Ziyosfera

Arab davlatlari uyushmasi: Versiyalar orasidagi farq

UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH[[Arab davlatlari uyushmasi]]
{{Infobox geopolitical organization
|name =          Arab davlatlari uyushmasi <br/>{{unbulleted list|جامعة الدول العربية ([[Arabic]])<br />{{transliteration|ar|Jāmiʿat ad-Duwal al-ʿArabiyya}}}}
|native_name =
|linking_name = Arab Ligasi
|image_flag =
|alt_flag =
|flag_border =
|symbol_type =Gerb
|image_symbol = Emblem of the Arab League.svg
|alt_symbol =
|symbol_width = <!-- Symbol imageʻs width (default 85px) -->
|motto = <!-- "[motto]" -->
|englishmotto = <!--English language version of motto-->
|anthem = <!-- ''[anthem name]'' -->
|text_symbol_type = <!-- for other types of text symbol -->
|text_symbol = <!-- e.g. ''[hymn name]'' -->
|image_map = Member states of the Arab League (orthographic projection).svg
|loctext =
|alt_map =
|map_width = 250px
|map_caption = Toʻq yashil rangda koʻrsatilgan aʼzo davlatlar
|org_type = [[Mintaqaviy tashkilot]]<!-- e.g. Trade bloc -->
|membership_type =[[Arab Ligasiga aʼzo davlatlar|Aʼzolar]]
|membership ={{ubl|class=nowrap|
* {{flag|Jazoir}}
* {{flag|Bahrayn}}
* {{flag|Comoros}}
* {{flag|Jibuti}}
* {{flag|Misr}}
* {{flag|Iroq}}
* {{flag|Iordaniya}}
* {{flag|Quvayt}}
* {{flag|Livan}}
* {{flag|Liviya}}
* {{flag|Mavritaniya}}
* {{flag|Marokash}}
* {{flag|Oman}}
* {{flag|Falastin}}
* {{flag|Qatar}}
* {{flag|Saudiya Arabistoni}}
* {{bayroq|Somalia}}
* {{flag|Sudan}}
* {{flag|Suriya}}
* {{flag|Tunis}}
* {{flag|Birlashgan Arab Amirliklari}}
* {{bayroq|Yaman}}
}} <!-- Type/s and/or number/s of members -->
|admin_center_type = Maʼmuriy markaz
|admin_center =[[Qohira]], [[Misr]]<sup>a</sup>
|languages_type = Rasmiy til
|languages ={{unbulleted list |[[Arab tili]]}}
|leader_title1 =[[Arab davlatlari uyushmasi Bosh kotibi|Bosh kotib]] <!-- e.g. "Chair", "President", etc. -->
|leader_name1 = [[Ahmed Aboul Gheit]]
|leader_title2 = [[Arab parlamenti spikeri|Parlament spikeri]]
|leader_name2 =[[Ali Al-Daqbaashi]]
|leader_title14 =
|leader_name14 =
|established = <!-- Usually a date, in lieu of event/s hereafter -->
|established_event1 =[[Iskandariya protokoli]]
|established_date1 = 1945-yil 22-mart
|established_event2 = [[Birgalikda mudofaa va iqtisodiy hamkorlik shartnomasi]]
|established_date2 = 1950-yil 18-iyun
|established_event3 = [[Kasablanka protokoli]]
|established_date3 = 1965-yil 11-sentyabr
|established_event4 = [[Arab davlatlari uyushmasi  siyosati|Sud sohasidagi hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim]]
|established_date4 = 1983-yil 6-aprel
|established_event5 = [[Katta Arab erkin savdo hududi|Katta erkin savdo hududi]]
|established_date5 =2005-yil 2-yanvar
| area_label = Total area
| area_km2 = 13132327
| area_sq_mi = 5070420
| area_rank = 2nd
| area_label2 =
| area_data2 =
| population_estimate =  462,940,089<ref>{{Veb manbasi|url=https://population.un.org/wpp/|title=World Population Prospects – Population Division – United Nations|website=population.un.org|access-date=16 May 2021|archive-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520064106/https://population.un.org/wpp/|url-status=live}}</ref>
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 3rd
| population_density_km2 = 27.17
| population_density_sq_mi = 70.37
| GDP_PPP =
| GDP_PPP_year =
| GDP_PPP_per_capita =
| GDP_nominal = $3.4 trillion<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF|access-date=16 May 2021|archive-date=7 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407080844/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report|url-status=live}}</ref>
| GDP_nominal_year = 2022
| GDP_nominal_per_capita = $6,600
| GDP_nominal_rank = 5th
| Gini_year =
| Gini_change = <!--increase/decrease/steady-->
| Gini = <!--number only-->
| Gini_ref =
| HDI_year =
| HDI_change = <!--increase/decrease/steady-->
| HDI = <!--number only-->
| HDI_ref =
| currency = {{ubl
| {{flagicon|Algeria}} [[Algerian dinar]]
| {{flagicon|Bahrain}} [[Bahraini dinar]]
| {{flagicon|Comoros}} [[Comorian franc]]
| {{flagicon|Djibouti}} [[Djiboutian franc]]
| {{flagicon|Egypt}} [[Egyptian pound]]
| {{flagicon|Iraq}} [[Iraqi dinar]]
| {{flagicon|Jordan}} [[Jordanian dinar]]
| {{flagicon|Kuwait}} [[Kuwaiti dinar]]
| {{flagicon|Lebanon}} [[Lebanese pound]]
| {{flagicon|Libya}} [[Libyan dinar]]
| {{flagicon|Mauritania}} [[Mauritanian ouguiya]]
| {{flagicon|Morocco}} [[Moroccan dirham]]
| {{flagicon|Oman}} [[Omani rial]]
| {{flagicon|Qatar}} [[Qatari riyal]]
| {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Saudi riyal]]
| {{flagicon|Somalia}} [[Somali shilling]]
| {{flagicon|Sudan}} [[Sudanese pound]]
| {{flagicon|Syria}} [[Syrian pound]]
| {{flagicon|Tunisia}} [[Tunisian dinar]]
| {{flagicon|United Arab Emirates}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]
| {{flagicon|Yemen}} [[Yemeni rial]]
}}
| time_zone =
| utc_offset = +0 to +4
| official_website = {{url|http://www.leagueofarabstates.net/}}
| footnote_a = From 1979 to 1990, [[Tunis]], [[Tunisia]].
}}
 
'''Arab Ligasi'''({{lang-ar|الجامعة العربية}}, ''{{transl|ar|al-Jāmiʿa al-ʻArabiyya}}'') rasmiy ravishda '''Arab davlatlari uyushmasi'''({{lang-ar|جامعة الدول العربية}}, ''{{transl|ar|Jāmiʿat ad-Duwal al-ʿArabiyya}}'') — [[Arab dunyosi]]dagi [[mintaqaviy tashkilot]]dir. Arab Ligasi [[1945-yil]] [[22-mart]]da [[Qohira]]da tuzilgan. Dastlab olti aʼzodan iborat boʻlgan. Ular: [[Misr]], [[Iroq]], [[Transiordaniya]], [[Livan]], [[Saudiya Arabistoni]] va [[Suriya]]<ref>{{ensiklopediya manbasi|title=Arab League|encyclopedia=The Columbia Encyclopedia|year=2013}}</ref>. [[Yaman]] [[1945-yil]] [[5-may]]da aʼzo boʻlib qoʻshildi. Hozir Arab davlatlari uyushmasi 22 ta aʼzoga ega.
 
