Arab adabiyoti

Араб адабиёти (арабча: الأدب العربي‎‎) илдизлари Арабистон ярим оролидаги қабила жамиятлари оғзаки адабиётидан келиб чиққан. Қадимги араб адабиёти кўчманчи чорвадорлар (бадавийлар) ўртасида етиштирилган бўлсада, қишлоқ хўжалиги воҳалари ва шаҳарларининг ярим кўчманчи ва ўтроқ аҳолиси орасида ҳам кенг тарқалган.

Ҳикоя

Араб адабиётида шеър (меҳнат, бешик, ов қўшиқлари) етакчи рол ўйнаган; душман танқиди (ҳижа), мақтаниш (фаҳр), қасос қўшиғи (сап), мотам қўшиғи ёки элегия (гуруч) жанрлари, шунингдек, ишқ ва тавсиф лирикаси (насиб ва васф) элементлари эрта шаклланган. Бадиий насрнинг асослари қадимги даврларга бориб тақалади:нотиқлик, қабилалар жанги ҳақидаги ҳикоятлар(Айям ал-Араб) ва бошқалар. Унутилмас воқеалар. В—ВИИ асрлар шеърияти гуллаб-яшнаш даври бўлиб, араб адабиётида узоқ вақт давомида мавзу ва бадиий услубни белгилаб берувчи шеърий тил, ўлчов ва эстетик идеалларнинг ўзига хос меъёрига айланди. Қадимги араб шеъриятининг асосий адабий шакллари қасида ва аморф бўлак (кита, мукатта) эди. Араб шеъриятининг ўзига хос хусусияти моноримдир; ҳар бир мисра, қоида тариқасида, бир гапдан иборат бўлиб, мустақил семантик эстетик бирликдир.

Исломгача бўлган 125 га яқин шоирларнинг (ВИИ аср охири —1-ярми)номлари ва ижоди сақланиб қолган, жумладан, классик қасида турини яратишда хизмат қилган Имру ал-Қаис (500—540) Тарафо(543-569),Ал-Ҳорис ибн Ҳиллизо ал-Яшкурий (ваф. 570), Зуҳайр ибн Абу Сулма (530-627), Антара ибн Шаддод ал-Абсий (525-615) ва бошқалар.

Қур’он араб ёзувининг биринчи йирик ёдгорлигига айланди. Қур’оннинг таъсири кейинги барча араб адабиётларида сезилади. Илк ислом даврининг атоқли шоирлари Кааб ибн Зуҳайр (? – 662),Ҳасан ибн Собит (?- 674),Абу Зуайб ал-Бига ал-Жадий (?-699).Умавийлар саройида шоирлар ал-Ахтал (640-710), ал-Фараздақ (641-732), Жарир (653-733) шеърлар яратдилар. Бу давр шеъриятида янги ҳодисалар Араб халифалигининг йирик шаҳар марказлари аристократик муҳитида кузатилиб, бу ерда ишқ лирикаси кичик шеърлар тарзида ривожланган. Бу жанрнинг кўзга кўринган намояндалари Маккалик Умар ибн Абу Робия(641-712/718), Аль-Ахвас Мадинадан, Дамашқ халифаси Валид ИИ .

Арабистондаги бадавий муҳитда идеал хонандалар галактикаси ёки „Узрит“ (Узра қабиласининг номидан)ишқий қўшиқчилар пайдо бўлди. Кейинчалик машҳур севги жуфтликлари (Жамил ва Бусайна, Мажнун ва Лейла, Кайс ва Лубна) ҳақида романтик ҳикоялар яратилган. ВИИИ аср ўрталаридан бошлаб араблар қатори араб адабиётини яратишда ислом дунёсининг бошқа халқлари вакиллари ҳам кўпроқ иштирок эта бошладилар. Араб халифалигида араб антик даврини ўрганишга қизиқиш кучайди, тил, услуб ва ўлчовлар назарияси ишлаб чиқилди, антик даврнинг муҳим асарлари араб тилига таржима қилинди. Насрнинг ривожланиши учун ўрта форс (паҳлавий) тилидан таржималар алоҳида аҳамиятга эга эди. Ибн ал-Муқаффа „Калила ва Димна“ни ёритган. Араб шеъриятида маълум бир янгиланиш борки, бу қасида – қисқа, нафис, мустақил мавзули ва „янги услуб“ (бадит) шеърларига устунлик беришда ифодаланади. „Янги услуб“нинг ташаббускори шоир Башшар ибн Бурд (вафоти 783 й-йил).

Ишқ лирикаси Аббосийлар саройида бир гуруҳ шоирлар томонидан давом эттирилган. Улар орасида қасида устаси Абу Нувос (762-815)алоҳида ажралиб туради. Араб халифалигининг емирилиши Миср,Сурия,Ливан,Ироқ ва Эронда ривожлана бошлаган адабиётнинг марказсизлашувига олиб келди. Абу ат-Тойиб ал-Мутанаббий(915-965) халифалик барбод бўлган даврда кўзга кўринган шоир бўлган. Унинг мақтов ва сатирик қасидалари услубий безаклар, нафис метафоралар, муболаға ва қиёсларга бой. Сурия шоири ва мутафаккири Абул-Ала ал-Мааррий (973-1057) мураккаб қўш қофиялар киритиб, шеър техникасини такомиллаштирган.

