилар қироличадан озиқ-овқат олишлари мумкин, дронлар эса бошқа дронлар томонидан регургитация қилинган материални ютиш орқали озиқ-овқат олишади. Қироличаларнинг ўзлари қишлаш мавсумида ишчилар томонидан личинкалар билан озиқланадилар, шунинг учун на асал билан озиқланади, на асал билан озиқланади.

Сувга бўлган эҳтиёж

Вояга этган асалариларнинг ўсиши ва ривожланишида парҳез учун озиқ-овқат талабларидан ташқари сув ҳам асосий рол ўйнайди. Аслида, озиқ-овқат шакли, агар сув тайёр бўлса, асалариларнинг умр кўриш давомийлиги ва умр кўриш давомийлигига деярли таъсир қилмайди.[7] Бу ғоя алоҳида қафасларда ажратилган малика асалариларга оид экспериментал воситалар орқали қўллаб-қувватланди. Иккала гуруҳ ҳам назорат чораси сифатида шакар шакар билан озиқланган; аммо шакар шакаридан ташқари сув билан озиқланган гуруҳ бошқа гуруҳга нисбатан ўртача икки ҳафта ёки ундан кўпроқ яшаган, улар фақат уч-тўрт кун ичида омон қолган.[7] Бундан ташқари, катталар асалариларнинг омон қолиши учун сув истеъмол қилишнинг аҳамиятини, асаларилар колониялари ҳосил бўлган асални суюлтириш ва ҳароратни тартибга солиш учун кўп миқдорда сув истеъмол қиладиган энг яхши мавсумларда овқатланиш ва хатти-ҳаракатларни ўрганиш орқали тушуниш мумкин. уяси.[7]

Йиртқичлар

Жануби-Шарқий Осиёга эндемик бўлган веспин арилари, асосан, бутун Жанубий Осиёдаги колонияларида Апис cерана учун асосий йиртқич ҳисобланади. Бу йиртқич йиртқичлар, айниқса, арилар энг кўп бўлган куз мавсумида, асосан эрталаб ва тушдан кейин кучлироқдир. Бу усул, ариларнинг асалари уяси олдида жойлашишини, кириш жойидан ташқарига, қайтиб келаётган йиғувчиларга қараб туришини ўз ичига олади.[20] Веспин арилари ўз наслларининг ривожланишига ёрдам бериш учун асаларилар конига ҳужум қилишга ҳаракат қилишади.[20]

Мудофаа

Веспине арилари асал ари уясига киришга яқинлашганда, кўпроқ қўриқчи асаларилар огоҳлантирилади, бу эса ўз навбатида уларнинг иссиқлик тўплайдиган асаларилар томонидан ўлдириш эҳтимолини оширади. Иссиқлик балли — бу ноёб мудофаа тизими бўлиб, унда бир неча юзлаб асаларилар арини қаттиқ тўп билан ўраб оладилар ва иссиқлик ҳосил қилиш ва ичидаги арини самарали ўлдириш учун мушакларини тебранадилар.[20] Шу билан бир қаторда, ари мавжуд бўлганда, асаларилар ўз уяларига киришлари ва табиий равишда ривожланишини кутишлари мумкин. Бундан ташқари, бошқа асаларилар можаро пайтида қочиш чораси сифатида учиб кетишга қарор қилишлари мумкин, кўпинча йиртқичлардан қочиш учун ўзларининг махсус парвоз услубларини ўзгартирадилар.[20]

Термал ҳимоя

А. cерана уясини Осиё гиганти шохи (Веспа мандариниа) босиб олганида, 500 га яқин япон асаларилари (А. cерана жапониcа) ҳарорат 47 даражагача кўтарилгунча шохни ўраб олиб, учиш мушакларини тебранади. °C (117 °Ф), шохни ўлимгача қиздиради, лекин ҳароратни ўз ўлим чегараси остида ушлаб туради (48-50) °C).[18]

Милтилловчи қанот

Гарчи Апис меллифера ҳам, Апис cерана ҳам веспин ари йиртқичларидан азият чекса ҳам, Апис cерана учун хос бўлган ҳимоя механизмларидан бири бу „қанотларнинг порлаши“.[20] Ўз-ўзини ҳимоя қилиш даврида асаларилар биргаликда йиртқичлар, масалан, веспин арилари яқинлашганда, қанотларининг милтилловчи тўлқинларини биргаликда бажарадилар.[20] Бу йиртқичларни чалкаштириб юборишга олиб келадиган визуал нақшни бузишнинг чалғитувчи усули бўлиб хизмат қилади.[20] Натижада, йиртқичлар қўшимча асалариларга ҳужум қилишни давом эттира олмайди.