Uyushmaning asosiy maqsadi aʼzo davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarni yaqinlashtirish va ular oʻrtasidagi hamkorlikni muvofiqlashtirish, ularning mustaqilligi va suverenitetini himoya qilish va arab davlatlarining ishlari va manfaatlarini umumiy tarzda koʻrib chiqish hisoblanadi<ref name="yale">{{veb manbasi|title=Pact of the League of Arab States, 22 March 1945|work=[[The Avalon Project]] |publisher=[[Yale Law School]]|year=1998|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp |access-date=15 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204917/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/arableag.htm|archive-date=25 July 2008 |url-status=live}}</ref>. Tashkilot oʻz tarixi davomida nisbatan past darajadagi hamkorlikka ega boʻlgan<ref name=":0">{{Citation|last1=Barnett|first1=Michael|title=Designed to fail or failure of design? The origins and legacy of the Arab League|date=2007|url=https://www.cambridge.org/core/books/crafting-cooperation/designed-to-fail-or-failure-of-design-the-origins-and-legacy-of-the-arab-league/5D266BBD41931A1E5D9CBE2266DABEBD|work=Crafting Cooperation: Regional International Institutions in Comparative Perspective|pages=180–220|editor-last=Johnston|editor-first=Alastair Iain|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9780511491436.006|isbn=978-0-521-69942-6|last2=Solingen|first2=Etel|editor2-last=Acharya|editor2-first=Amitav|access-date=22 December 2021|archive-date=11 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180611202407/https://www.cambridge.org/core/books/crafting-cooperation/designed-to-fail-or-failure-of-design-the-origins-and-legacy-of-the-arab-league/5D266BBD41931A1E5D9CBE2266DABEBD|url-status=live}}</ref>.
 
Institutlar orqali, xususan Arab Ligasi Taʼlim, madaniyat va fan boʻyicha tashkilot (ALECSO) va Arab iqtisodiy birligi kengashining (CAEU) Iqtisodiy va ijtimoiy kengashi uyushmaning [[Arab dunyosi]] manfaatlarini ilgari surish uchun moʻljallangan siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ilmiy va ijtimoiy dasturlarni amalga oshiradi<ref>{{Veb manbasi|url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID%3D36214%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html|title=The Arab League Educational, Cultural and Scientific Organization (ALESCO)|access-date=31 March 2024|archive-date=27 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627041350/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID%3D36214%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html|url-status=live}}</ref><ref>Ashish K. Vaidya, ''Globalization'' (ABC-CLIO: 2006), p. 525.</ref>. Uyushma aʼzo davlatlar uchun siyosatni muvofiqlashtirish, umumiy manfaatdor masalalar boʻyicha tadqiqotlar va qoʻmitalar tashkil etish, davlatlararo nizolarni hal qilish va [[1958-yil]]gi [[1958-yildagi Livan inqirozi|Livan inqirozi]] kabi mojarolarni cheklash uchun forum boʻlib xizmat qildi. Liga iqtisodiy integratsiyani ragʻbatlantiradigan koʻplab muhim hujjatlarni ishlab chiqish va yakunlash uchun platforma boʻlib xizmat qildi. Misollardan biri, mintaqadagi iqtisodiy faoliyat tamoyillarini belgilab beruvchi [[Birlashgan Arab Iqtisodiy Harakat Nizomi]]dir.
 
[[Arab davlatlari uyushmasi Kengashi]]da har bir aʼzo davlat bir ovozga ega va qarorlar faqat ularga ovoz bergan davlatlar uchun majburiydir. 1945-yildagi uyushmaning maqsadi aʼzolarining siyosiy, madaniy, iqtisodiy va ijtimoiy dasturlarini mustahkamlash va muvofiqlashtirish hamda ular oʻrtasidagi yoki ular bilan uchinchi shaxslar oʻrtasidagi nizolarni hal qilishda vositachilik qilish edi. Bundan tashqari, [[1950-yil]] [[13-aprel]]da ''Qoʻshma mudofaa va iqtisodiy hamkorlik'' toʻgʻrisidagi shartnoma imzolangani, imzolagan tomonlar harbiy mudofaa choralarini muvofiqlashtirish majburiyatini oldi. [[2015-yil]]ning mart oyida Arab davlatlari uyushmasi Bosh kotibi ekstremizm va arab davlatlari uchun boshqa tahdidlarga qarshi kurashish maqsadida Birlashgan arab kuchlari tashkil etilganini eʼlon qildi. Bu qaror Yamanda [[Saudiya Arabistonining Yamandagi fuqarolar urushiga aralashuvi]] operatsiyasi kuchaygan bir paytda qabul qilingan. Loyihada qatnashish ixtiyoriy boʻlib, armiya faqat aʼzo davlatlardan birining iltimosiga binoan aralashadi. Koʻpgina aʼzo davlatlarda kuchaygan harbiy arsenal va kichik ozchilikda fuqarolar urushlari, shuningdek, terroristik harakatlar [[Iordaniya qurolli kuchlari]]ning tashkil topishiga turtki boʻldi<ref>{{veb manbasi|last1=Fanack|title=The Joint Arab Force – Will It Ever Work?|url=https://chronicle.fanack.com/specials/league-arab-states/the-joint-arab-force-will-it-ever-work/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713222118/https://chronicle.fanack.com/specials/league-arab-states/the-joint-arab-force-will-it-ever-work/|url-status=dead|archive-date=13 July 2015|website=Fanack.com|access-date=13 July 2015}}</ref>.
 
[[1970-yil]]larning boshlarida Iqtisodiy kengash xalqaro davlatlar oʻrtasida qoʻshma arab savdo palatalarini tuzish taklifini ilgari surdi. Bu [[Arab dunyosi]] va muhim savdo hamkorlari oʻrtasida oʻzaro savdoni rivojlantirish, ragʻbatlantirish va engillashtirish uchun mandatlarni belgilashga olib keldi.
 