Х-асрнинг кўзга кўринган носирлари Абу Ҳайён ат-Тавҳидий (ваф.1009) ва ат-Танухийлардир.(940-994).Дунёвий адабиётда қофияли наср кенг тарқалди.(ваф.993) бу шаклда зукко „Хабарлар“ („Расоил“) осилган ва Бади аз-Замон ал-Ҳамадоний (ваф. 1007) ўзига хос мақома жанрини яратган.

Яқин Шарқда араб кундаликлари биринчи марта Х-асрдан олдин ёзилган бўлса-да, замонавий кундаликларни эслатувчи ўрта аср кундаликлари ХИ асрда Ибн Банна томонидан ёзилган. Унинг кундалиги энг қадимги бўлиб, саналар тартибида (арабча:тарикҳ) замонавий кундаликларга жуда ўхшаш эди.

Жиноят детективининг энг қадимги намунаси Шеҳразаде томонидан"Минг бир кеча"да ҳикоя қилинган"Уч олма"эртаки эди. Бу эртакда балиқчи Дажла дарёси яқинида қулфланган оғир сандиқни топиб, уни Аббосийлар халифаси Ҳорун ар-Рашидга сотади, сўнг у сандиқни очиб, ичидан бўлакларга бўлинган ёш аёлнинг жасадини топади. Ҳорун ўзининг вазири Жаъфар ибн Яҳёга уч кун ичида жиноятни очишни ва қотилни топишни ёки топшириқни бажармаса, қатл қилинишини буюради. Шовқин ҳикоя давомида содир бўладиган бир нечта сюжетли бурилишлар орқали ҳосил бўлади. Шундай қилиб, уни детектив фантастика архетипи деб ҳисоблаш мумкин

ХИ аср ўрталаридан бошлаб, миқдорий ўсишига қарамай, араб адабиёти таназзулга юз тутди. Шеъриятда тасаввуф, насрда дидактика устунлик қилади. Тасаввуф шеъриятининг кўзга кўринган намояндалари Ибн Арабий (1165-1240) ва мисрлик Ибн ал-Фарид (1182-1235). Сицилиялик Ибн Зафар (ваф. 1169) тарихий романлар яратган. Сурия амири Усома ибн Мункиз (1095-1188) ўрта аср араб адабиётида ягона бадиий таржимаи ҳоли – „Тасвирий китоб“ни ёзган.

Мувашшоҳ ва зажал жанрлари ХИИИ-асрда Миср ва Сурияда тарқалган. Сўфий шоирлар халқ тилига яқин тилда ёзишга интилдилар(ХИИИ аср) Мисрда соя театри учун машҳур песалар ёзилган. ХИИИ—ХВ асрларда ва ундан кейинги даврда сира жанридаги ўзига хос халқ асарлари (лит.-"таржимаи ҳол"), яъни рицарлик романлари деб таснифланган тарихий ва фантастик шахслар ва воқеалар билан боғлиқ қаҳрамонлик ва севги ҳикоялари ҳақидаги ҳикоялар цикллари. Энг муҳим ота-оналар: ВИ асрда яшаган шоир жангчи,Антар ва унинг суюкли Абла ҳақида,Мамлук султони Байбарс ҳақида,Бану Ҳилол қабиласининг Миср ва Шимолий Африкага кўчиши ҳақида. " Минг бир кеча " эртаклар тўплами халқ оғзаки ижодининг бир турига мансуб бўлиб, у фолклор ва адабий материаллар билан бир қаторда Умар ибн ан-Нумон ҳақидаги сираларни ҳам тўлиқ қамраб олган.

Классик анъаналарнинг таназзулга учраши янги адабиётнинг пайдо бўлишига ёрдам берди. Араб адабиётида дастан жанри биринчи ўринга чиқди. Мисрда насрнинг ривожланиши билан тарихий романлар пайдо бўлди. ХИХ-ХХ асрларда Миср,Ливан,Жазоир,Яман,Тунис,Марокашда араб адабиёти билан бир қаторда миллий адабиётлар ҳам ривожланди. Насрда янги оқим пайдо бўлиши билан „ислом модернизми“ адабий оқими пайдо бўлди. Масалан, мақом романи (Муҳаммед ал-Мувайлиҳий), ишқий роман (Амин Райҳоний), қисса (Зу-н-Нун Айюб) ва бошқалар. Замонавий араб адабиёти барча араб мамлакатлари адабиётининг умумий номи, адабий араб тилининг бирлиги ва умумий маданий – тарихий анъаналар (Жазоир, Миср, Иордания, Ироқ, Яман, Ливан, Ливия, Марокаш, Фаластин, Саудия Арабистони, Сурия, Судан, Тунис ва бошқалар) билан бирлаштирилган.).

Бугунги кунга қадар адабиёт бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлган ягона араб ёзувчиси мисрлик ёзувчи Нагиб Маҳфуз 1988) бўлиб, „бутун инсоният учун маънога эга бўлган араб ҳикоясининг реализми ва бойлиги учун“

Манбалар

• Густерин П. В. „Библиография по истории арабской литературы“. Cентрасиа.орг (2018-йил 27-август). 2014-йил 20-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-апрел.