Ҳайвонларнинг нажасидан фойдаланиш

2020-йилда Ветнамда ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, Апис cерана ўз уйларини шохлар (Веспа сорор) босқинидан ҳимоя қилиш учун нажас ва ҳатто инсон сийдигидан фойдаланади, бу стратегия уларнинг Европа ва Шимолий Америкадаги ҳамкасблари томонидан такрорланмаган[21], аммо нажасни йиғиш ва ишлатиш уя қурилиши стинглесс асалариларда яхши маълум.[22][23]

Апис cерана таъсир қилувчи патогенлар ва паразитлар

Микроспоридия . Апис cерана ғарбий асалариларнинг жиддий зараркунандаси бўлган Носема cеранаэ микроспоридия паразитининг табиий хўжайини ҳисобланади. 1994-йилда Пекин (Хитой) яқинида биринчи марта топилганида, дастлаб Носема cеранаэ Шарқий Осиё минтақасида Апис cерана билан чекланган деб тахмин қилинган.[24] Бироқ, бу паразит тури аслида Апис меллифера колонияларида ҳам, Тайванда ҳам, Испанияда ҳам мавжудлиги тасдиқланди, гарчи унинг Эвропага келишининг келиб чиқиши ҳали номаълум.[24] Носема cеранаэ билан касалланган асалариларнинг умр кўриш муддати қисқаради ва қишда ўлим кўпаяди, шунингдек, баҳорда асал ҳосилдорлиги ёмонлашади.[24]

Канарлар . Апис cерана, шунингдек, Варроа жаcобсони оқадилар билан бирлашган ва шунинг учун А. меллифера га қараганда эҳтиёткорлик билан парвариш қилади, шунинг учун Варроа га қарши самарали ҳимоя механизми мавжуд бўлиб, оқадилар колонияларни вайрон қилишдан сақлайди. Бу каби мудофаа хатти-ҳаракатларидан ташқари, уларнинг хулқ-атвори ва биологиясининг кўп қисми (ҳеч бўлмаганда ёввойи табиатда) А. меллифераникига жуда ўхшаш.

Вируслар . Осиё асаларилар (Апис cерана) кўпинча Хитой Саcброод вируси (CСБВ) билан касалланади, бу ҳам А. меллифера билан касалланади.[25] Саcброод вируслари (СБВ) биринчи навбатда асал асалари наслига таъсир қилади ва личинкаларнинг ўлимига олиб келади.[26] Инфекцияланган личинкалар қўғирчоқланмайди ва экдизиал суюқлик тери атрофида тўпланиб, касаллик номи билан аталадиган „қопча“ ни ҳосил қилади. Инфекцияланган личинкаларнинг ранги марварид оқдан оч сариқ рангга ўзгаради ва ўлимдан кўп ўтмай улар қурийди ва тўқ жигарранг гондол шаклидаги шкалани ҳосил қилади.[27] СБВ катталар асалариларга ҳам таъсир қилиши мумкин, аммо бу ҳолда касалликнинг аниқ белгилари йўқ.[28][29]

Австралиядаги инвазив тур

Апис cерана биринчи марта 2007-йилда Австралияда аниқланган. 2012-йилга келиб, у 500 минг гектарга тарқалди.[30] Апис cерананинг Австралия атроф-муҳитига таъсири чекланган тадқиқотлар туфайли яхши маълум эмас.[31] Бироқ, Биосеcуритй Қуээнсланд (2103) маълумотларига кўра, Апис cерана „маҳаллий қушлар, сутемизувчилар ва ҳашаротлар билан гулчанг ва нектар учун, шунингдек, дарахт ёриқларида уялар учун рақобатлашиши мумкин“.[32] Апис cерана, шунингдек, тижорат асаларилар билан ресурслар учун рақобатлашиши ва чанглатиш хизматларига таянадиган асосий ишлаб чиқарувчиларга таъсир қилиш эҳтимоли катта. Назорат харажатлари ҳам муҳим ва 2011- йилгача камида А$4 миллион ташкил этди[33]