== Tarixi ==
[[File:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945 22Millim stamp.jpg|thumb|Arab davlatlari uyushmasining yodgorlik tamgʻasi taʼsis etilgan. Taʼsis etilgan 8 ta davlat bayroqlari koʻrsatilmoqda: Misr Qirolligi, Saudiya Arabistoni Qirolligi, Mutavakkiliylar Yaman Qirolligi (Shimoliy Yaman), Suriya Respublikasi, Iroq Hoshimiylar Qirolligi, Iordaniya Hoshimiylar Qirolligi, Livan Respublikasi va Falastin]]
 
[[1944-yil]]da [[Iskandariya protokol]]i qabul qilingandan soʻng, 1945-yil [[22-mart]]da Arab davlatlari uyushmasi tashkil topdi<ref name="History">[http://www.history.com/this-day-in-history/arab-league-formed Arab League formed — History.com This Day in History — 3/22/1945] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20181116041827/https://www.history.com/this-day-in-history/arab-league-formed |date=16 November 2018 }}.</ref>. Arab davlatlari uyushmasining rasmiy shtab-kvartirasi [[Qohira]]dagi Boustan saroyi edi<ref name= Baqai>{{jurnal manbasi|author=I. H. Baqai|title=The Pan-Arab League|journal=India Quarterly|date=May 1946|volume=2|issue=2|pages=144–150|jstor=45067282|url=https://www.jstor.org/stable/45067282|access-date=3 April 2022|archive-date=3 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403042425/https://www.jstor.org/stable/45067282|url-status=live}}</ref>. Uning maqsadi Arab davlatlarining mintaqaviy tashkiloti boʻlib, iqtisodiyotni rivojlantirish, kelishmovchiliklarni hal qilish va siyosiy maqsadlarni muvofiqlashtirishga qaratilgan<ref name= Baqai/>. Keyinchalik uyushmaga boshqa davlatlar ham qoʻshildi<ref>[http://history.howstuffworks.com/asian-history/arab-league.htm HowStuffWorks „Arab League“]. {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110815225240/http://history.howstuffworks.com/asian-history/arab-league.htm |date=15 August 2011 }} History.howstuffworks.com (27 February 2008). Retrieved on 2014-04-28.</ref>. Kengashda har bir davlatga bittadan ovoz berildi. Birinchi yirik harakat, [[Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi]] qaroriga muvofiq, Falastinni ikki davlatga boʻlinib ketmasligi uchun qoʻshma intervensiya boʻldi. [[Transiordaniya]] bu taklifga rozi boʻlgach, [[Misr]] bunga yoʻl qoʻymaslik uchun aralashdi<ref>Avi Shlaim, ''Collusion Across the Jordan: King Abdullah, the Zionist Movement and the Partition of Palestine''. Oxford, U. K., Clarendon Press, 1988; Uri Bar-Joseph, Uri, The Best of Enemies: Israel and Transjordan in the War of 1948. London, Frank Cass, 1987; Joseph Nevo, King Abdullah and Palestine: A Territorial Ambition (London: Macmillan Press; New York: St. Martinʼs Press, 1996.</ref>. Ikki yildan soʻng oʻzaro mudofaa shartnomasi tuzildi<ref>Robert W. MacDonald, ''The League of Arab States: A Study in Regional Organization''. Princeton, New Jersey, United States, Princeton University Press, 1965.</ref>.
 
Arab davlatlari uyushmasi oʻz tarixi davomida koʻp hamkorlikka erisha olmagan. [[Michael N. Barnett|Michael Barnett]] va [[Etel Solingen]]ga koʻra, Arab Ligasi dizayni arab yetakchilarining rejimning omon qolishi haqidagi shaxsiy tashvishlarini aks ettiradi.
 
{{Q2|Arab millatchiligi va umumiy oʻziga xoslik siyosati arab davlatlarini oʻz rejimlarini qonuniylashtirish uchun arab birligi ritorikasini qabul qilishga va amalda arab birligidan qoʻrqishlariga olib keldi, chunki bu ularning suverenitetiga koʻproq cheklovlar qoʻyadi<ref name=":0"/>.}}
 
== Geografiyasi ==
{{Main|Arab dunyosi geografiyasi}}
 
Arab davlatlari uyushmasiga aʼzo davlatlar 13 000 000&nbsp;km<sup>2</sup>dan ortiq maydonni egallaydi va ikki qitʼa [[Afrika]] va [[Osiyo]]da joylashgan. Hudud asosan [[Sahroi Kabir]] kabi qurgʻoqchil choʻllardan iborat. Shunga qaramay, u [[Nil|Nil vodiysi]], [[Somali (yarim orol)|Somali]]dagi [[Jubba vodiysi]] va [[Shebelle vodiysi]], [[Magʻrib]]dagi [[Atlas togʻlari]] va [[Mesopotamiya]] va [[Levant]] ustidan choʻzilgan unumdor yarim oy kabi bir qancha unumdor yerlarni oʻz ichiga oladi. Hudud [[Arabiston yarim oroli]] janubidagi chuqur oʻrmonlarni va dunyodagi eng uzun daryo [[Nil]]ning qismlarini oʻz ichiga oladi.
 
== Aʼzolik ==
[[File:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|right|Aʼzo davlatlarning qoʻshilish sanalari. [[Komor orollari]] (aylana boʻylab) 1993-yilda qoʻshilgan.<br />{{Color box|#f4eed7|border=darkgray}} 1940-yillar {{Color box|#decd87|border=darkgray}} [[1950-yil]]lar {{Color box|#c8ab37|border=darkgray}} [[1960-yill]]ar {{Color box|#786721|border=darkgray}} [[1970-yil]]lar]]
{{Main|Arab davlatlari uyushmasiga aʼzo davlatlar}}
 
Arab davlatlari uyushmasi pakti deb ham nomlanuvchi [[Arab davlatlari uyushmasi Nizomi]] uyushmaning taʼsis shartnomasi hisoblanadi. [[1945-yil]]da qabul qilingan „Arab davlatlari uyushmasi ushbu paktni imzolagan mustaqil arab davlatlaridan iborat boʻlishi kerak“ deb belgilab qoʻyilgan<ref>{{veb manbasi|title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp|publisher=Yale Law School|via=law.yale.edu|access-date=9 July 2016|archive-date=25 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204917/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/arableag.htm|url-status=live}}</ref>.
 
