Aqsunqur al-Bursuqiy
Qosim ud-Davla Sayfuddin Abu Saʼid Aqsunqur al-Bursuqiy (قسیم الدوله سیف الدین ابو سعید آقسنقر البرسقی)[1], shuningdek, Aqsunqur al-Bursuqiy, Aqsonqor il-Bursuqiy, Aksunkur al-Bursukiy, Aksungur yoki al-Borsokiy nomlari bilan ham tanilgan, saljuqiylar davridagi turkman amir boʻlib, Mosul atabegi lavozimida 1113—1114-yillarda hamda 1124—1126-yillarda xizmat qilgan.
Hukmronlikka kelishi
Aqsunqurning kelib chiqishi turkman mamluklardan boʻlib, Bursuqiylar sulolasi asoschisi Kichik Bursuq barpo etgan sulolaga mansub edi[1].
Saljuqiylar qoʻshinidagi turkiy zobit boʻlgan al-Bursuqiy Mosul atabegi Mavdudning vakili sifatida saljuq sultoni Muhammad I Tapar saroyiga yuborilgan. 1113-yil 2-oktyabrda Damashqdagi masjidda nomaʼlum hashshoshiy Mavdudni oʻldirgach[2], oradan koʻp oʻtmay sulton al-Bursuqiyini Mosul atabegi etib tayinlagan[3][2]. Shuningdek, sulton amirlariga jihodni, yaʼni salibchilarga qarshi muqaddas urushni davom ettirishni buyurgan[4]. Al-Bursuqiy 1115-yil aprel–may oylarida Edessa grafligiga qarshi vayronkor yurish uyushtirdi[2]. Mardindagi Artuqiylar hukmdori Ilgʻozi ushbu yurishda qatnashishdan bosh tortgani sababli al-Bursuqiy uning hududlariga bostirib kirdi. Biroq Ilgʻoziy uning qoʻshinlarini magʻlubiyatga uchratdi[4]. Yurish muvaffaqiyatsiz yakunlangani bois al-Bursuqiy ar-Rahbada qolib ketdi va sulton tomonidan Mosul atabegi lavozimiga Juyush-beg tayinlandi.
1120-yilda Aqsunqur al-Bursuqiy Iroqdagi saljuqiy hukmdor Mahmud II qoʻshinlarining bosh qoʻmondoni boʻlib, akasi Mahmud II hukmronligiga qarshi chiqqan Mas’ud qoʻshinlarini magʻlub etdi[5]. Shundan soʻng, Aqsunqur al-Bursuqiy Iroqning shihnasi (harbiy hokimi) etib tayinlandi va qarorgohini Bagʻdodda joylashtirdi[5]. 1122-yilda Bagʻdodga yurish qilganida arab Banu Mazyad amiri Dubays ibn Sadaqadan magʻlubiyatga uchradi[5]. Keyinchalik Dubays Zangiy yordamida tor-mor etildi va Aqsunqur al-Bursuqiy 1124—1125-yillargacha Iroqning shihnasi lavozimini saqlab qoldi. Shu yillarda uning oʻrniga Baran-Qush Zakaviy tayinlandi[5].
Musulmon yetakchi
1124-yilda Juyush-begning itoatsizligi sababli al-Bursuqiy yana Mosul atabegi etib tayinlandi. 1124-yil oktyabrida Quddus qiroli Balduin II, Edessa grafi Joselin I hamda badaviy yetakchi Dubays ibn Sadaqa Halabni qamal qildi[4]. Halab qozisi Ibn al-Xashshob al-Bursuqiydan yordam soʻrab murojaat qildi[3]. 1125-yilda al-Bursuqiy Halabni saljuq sultoni Mahmud II nomidan qayta egalladi. Shundan soʻng, Antioxiya knyazligi hududlariga bostirib kirib, 1125-yil yanvarida ittifoqchi dushman kuchlarini qamalni toʻxtatishga majbur qildi[3][6]. Shuningdek, 1125-yilda boʻlib oʻtgan Azaz jangida Tugtekinni qoʻllab-quvvatladi. Biroq salibchilar qoʻshini jangni yengillashtirdi[6][7]. Azazdagi gʻalabadan qoʻlga kiritilgan oʻljalar evaziga Balduin II Halabda al-Bursuqiy qoʻlida garovda saqlanayotgan qizi Iovetani hamda Edessa grafi Joselin II ni fidya evaziga ozod qilishga erishdi. Ular avval Balduinning oʻzini asirlikdan chiqarishni taʼminlash uchun garov sifatida ushlab turilgan edi.
1126-yil 26-noyabrda al-Bursuqiy suiqasd natijasida oʻldirildi. Mosuldagi Katta masjidda boʻlgan paytda nizoriy hashshoshiylardan iborat pichoqlar bilan qurollangan 10 kishilik guruh hujumiga uchradi. Vafotidan avval hujumchilardan uch nafarini yaralashga muvaffaq boʻlgan[8][9]. Qotillar qoʻlga olinib, qatl etilgan[10]. Ushbu hujum Mahmud II buyrugʻiga binoan amalga oshirilgani taxmin qilinadi.
Aqsunqurning oʻgʻli Mas’ud ibn Bursuqiy Mosulda otasining oʻrnini egalladi. Biroq Zangiylar davlatining yuksalishi sababli uning hukmronligi qisqa vaqt davom etdi.
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 رحمتی, محسن (March 2018). "خاندان برسقی و تحولات عصر سلجوقی" (fa). پژوهش های تاریخی 10 (1). doi:10.22108/jhr.2017.83577. http://jhr.ui.ac.ir/article_22219_edc282903a8907c7635ca1f7b2a703a2.pdf.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Barber 2012, s. 102.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Maalouf 1984, s. 98.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Barber 2012, s. 103.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 ALPTEKIN, COJKUN. The Reign of Zangi. University of London, 1972 — 35–36-bet. DOI:10.25501/SOAS.00028653.
- ↑ 6,0 6,1 Murray 2000, s. 147.
- ↑ Asbridge 2000, s. 84.
- ↑ Cook, David (1 January 2012). "Were the Ismāʿīlī Assassins the First Suicide Attackers? An Examination of Their Recorded Assassinations" (en). The Lineaments of Islam: 97–117. doi:10.1163/9789004231948_007. ISBN 9789004218857. https://brill.com/view/book/edcoll/9789004231948/B9789004231948_007.xml.
- ↑ Burns, Ross. Aleppo: A History (en). Taylor & Francis, 2016 — 122-bet. ISBN 978-1-134-84401-2.
- ↑ Maalouf 1984, s. 104.
Adabiyotlar
- Asbridge, Thomas. The Creation of the Principality of Antioch, 1098–1130. The Boydell Press, 2000. ISBN 978-0-85115-661-3.
- Barber, Malcolm. The Crusader States. Yale University Press, 2012. ISBN 978-0-300-11312-9.
- Maalouf, Amin. The Crusades Through Arab Eyes. SAQI, 1984. ISBN 978-0-86356-023-1.
- Murray, Alan V.. The Crusader Kingdom of Jerusalem: A Dynastic History, 1099–1125. Prosopographica et Geneologica, 2000. ISBN 978-1-9009-3403-9.