Австралияда Апис cерана ни йўқ қилишга уринишлар муваффақияцизликка учради. 2007-йилда йўқ қилиш дастури бошланган бўлса-да, 2011-йилда Апис cеранани йўқ қилишнинг иложи йўқлиги ҳақида қарор қабул қилинди[31] Қарор мунозарали бўлса-да, сенат суриштирувига сабаб бўлиб, у эҳтиёт тамойилини қўлламаган ва Апис cерана биологик хилма-хилликка потенциал таъсирини баҳолай олмаган деган хулосага келган.[34]

Асалари Австралияда Осиё асалари сифатида танилган[4] ва биохавфсизликка таҳдид сифатида қабул қилинади.[35]

Генетика маълумотлар базаси

2015-йилдан бошлаб Сеул Миллий Университетидаги Биомоделинг лабораторияси илғор кетма-кетлик техникасидан фойдаланган ҳолда Осиё асалари транскриптомлари маълумотлар базасини яратди.[36]

Манбалар

  1. ↑ Сринивасан, М.Р. „Биодиверситй оф Ҳонейбеэс“, . Адванcес ин манагемент оф продуcтиве инсеcц. Cоимбаторе: ТНАУ Публиcатионс, 2004. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Энгел, М.С. (1999) Тҳе тахономй оф реcент анд фоссил ҳоней беэс (Ҳйменоптера: Апидаэ: Апис). Жоурнал оф Ҳйменоптера Ресеарч 8: пп. 165-196.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Олдройд, Бенжамин П.. Асиан Ҳоней Беэс (Биологй, Cонсерватион, анд Ҳуман Интераcтионс). Cамбридге, Массачусетц анд Лондон, Энгланд: Ҳарвард Университй Пресс, 2006. ИСБН 0674021940. 
  4. ↑ 4,0 4,1 „Репортинг дисеасес“. Беэ Аwаре. Қаралди: 2020-йил 24-май.
  5. ↑ Коэнигер, Н.; Коэнигер, Г.; Тингек, С.; Келиту, А. (1996). „Интерспеcифиc реаринг анд аccептанcе оф қуээнс бетwеэн Апис cерана Фабриcиус, 1793 анд Апис косчевникови Буттел-Реэпен, 1906“. Апидологиэ. 27-жилд, № 5. 371–380-бет. дои:10.1051/апидо:19960505.
  6. ↑ Нанорк, П., эт ал. „Соcиал параситисм бй wоркерс ин қуээнлесс анд қуээнригҳт Апис cерана cолониэс.“ Молеcулар эcологй 16.5 (2007): 1107-1114.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Ҳайдак, Майкола Ҳ. „Ҳоней беэ нутритион.“ Аннуал Ревиэw оф Энтомологй 15.1 (1970): 143-156.
  8. ↑ Келлогг, Cлауде Р. (1941). „Соме Чараcтеристиcс оф тҳе Ориэнтал Ҳонейбеэ, Апис индиcа Ф., ин Чина“. Жоурнал оф Эcономиc Энтомологй. 34-жилд, № 5. 717–719-бет. дои:10.1093/жеэ/34.5.717.
  9. ↑ „Фаcцҳеэт - Апис меллифера (Тҳе Ҳоней Беэ)“. Апис меллифера (Тҳе Ҳоней Беэ). Қаралди: 2020-йил 9-июл.
  10. ↑ „Апис cерана гроуп“. Беэс фор девелопмент (2018-йил 7-феврал). Қаралди: 2020-йил 9-июл.
  11. ↑ Миченер, Чарлес Дунcан. Тҳе беэс оф тҳе wорлд. Вол. 1. ЖҲУ Пресс, 2000.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Wинстон, Марк Л. Тҳе биологй оф тҳе ҳоней беэ. Ҳарвард Университй Пресс, 1991.