1945-yilda olti aʼzo boʻlgan, ammo Arab davlatlari uyushmasi hozir 22 aʼzoga, jumladan, 8 ta Afrika davlatiga ega:
{{columns-list|colwidth=15em|
* {{flag|Jazoir}}
* {{flag|Bahrayn}}
* {{flag|Comoros}}
* {{flag|Jibuti}}
* {{flag|Misr}}
* {{flag|Iroq}}
* {{flag|Iordaniya}}
* {{flag|Quvayt}}
* {{flag|Livan}}
* {{flag|Liviya}}
* {{flag|Mavritaniya}}
* {{flag|Marokash}}
* {{flag|Oman}}
* {{flag|Falastin}}
* {{flag|Qatar}}
* {{flag|Saudiya Arabistoni}}
* {{bayroq|Somalia}}
* {{flag|Sudan}}
* {{flag|Suriya}}
* {{flag|Tunis}}
* {{flag|Birlashgan Arab Amirliklari}}
* {{bayroq|Yaman}}
}}
Bundan tashqari, 7 ta kuzatuvchi davlatlar ''(eslatma: quyidagi kuzatuvchi davlatlar Arab Ligasining tanlangan sessiyalarida ishtirok etish uchun taklif qilingan, lekin ovoz berish huquqiga ega emas)'':
{{columns-list|colwidth=15em|
* {{flag|Armaniston}}<ref name="Armenia">{{veb manbasi| title = Armenia invited as observer for Arab League| publisher = Azad Hye| date = 19 January 2005| url = http://azad-hye.blogspot.ca/2005/01/observer-status-for-armenia-in-arab.html| access-date = 20 May 2014| archive-date = 21 April 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170421002247/http://azad-hye.blogspot.ca/2005/01/observer-status-for-armenia-in-arab.html| url-status = live}}</ref>
* {{flag|Braziliya}}<ref name="Brazil">{{veb manbasi| title = Brazil must be a facilitator in the Middle East, says VP| date = 14 August 2019| publisher = Brazil-Arab News Agency| url = https://anba.com.br/en/brazil-must-be-a-facilitator-in-the-middle-east-says-vp| access-date = 10 April 2020| archive-date = 11 August 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200811225601/https://anba.com.br/en/brazil-must-be-a-facilitator-in-the-middle-east-says-vp/| url-status = live}}</ref>
* {{flag|Chad}}<ref name="Chad">{{Veb manbasi|url=https://www.aljazeera.com/news/2005/4/29/chad-to-join-arab-league-as-observer|title=Chad to join Arab League as observer|date=29 April 2005|website=www.aljazeera.com|access-date=20 November 2023|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223174531/https://www.aljazeera.com/news/2005/4/29/chad-to-join-arab-league-as-observer|url-status=live}}</ref>
* {{flag|Eritreya}}<ref>{{veb manbasi|url=https://www.theafricareport.com/25874/nile-dam-still-raging-despite-global-pause-for-covid-19/|title=Nile dam still raging, despite global pause for COVID-19|website=The Africa Report|date=8 April 2020|access-date=25 September 2020|archive-date=22 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022115243/https://www.theafricareport.com/25874/nile-dam-still-raging-despite-global-pause-for-covid-19/|url-status=live}}</ref>
* {{flag|Gretsiya}}<ref>{{Veb manbasi|url=https://greekcitytimes.com/2021/07/12/greece-observer-arab-league/|title=Greece to become observer member of the Arab League|website=www.greekcitytimes.com|access-date=3 January 2024|archive-date=16 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231016212406/https://greekcitytimes.com/2021/07/12/greece-observer-arab-league/|url-status=live}}</ref>
* {{flag|Hindiston}}<ref>{{veb manbasi|url=https://thediplomat.com/2014/12/india-and-the-arab-league-walking-the-trade-talk/|title=India and the Arab League: Walking the Trade Talk|website=thediplomat.com|date=21 December 2014|access-date=25 September 2020|archive-date=19 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219180907/https://thediplomat.com/2014/12/india-and-the-arab-league-walking-the-trade-talk/|url-status=live}}</ref>
* {{flag|Venesuela}}<ref>{{veb manbasi|url=http://www.cnn.com/2013/07/30/world/meast/arab-league-fast-facts/index.html|title=Arab League Fast Facts|website=CNN|date=30 July 2013|access-date=21 August 2017|archive-date=5 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130805005307/http://www.cnn.com/2013/07/30/world/meast/arab-league-fast-facts/index.html|url-status=live}}</ref>
}}
 
=== Toʻxtatib turishlar ===
[[Misr]] [[1979-yil]] [[26-mart]]da [[Misr–Isroil tinchlik shartnomasi]] tufayli Arab davlatlari uyushmasidagi aʼzoligi toʻxtatildi, uyushmaning shtab-kvartirasi [[Qohira]]dan [[Tunis]]ga koʻchirildi. [[1987-yil]]da Arab davlatlari uyushmasi [[Misr]] bilan diplomatik munosabatlarni tikladilar, [[1989-yil]] may oyida mamlakat uyushmaga qayta qabul qilindi va 1990-yil sentyabr oyida uyushmaning bosh qarorgohi [[Qohira]]ga koʻchirildi<ref>{{yangiliklar manbasi |date=17 September 2008 |title=Timeline: Arab League |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1550977.stm |access-date=30 November 2009 |archive-date=7 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307073047/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1550977.stm |url-status=live }}</ref>.
 
[[Liviya]] aʼzoligi [[2011-yil]]ning [[22-fevral]]ida [[Birinchi Liviya fuqarolar urushi]] boshlanganidan keyin toʻxtatilgan edi<ref>{{yangiliklar manbasi | url= http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4032530,00.html | title= Libya suspended from Arab League sessions | website= Ynetnews.com | date= 1995-06-20 | access-date= 2014-04-28 | archive-date= 8 September 2019 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190908061834/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4032530,00.html | url-status= live }}</ref>. Arab davlatlari uyushmasi [[2011-yil]] [[27-avgust]]da mamlakatning qisman tan olingan muvaqqat hukumati boʻlgan Milliy oʻtish kengashi vakilini akkreditatsiya qilish yoʻli bilan [[Liviya]]ning aʼzoligini tiklash uchun ovoz berdi<ref>{{yangiliklar manbasi |url=http://www.rttnews.com/Content/GeneralNews.aspx?Id=1700187&SM=1 |archive-url=https://web.archive.org/20120604155833/http://www.rttnews.com/Content/GeneralNews.aspx?Id=1700187&SM=1 |url-status=dead |archive-date=4 June 2012 |work= RTT News |date=25 August 2011 |access-date=25 August 2011 |title=Arab League Recognizes Libyan Rebel Council}}</ref>.
[[File:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|Arab davlatlari uyushmasining bosh qarorgohi, [[Qohira]].]]
[[Suriya]]ning aʼzoligi [[Suriya fuqarolar urushi|fuqarolar urushi]] boshlanganidan keyin [[2011-yil]] [[16-noyabr]]da toʻxtatib qoʻyilgan edi. [[2013-yil]]ning [[6-mart]]ida Arab davlatlari uyushmasi [[Suriya Milliy Koalitsiyasi]]ga [[Suriya]]ning Arab Ligasidagi oʻrnini berdi<ref name="syriannationalcoalition">{{veb manbasi|url= https://www.theguardian.com/world/2013/mar/26/syrian-opposition-appeals-nato-support|title= Syrian opposition takes Arab League seat|first= Ian|last= Black|work= The Guardian|date= 26 March 2013|access-date= 20 November 2014|archive-date= 21 August 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130821111815/https://www.theguardian.com/world/2013/mar/26/syrian-opposition-appeals-nato-support|url-status= live}}</ref>. [[2014-yil]] [[9-mart]] kuni bosh kotib [[Nabil Elaraby]] [[Suriya]]dagi oʻrin muxolifat oʻz institutlarini shakllantirishni tugatmaguncha boʻsh qolishini aytdi<ref>{{veb manbasi|url= http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Mar-09/249749-syria-opposition-not-yet-ready-for-arab-league-seat.ashx|title= Syria opposition 'not yet ready for Arab League seat'|work= The Daily Star Newspaper|place= Lebanon|access-date= 20 November 2014|archive-date= 10 March 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140310000406/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Mar-09/249749-syria-opposition-not-yet-ready-for-arab-league-seat.ashx|url-status= dead}}</ref>. [[2021-yil]]da Arab davlatlari uyushmasi Suriya va boshqa arab davlatlari oʻrtasida normallashuv jarayonini boshlab yubordi<ref>[https://www.middleeastmonitor.com/20230308-saudi-arabia-talks-underway-on-syrias-return-to-arab-league/ „Saudi Arabia: Talks underway on Syriaʼs return to Arab League“] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230315152236/https://www.middleeastmonitor.com/20230308-saudi-arabia-talks-underway-on-syrias-return-to-arab-league/ |date=15 March 2023 }} ''middleeastmonitor''. Accessed 25 March 2023.</ref>. [[2023-yil]] [[7-may]]da [[Qohira]]da boʻlib oʻtgan [[Arab davlatlari uyushmasi Kengashi]] yigʻilishida [[Suriya]] aʼzoligini tiklashga kelishib olindi<ref>{{veb manbasi|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/05/07/Arab-foreign-ministers-to-discuss-Syria-s-return-to-Arab-League-Sudan-conflict|title=Arab foreign ministers agree to readmit Syria to the Arab League|publisher=[[Al Arabiya]]|date=7 May 2023|access-date=7 May 2023|archive-date=18 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518204743/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/05/07/Arab-foreign-ministers-to-discuss-Syria-s-return-to-Arab-League-Sudan-conflict|url-status=live}}</ref>.
 
== Siyosat va boshqaruv ==
{{Main|Arab davlatlari uyushmasi Nizomi|Arab davlatlari uyushmasi Kengashi|Arab parlamenti|Arab davlatlari uyushmasi siyosati|Arab davlatlari uyushmasining tashqi aloqalari}}
 
[[File:Israel-Palestine Diplomacy.svg|thumb|
{{legend|#cdcd9c|[[Isroil]] va [[Falastin davlati]]ning tan olinishi}}
{{legend|#FF4500|[[Falastin davlati]]ning tan olinishi only}}]]
[[File:Provinces - Arab League.PNG|right|thumb|200px|Arab davlatlari uyushmasidagi maʼmuriy boʻlinishlar.]]
 
Arab davlatlari uyushmasi oʻz aʼzolarini iqtisodiy jihatdan integratsiyalashuviga yordam berishga va aʼzo davlatlar bilan bogʻliq mojarolarni chetdan yordam soʻramasdan hal qilishga harakat qiladigan siyosiy tashkilotdir. Uyushma davlat vakillik parlamenti elementlariga ega, tashqi ishlar koʻpincha BMT nazorati ostida amalga oshiriladi.
 
[[Arab davlatlari uyushmasi Nizomi]] aʼzo davlatlarning alohida [[suverenitet]]ini hurmat qilgan holda arab milliy davlati tamoyilini maʼqulladi<ref name="yale"/>. [[Arab davlatlari uyushmasi Kengashi]] va qoʻmitalarning ichki qoidalari [[1951-yil]] [[oktyabr]]da kelishilgan<ref name="haynes">{{veb manbasi |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States |work=Model League of Arab States |publisher=Ed Haynes, [[Winthrop University]] |date=6 April 1998 |url=http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html |access-date=9 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406061423/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html |archive-date=6 April 2008 |url-status=dead}}</ref><ref name="haynes2">{{veb manbasi |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States |work=Model League of Arab States |publisher=Ed Haynes, Winthrop University |date=6 April 1998 |url=http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html |access-date=9 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406075743/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html |archive-date=6 April 2008 |url-status=dead}}</ref>. Bosh kotibiyat [[1953-yil]] may oyida kelishib olindi<ref name="haynes3">{{veb manbasi |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League |work=Model League of Arab States |publisher=Ed Haynes, Winthrop University |date=6 April 1998 |url=http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html |access-date=9 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406064006/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html |archive-date=6 April 2008 |url-status=dead}}</ref>.
 
Shundan beri Arab davlatlari uyushmasining boshqaruvi milliy oliy institutlar va aʼzo davlatlarning suverenitetiga asoslangan. Individual davlatchilikning saqlanishi oʻzining kuchli tomonlarini hukmron elitaning qarorlar qabul qilishda oʻz kuchini va mustaqilligini saqlab qolishga boʻlgan tabiiy ustunligidan olgan. Bundan tashqari, [[arab millatchiligi]] nomidan kambagʻallar oʻz boyliklarini boʻlishishlari mumkin boʻlgan boylarning qoʻrquvi, arab hukmdorlari oʻrtasidagi nizolar va arab birligiga qarshi boʻlishi mumkin boʻlgan tashqi kuchlarning taʼsiri liganing chuqurroq integratsiyalashuvi yoʻlidagi toʻsiqlar sifatida koʻrib chiqilishi mumkin.
 
[[Falastin davlati|Falastin]] [[arablar]]ini qoʻllab-quvvatlovchi oldingi eʼlonlarini inobatga olgan holda, pakt tuzuvchilari, uning ochilishidan boshlab ularni uyishma tarkibiga kiritishga qaror qilishdi<ref name=geddes>Geddes, 1991, p. 208.</ref>. Bu quyidagi eʼlon qilingan ilova orqali amalga oshirildi<ref name="yale"/>:
 
{{cquote|Falastin oʻz taqdirini oʻzi nazorat qila olmasa ham, uning mustaqilligini tan olish asosida Millatlar Ligasi Kelishuvi uning boshqaruv tizimini belgilab berdi. Shuning uchun uning mavjudligi va xalqlar orasidagi mustaqilligi boshqa arab davlatlarining mustaqilligi kabi de-yure shubha ostiga olinmaydi. [...] Shu sababli, Arab davlatlari uyushmasi paktini imzolagan davlatlar, Falastinning alohida sharoitlarini hisobga olgan holda, Uyushma Kengashi Falastindan arab delegatini ushbu mamlakat haqiqiy mustaqillikka erishgunga qadar uning ishida ishtirok etishi uchun tayinlashi kerak deb hisoblaydi.}}
 
[[1964-yil]] [[Qohira]] sammitida Arab davlatlari uyushmasi Falastin xalqini ifodalovchi tashkilot tuzish tashabbusi bilan chiqdi. Birinchi [[Falastin Milliy Kengashi]] [[1964-yil]] [[29-may]]da [[Sharqiy Quddus]]da yigʻildi. [[Falastin Ozodlik Tashkiloti]] [[1964-yil]] [[2-iyun]]da ana shu yigʻilishda tashkil topgan. Falastin qisqa vaqt ichida FOT vakili boʻlgan Arab davlatlari uyushmasiga qabul qilindi. Bugungi kunda [[Falastin davlati]] Arab davlatlari uyushmasining toʻliq aʼzosidir.
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== External links ==
{{Commons}}
* {{in lang|ar}} [http://www.lasportal.org/ Arab davlatlari ligasi] (rasmiy sayt).
* {{in lang|en}} [http://arableague-us.org/wp/ Arab davlatlari ligasi idorasi]{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211231152601/https://arableague-us.org/wp/ |date=31 December 2021 }} [[Vashington]]da
* [https://web.archive.org/web/20041016021558/http://www.al-bab.com/arab/docs/league.htm Arab davlatlari ligasi] Al-Bab.comda
* [http://www.cfr.org/middle-east/arab-league/p25967 Arab Ligasi] [[Tashqi aloqalar kengashi]]da
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1550797.stm Profil: Arab Ligasi], ''[[BBC News]]'', 9-avgust 2011-yilda yangilangan.
 