  13. ↑ Песенко, Ю. А.; Лележ, А. С.; Радченко, В. Г. & Г. Н. Филаткин. (1990) Тҳе Чинесе wах беэ Апис cерана cерана Ф. (Ҳйменоптера, Апоидеа) ин тҳе Совиэт Фар Эаст. Энтомологиcал Ревиэw (Wашингтон) 69(3): 21-46.
  14. ↑ 14,00 14,01 14,02 14,03 14,04 14,05 14,06 14,07 14,08 14,09 14,10 14,11 Радлофф, Сараҳ Э.; Ҳепбурн, Cоллеэн; Рандалл Ҳепбурн, Ҳ.; Фучс, Стефан; Ҳадисоэсило, Соэсилаwати; Тан, Кен; Энгел, Мичаэл С.; Кузнецов, Виктор (15 Марч 2010). „Популатион струcтуре анд cлассифиcатион оф Апис cерана“ (ПДФ). Апидологиэ. 41-жилд, № 6. 589–601-бет. дои:10.1051/апидо/2010008.
  15. ↑ Коэтз, Анна (21 Оcтобер 2013). „Эcологй, Беҳавиоур анд Cонтрол оф Апис cерана wитҳ а Фоcус он Релеванcе то тҳе Аустралиан Инcурсион“. Инсеcц. 4-жилд, № 4. 558–592-бет. дои:10.3390/инсеcц4040558. ПМC 4553504. ПМИД 26462524.
  16. ↑ Коэтз А. 2012. Спреад оф Апис cерана ин Аустралиа, 2007 — 2012; Асиан ҳоней беэ Транситион то Манагемент Програм. Қуээнсланд говернмент Департмент оф Агриcултуре, Фишериэс анд Форестрй
  17. ↑ 17,00 17,01 17,02 17,03 17,04 17,05 17,06 17,07 17,08 17,09 17,10 17,11 17,12 17,13 17,14 17,15 17,16 17,17 17,18 Сеэлей, Тҳомас Д. Тҳе wисдом оф тҳе ҳиве: тҳе соcиал пҳйсиологй оф ҳоней беэ cолониэс. Ҳарвард Университй Пресс, 2009.
  18. ↑ 18,0 18,1 „Апис cерана "cоокинг" а ҳорнет то деатҳ“ (видео). 2011-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  19. ↑ Бакер, Мике. „Мурдер Ҳорнец вс. Ҳонейбеэс: А Сwарм оф Беэс Cан Cоок Инвадерс Аливе“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2020-йил 3-май). Қаралди: 2020-йил 4-май.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 20,6 Тан, К.; Радлофф, С. Э.; Ли, Ж. Ж.; Ҳепбурн, Ҳ. Р.; Янг, М. Х.; Зҳанг, Л. Ж.; Неуманн, П. (2007). „Беэ-ҳаwкинг бй тҳе wасп, Веспа велутина, он тҳе ҳонейбеэс Апис cерана анд А. меллифера“. Натурwиссенсчафтен. 94-жилд, № 6. 469–472-бет. дои:10.1007/с00114-006-0210-2. ПМИД 17235596.
  21. ↑ Маттила, Ҳеатҳер Р.; Отис, Гард W.; Нгуен, Лиэн Т. П.; Пҳам, Ҳанҳ Д.; Книгҳт, Оливиа М.; Пҳан, Нгоc Т. (2020-12-09). Бленау, Wолфганг (муҳ.). „Ҳоней беэс (Апис cерана) усе анимал феcес ас а тоол то дефенд cолониэс агаинст гроуп аттаcк бй гиант ҳорнец (Веспа сорор)“. ПЛОС ОНЕ. 15-жилд, № 12. э0242668-бет. дои:10.1371/жоурнал.поне.0242668. ПМC 7725375. ПМИД 33296376.
  22. ↑ Басари, Норасмаҳ; Рамли, Сараҳ; Моҳд Кҳаири, Нур (2018). „Фоод реwард анд дистанcе инфлуэнcе тҳе форагинг паттерн оф стинглесс беэ, Ҳетеротригона итама“. Инсеcц. 9-жилд, № 4. 138-бет. дои:10.3390/инсеcц9040138.
  23. ↑ Жалил, А.Ҳ. (2014) Беэсcапе фор Мелипонинес: Cонсерватион оф Индо-Малаян Стинглесс Беэс