[[Turkum:Arab davlatlari uyushmasi]]
[[Turkum:1945-yilda tashkil etilgan tashkilotlar]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Arab davlatlari uyushmasi
  • جامعة الدول العربية (Arabic)
    Jāmiʿat ad-Duwal al-ʿArabiyya
Toʻq yashil rangda koʻrsatilgan aʼzo davlatlar
Toʻq yashil rangda koʻrsatilgan aʼzo davlatlar
Maʼmuriy markaz Qohira, Misra
Rasmiy til
Type Mintaqaviy tashkilot
Aʼzolar
Leaders
Ahmed Aboul Gheit
Ali Al-Daqbaashi
Establishment
1945-yil 22-mart
1950-yil 18-iyun
1965-yil 11-sentyabr
1983-yil 6-aprel
2005-yil 2-yanvar

Arab Ligasi(arabcha: الجامعة العربية‎‎, al-Jāmiʿa al-ʻArabiyya) rasmiy ravishda Arab davlatlari uyushmasi(arabcha: جامعة الدول العربية‎‎, Jāmiʿat ad-Duwal al-ʿArabiyya) — Arab dunyosidagi mintaqaviy tashkilotdir. Arab Ligasi 1945-yil 22-martda Qohirada tuzilgan. Dastlab olti aʼzodan iborat boʻlgan. Ular: Misr, Iroq, Transiordaniya, Livan, Saudiya Arabistoni va Suriya[3]. Yaman 1945-yil 5-mayda aʼzo boʻlib qoʻshildi. Hozir Arab davlatlari uyushmasi 22 ta aʼzoga ega.

Uyushmaning asosiy maqsadi aʼzo davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarni yaqinlashtirish va ular oʻrtasidagi hamkorlikni muvofiqlashtirish, ularning mustaqilligi va suverenitetini himoya qilish va arab davlatlarining ishlari va manfaatlarini umumiy tarzda koʻrib chiqish hisoblanadi[4]. Tashkilot oʻz tarixi davomida nisbatan past darajadagi hamkorlikka ega boʻlgan[5].

Institutlar orqali, xususan Arab Ligasi Taʼlim, madaniyat va fan boʻyicha tashkilot (ALECSO) va Arab iqtisodiy birligi kengashining (CAEU) Iqtisodiy va ijtimoiy kengashi uyushmaning Arab dunyosi manfaatlarini ilgari surish uchun moʻljallangan siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ilmiy va ijtimoiy dasturlarni amalga oshiradi[6][7]. Uyushma aʼzo davlatlar uchun siyosatni muvofiqlashtirish, umumiy manfaatdor masalalar boʻyicha tadqiqotlar va qoʻmitalar tashkil etish, davlatlararo nizolarni hal qilish va 1958-yilgi Livan inqirozi kabi mojarolarni cheklash uchun forum boʻlib xizmat qildi. Liga iqtisodiy integratsiyani ragʻbatlantiradigan koʻplab muhim hujjatlarni ishlab chiqish va yakunlash uchun platforma boʻlib xizmat qildi. Misollardan biri, mintaqadagi iqtisodiy faoliyat tamoyillarini belgilab beruvchi Birlashgan Arab Iqtisodiy Harakat Nizomidir.

Arab davlatlari uyushmasi Kengashida har bir aʼzo davlat bir ovozga ega va qarorlar faqat ularga ovoz bergan davlatlar uchun majburiydir. 1945-yildagi uyushmaning maqsadi aʼzolarining siyosiy, madaniy, iqtisodiy va ijtimoiy dasturlarini mustahkamlash va muvofiqlashtirish hamda ular oʻrtasidagi yoki ular bilan uchinchi shaxslar oʻrtasidagi nizolarni hal qilishda vositachilik qilish edi. Bundan tashqari, 1950-yil 13-aprelda Qoʻshma mudofaa va iqtisodiy hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma imzolangani, imzolagan tomonlar harbiy mudofaa choralarini muvofiqlashtirish majburiyatini oldi. 2015-yilning mart oyida Arab davlatlari uyushmasi Bosh kotibi ekstremizm va arab davlatlari uchun boshqa tahdidlarga qarshi kurashish maqsadida Birlashgan arab kuchlari tashkil etilganini eʼlon qildi. Bu qaror Yamanda Saudiya Arabistonining Yamandagi fuqarolar urushiga aralashuvi operatsiyasi kuchaygan bir paytda qabul qilingan. Loyihada qatnashish ixtiyoriy boʻlib, armiya faqat aʼzo davlatlardan birining iltimosiga binoan aralashadi. Koʻpgina aʼzo davlatlarda kuchaygan harbiy arsenal va kichik ozchilikda fuqarolar urushlari, shuningdek, terroristik harakatlar Iordaniya qurolli kuchlarining tashkil topishiga turtki boʻldi[8].

1970-yillarning boshlarida Iqtisodiy kengash xalqaro davlatlar oʻrtasida qoʻshma arab savdo palatalarini tuzish taklifini ilgari surdi. Bu Arab dunyosi va muhim savdo hamkorlari oʻrtasida oʻzaro savdoni rivojlantirish, ragʻbatlantirish va engillashtirish uchun mandatlarni belgilashga olib keldi.

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Arab davlatlari uyushmasining yodgorlik tamgʻasi taʼsis etilgan. Taʼsis etilgan 8 ta davlat bayroqlari koʻrsatilmoqda: Misr Qirolligi, Saudiya Arabistoni Qirolligi, Mutavakkiliylar Yaman Qirolligi (Shimoliy Yaman), Suriya Respublikasi, Iroq Hoshimiylar Qirolligi, Iordaniya Hoshimiylar Qirolligi, Livan Respublikasi va Falastin

1944-yilda Iskandariya protokoli qabul qilingandan soʻng, 1945-yil 22-martda Arab davlatlari uyushmasi tashkil topdi[9]. Arab davlatlari uyushmasining rasmiy shtab-kvartirasi Qohiradagi Boustan saroyi edi[10]. Uning maqsadi Arab davlatlarining mintaqaviy tashkiloti boʻlib, iqtisodiyotni rivojlantirish, kelishmovchiliklarni hal qilish va siyosiy maqsadlarni muvofiqlashtirishga qaratilgan[10]. Keyinchalik uyushmaga boshqa davlatlar ham qoʻshildi[11]. Kengashda har bir davlatga bittadan ovoz berildi. Birinchi yirik harakat, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi qaroriga muvofiq, Falastinni ikki davlatga boʻlinib ketmasligi uchun qoʻshma intervensiya boʻldi. Transiordaniya bu taklifga rozi boʻlgach, Misr bunga yoʻl qoʻymaslik uchun aralashdi[12]. Ikki yildan soʻng oʻzaro mudofaa shartnomasi tuzildi[13].

Arab davlatlari uyushmasi oʻz tarixi davomida koʻp hamkorlikka erisha olmagan. Michael Barnett va Etel Solingenga koʻra, Arab Ligasi dizayni arab yetakchilarining rejimning omon qolishi haqidagi shaxsiy tashvishlarini aks ettiradi.

Arab millatchiligi va umumiy oʻziga xoslik siyosati arab davlatlarini oʻz rejimlarini qonuniylashtirish uchun arab birligi ritorikasini qabul qilishga va amalda arab birligidan qoʻrqishlariga olib keldi, chunki bu ularning suverenitetiga koʻproq cheklovlar qoʻyadi[5].

Geografiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Asosiy maqola: Arab dunyosi geografiyasi

Arab davlatlari uyushmasiga aʼzo davlatlar 13 000 000 km2dan ortiq maydonni egallaydi va ikki qitʼa Afrika va Osiyoda joylashgan. Hudud asosan Sahroi Kabir kabi qurgʻoqchil choʻllardan iborat. Shunga qaramay, u Nil vodiysi, Somalidagi Jubba vodiysi va Shebelle vodiysi, Magʻribdagi Atlas togʻlari va Mesopotamiya va Levant ustidan choʻzilgan unumdor yarim oy kabi bir qancha unumdor yerlarni oʻz ichiga oladi. Hudud Arabiston yarim oroli janubidagi chuqur oʻrmonlarni va dunyodagi eng uzun daryo Nilning qismlarini oʻz ichiga oladi.

Aʼzolik

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Aʼzo davlatlarning qoʻshilish sanalari. Komor orollari (aylana boʻylab) 1993-yilda qoʻshilgan.
     1940-yillar      1950-yillar      1960-yillar      1970-yillar
Asosiy maqola: Arab davlatlari uyushmasiga aʼzo davlatlar

Arab davlatlari uyushmasi pakti deb ham nomlanuvchi Arab davlatlari uyushmasi Nizomi uyushmaning taʼsis shartnomasi hisoblanadi. 1945-yilda qabul qilingan „Arab davlatlari uyushmasi ushbu paktni imzolagan mustaqil arab davlatlaridan iborat boʻlishi kerak“ deb belgilab qoʻyilgan[14].

1945-yilda olti aʼzo boʻlgan, ammo Arab davlatlari uyushmasi hozir 22 aʼzoga, jumladan, 8 ta Afrika davlatiga ega:

Bundan tashqari, 7 ta kuzatuvchi davlatlar (eslatma: quyidagi kuzatuvchi davlatlar Arab Ligasining tanlangan sessiyalarida ishtirok etish uchun taklif qilingan, lekin ovoz berish huquqiga ega emas):

Toʻxtatib turishlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Misr 1979-yil 26-martda Misr–Isroil tinchlik shartnomasi tufayli Arab davlatlari uyushmasidagi aʼzoligi toʻxtatildi, uyushmaning shtab-kvartirasi Qohiradan Tunisga koʻchirildi. 1987-yilda Arab davlatlari uyushmasi Misr bilan diplomatik munosabatlarni tikladilar, 1989-yil may oyida mamlakat uyushmaga qayta qabul qilindi va 1990-yil sentyabr oyida uyushmaning bosh qarorgohi Qohiraga koʻchirildi[22].

Liviya aʼzoligi 2011-yilning 22-fevralida Birinchi Liviya fuqarolar urushi boshlanganidan keyin toʻxtatilgan edi[23]. Arab davlatlari uyushmasi 2011-yil 27-avgustda mamlakatning qisman tan olingan muvaqqat hukumati boʻlgan Milliy oʻtish kengashi vakilini akkreditatsiya qilish yoʻli bilan Liviyaning aʼzoligini tiklash uchun ovoz berdi[24].

Arab davlatlari uyushmasining bosh qarorgohi, Qohira.

Suriyaning aʼzoligi fuqarolar urushi boshlanganidan keyin 2011-yil 16-noyabrda toʻxtatib qoʻyilgan edi. 2013-yilning 6-martida Arab davlatlari uyushmasi Suriya Milliy Koalitsiyasiga Suriyaning Arab Ligasidagi oʻrnini berdi[25]. 2014-yil 9-mart kuni bosh kotib Nabil Elaraby Suriyadagi oʻrin muxolifat oʻz institutlarini shakllantirishni tugatmaguncha boʻsh qolishini aytdi[26]. 2021-yilda Arab davlatlari uyushmasi Suriya va boshqa arab davlatlari oʻrtasida normallashuv jarayonini boshlab yubordi[27]. 2023-yil 7-mayda Qohirada boʻlib oʻtgan Arab davlatlari uyushmasi Kengashi yigʻilishida Suriya aʼzoligini tiklashga kelishib olindi[28].

Siyosat va boshqaruv

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Asosiy maqola: Arab davlatlari uyushmasi Nizomi, Arab davlatlari uyushmasi Kengashi, Arab parlamenti, Arab davlatlari uyushmasi siyosati va Arab davlatlari uyushmasining tashqi aloqalari
  Isroil va Falastin davlatining tan olinishi
  Falastin davlatining tan olinishi only
Arab davlatlari uyushmasidagi maʼmuriy boʻlinishlar.

Arab davlatlari uyushmasi oʻz aʼzolarini iqtisodiy jihatdan integratsiyalashuviga yordam berishga va aʼzo davlatlar bilan bogʻliq mojarolarni chetdan yordam soʻramasdan hal qilishga harakat qiladigan siyosiy tashkilotdir. Uyushma davlat vakillik parlamenti elementlariga ega, tashqi ishlar koʻpincha BMT nazorati ostida amalga oshiriladi.

Arab davlatlari uyushmasi Nizomi aʼzo davlatlarning alohida suverenitetini hurmat qilgan holda arab milliy davlati tamoyilini maʼqulladi[4]. Arab davlatlari uyushmasi Kengashi va qoʻmitalarning ichki qoidalari 1951-yil oktyabrda kelishilgan[29][30]. Bosh kotibiyat 1953-yil may oyida kelishib olindi[31].

Shundan beri Arab davlatlari uyushmasining boshqaruvi milliy oliy institutlar va aʼzo davlatlarning suverenitetiga asoslangan. Individual davlatchilikning saqlanishi oʻzining kuchli tomonlarini hukmron elitaning qarorlar qabul qilishda oʻz kuchini va mustaqilligini saqlab qolishga boʻlgan tabiiy ustunligidan olgan. Bundan tashqari, arab millatchiligi nomidan kambagʻallar oʻz boyliklarini boʻlishishlari mumkin boʻlgan boylarning qoʻrquvi, arab hukmdorlari oʻrtasidagi nizolar va arab birligiga qarshi boʻlishi mumkin boʻlgan tashqi kuchlarning taʼsiri liganing chuqurroq integratsiyalashuvi yoʻlidagi toʻsiqlar sifatida koʻrib chiqilishi mumkin.