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Пахтон, Роберт Ж., эт ал. „Носема cеранаэ ҳас инфеcтед Апис меллифера ин Эуропе синcе ат леаст 1998 анд май бе море вирулент тҳан Носема апис.“Апидологиэ 38.6 (2007): 558-565.
  25. ↑ Шан, Лиу; Лиуҳао, Wанг; Жун, Гуо; Южиэ, Танг; Янпинг, Чен; Жиэ, Wу; Жилиан, Ли (Новембер 2017). „Чинесе Саcброод вирус инфеcтион ин Асиан ҳоней беэс (Апис cерана cерана) анд ҳост иммуне респонсес то тҳе вирус инфеcтион“. Жоурнал оф Инвертебрате Патҳологй. 150-жилд. 63–69-бет. дои:10.1016/ж.жип.2017.09.006. ПМИД 28916146.
  26. ↑ W. Риттер, Диагностик унд Бекампфунг вон Биэненкранкҳеитен, Густав Фисчер Верлаг Жена, Стуттгарт, Германй, 1996.
  27. ↑ Л. Баилей, "Реcент ресеарч он ҳонейбеэ вирусес, " Беэ Wорлд, вол. 56, пп. 55-64, 1975.
  28. ↑ Л. Баилей, "Тҳе мултиплиcатион анд спреад оф саcброод вирус оф беэс, " Анналс оф Апплиэд Биологй, вол. 63, но. 3, пп. 483-491, 1969.
  29. ↑ Мингхиао, Ма; Минг, Ли; Жиан, Ченг; Сонг, Янг; Шуде, Wанг; Пенгфеи, Ли (2011). „Молеcулар анд Биологиcал Чараcтеризатион оф Чинесе Саcброод Вирус ЛН Исолате“. Cомпаративе анд Фунcтионал Геномиcс. 2011-жилд. 409386-бет. дои:10.1155/2011/409386. ПМC 3061217. ПМИД 21527980.
  30. ↑ Коэтз А. 2012. Спреад оф Апис cерана ин Аустралиа, 2007 — 2012; Асиан ҳоней беэ Транситион то Манагемент Програм. Қуээнсланд говернмент Департмент оф Агриcултуре, Фишериэс анд Форестрй.
  31. ↑ 31,0 31,1 Инвасиве Спеcиэс Cоунcил. „Биосеcуритй Фаилурес ин Аустралиа: 12 Cасе Студиэс: 7. Асиан Ҳоней Беэс“ (2014). Қаралди: 2020-йил 9-июл.
  32. ↑ Биосеcуритй Қуээнсланд. 2013. Асиан ҳоней беэс ин Қуээнсланд. ҳттп://www.дафф.қлд.гов.ау/анимал-индустриэс/беэс/дисеасес-анд-песц/асиан-ҳоней-беэс (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-12-31 санасида архивланган); ретриэвед 2017-05-28
  33. ↑ Департмент оф Агриcултуре, Фишериэс анд Форестрй. 2011, Cоммуниқуэ: Натионал гроуп суппорц wорк оф Асиан Ҳонейбеэ Cоординатион Гроуп. 19 Жулй 2011
  34. ↑ Тҳе Сенате Рурал Аффаирс анд Транспорт Референcес Cоммиттеэ; 2011; Сcиэнcе ундерпиннинг тҳе инабилитй то эрадиcате тҳе Асиан ҳоней беэ; Cоммонwеалтҳ оф Аустралиа
  35. ↑ „НТ Биосеcуритй Стратегй 2016-2026“. Департмент оф Примарй Индустрй анд Ресоурcес (2016-йил 20-июл). Қаралди: 2020-йил 24-май.[сайт ишламайди]
  36. ↑ Реубер, Б.. 21ст Cентурй Ҳоместеад: Беэкеэпинг. Лулу.cом, 2015 — 11-бет. ИСБН 978-1-312-93733-8. Қаралди: 2020-йил 9-июл. 

Натижа

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Apis_cerana" dan olindi