Falastin arablarini qoʻllab-quvvatlovchi oldingi eʼlonlarini inobatga olgan holda, pakt tuzuvchilari, uning ochilishidan boshlab ularni uyishma tarkibiga kiritishga qaror qilishdi[32]. Bu quyidagi eʼlon qilingan ilova orqali amalga oshirildi[4]:

Falastin oʻz taqdirini oʻzi nazorat qila olmasa ham, uning mustaqilligini tan olish asosida Millatlar Ligasi Kelishuvi uning boshqaruv tizimini belgilab berdi. Shuning uchun uning mavjudligi va xalqlar orasidagi mustaqilligi boshqa arab davlatlarining mustaqilligi kabi de-yure shubha ostiga olinmaydi. [...] Shu sababli, Arab davlatlari uyushmasi paktini imzolagan davlatlar, Falastinning alohida sharoitlarini hisobga olgan holda, Uyushma Kengashi Falastindan arab delegatini ushbu mamlakat haqiqiy mustaqillikka erishgunga qadar uning ishida ishtirok etishi uchun tayinlashi kerak deb hisoblaydi.

1964-yil Qohira sammitida Arab davlatlari uyushmasi Falastin xalqini ifodalovchi tashkilot tuzish tashabbusi bilan chiqdi. Birinchi Falastin Milliy Kengashi 1964-yil 29-mayda Sharqiy Quddusda yigʻildi. Falastin Ozodlik Tashkiloti 1964-yil 2-iyunda ana shu yigʻilishda tashkil topgan. Falastin qisqa vaqt ichida FOT vakili boʻlgan Arab davlatlari uyushmasiga qabul qilindi. Bugungi kunda Falastin davlati Arab davlatlari uyushmasining toʻliq aʼzosidir.

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „World Population Prospects – Population Division – United Nations“. population.un.org. 2020-yil 20-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 16-may.
  2. ↑ „Report for Selected Countries and Subjects“. IMF. 2021-yil 7-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 16-may.
  3. ↑ "Arab League". The Columbia Encyclopedia. 2013. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 „Pact of the League of Arab States, 22 March 1945“. The Avalon Project. Yale Law School (1998). 2008-yil 25-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 15-iyul.
  5. ↑ 5,0 5,1 Barnett, Michael; Solingen, Etel (2007), Johnston, Alastair Iain; Acharya, Amitav (muh.), „Designed to fail or failure of design? The origins and legacy of the Arab League“, Crafting Cooperation: Regional International Institutions in Comparative Perspective, Cambridge University Press, 180–220-bet, doi:10.1017/cbo9780511491436.006, ISBN 978-0-521-69942-6, 11 June 2018da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 22 December 2021
  6. ↑ „The Arab League Educational, Cultural and Scientific Organization (ALESCO)“. 2012-yil 27-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 31-mart.
  7. ↑ Ashish K. Vaidya, Globalization (ABC-CLIO: 2006), p. 525.
  8. ↑ Fanack „The Joint Arab Force – Will It Ever Work?“. Fanack.com. 2015-yil 13-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 13-iyul.
  9. ↑ Arab League formed — History.com This Day in History — 3/22/1945 (Wayback Machine saytida 16 November 2018 sanasida arxivlangan).
  10. ↑ 10,0 10,1 I. H. Baqai (May 1946). „The Pan-Arab League“. India Quarterly. 2-jild, № 2. 144–150-bet. JSTOR 45067282. 3 April 2022da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3 April 2022.
  11. ↑ HowStuffWorks „Arab League“. (Wayback Machine saytida 15 August 2011 sanasida arxivlangan) History.howstuffworks.com (27 February 2008). Retrieved on 2014-04-28.
  12. ↑ Avi Shlaim, Collusion Across the Jordan: King Abdullah, the Zionist Movement and the Partition of Palestine. Oxford, U. K., Clarendon Press, 1988; Uri Bar-Joseph, Uri, The Best of Enemies: Israel and Transjordan in the War of 1948. London, Frank Cass, 1987; Joseph Nevo, King Abdullah and Palestine: A Territorial Ambition (London: Macmillan Press; New York: St. Martinʼs Press, 1996.
  13. ↑ Robert W. MacDonald, The League of Arab States: A Study in Regional Organization. Princeton, New Jersey, United States, Princeton University Press, 1965.
  14. ↑ „Pact of the League of Arab States, March 22, 1945“. Yale Law School. 2008-yil 25-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 9-iyul.
  15. ↑ „Armenia invited as observer for Arab League“. Azad Hye (2005-yil 19-yanvar). 2017-yil 21-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 20-may.
  16. ↑ „Brazil must be a facilitator in the Middle East, says VP“. Brazil-Arab News Agency (2019-yil 14-avgust). 2020-yil 11-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 10-aprel.
  17. ↑ „Chad to join Arab League as observer“. www.aljazeera.com (2005-yil 29-aprel). 2021-yil 23-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 20-noyabr.
  18. ↑ „Nile dam still raging, despite global pause for COVID-19“. The Africa Report (2020-yil 8-aprel). 2020-yil 22-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 25-sentyabr.
  19. ↑ „Greece to become observer member of the Arab League“. www.greekcitytimes.com. 2023-yil 16-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 3-yanvar.
  20. ↑ „India and the Arab League: Walking the Trade Talk“. thediplomat.com (2014-yil 21-dekabr). 2020-yil 19-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 25-sentyabr.
  21. ↑ „Arab League Fast Facts“. CNN (2013-yil 30-iyul). 2013-yil 5-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 21-avgust.
  22. ↑ „Timeline: Arab League“. BBC News (2008-yil 17-sentyabr). 2019-yil 7-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 30-noyabr.
  23. ↑ „Libya suspended from Arab League sessions“. Ynetnews.com (1995-yil 20-iyun). 2019-yil 8-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 28-aprel.
  24. ↑ „Arab League Recognizes Libyan Rebel Council“. RTT News (2011-yil 25-avgust). 2012-yil 4-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 25-avgust.
  25. ↑ Black, Ian „Syrian opposition takes Arab League seat“. The Guardian (2013-yil 26-mart). 2013-yil 21-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 20-noyabr.
  26. ↑ „Syria opposition 'not yet ready for Arab League seat'“. The Daily Star Newspaper. 2014-yil 10-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 20-noyabr.
  27. ↑ „Saudi Arabia: Talks underway on Syriaʼs return to Arab League“ (Wayback Machine saytida 15 March 2023 sanasida arxivlangan) middleeastmonitor. Accessed 25 March 2023.
  28. ↑ „Arab foreign ministers agree to readmit Syria to the Arab League“. Al Arabiya (2023-yil 7-may). 2023-yil 18-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 7-may.
  29. ↑ „Internal Regulations of the Council of the League of Arab States“. Model League of Arab States. Ed Haynes, Winthrop University (1998-yil 6-aprel). 2008-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 9-iyul.
  30. ↑ „Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States“. Model League of Arab States. Ed Haynes, Winthrop University (1998-yil 6-aprel). 2008-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 9-iyul.
  31. ↑ „Internal Regulations of the Secretariat-General of the League“. Model League of Arab States. Ed Haynes, Winthrop University (1998-yil 6-aprel). 2008-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 9-iyul.
  32. ↑ Geddes, 1991, p. 208.
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Vikiomborda „Arab davlatlari uyushmasi“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Arab_ligasi?oldid=292499" dan olindi