Arab xattotligi
Араб хаттотлиги араб алифбосига асосланган қўл ёзуви ва хаттотликнинг бадиий амалиётидир. Араб тилида хат (арабча: خط), „чизиқ“, „лойиҳалаш“ ёки „конструксия“ сўзидан олинган[1][2]. Куфий хат тури араб ёзувининг энг қадимги шакли ҳисобланади.
Бадиий нуқтаи назардан, араб хаттотлиги ўзининг хилма-хиллиги ва ривожланиш учун катта салоҳияти билан машҳур ва қадрланади. Дарҳақиқат, хаттотлик араб маданиятида дин, сан'ат, меъморчилик, таълим ва ҳунармандчилик каби турли соҳалар билан боғланган бўлиб, улар ўз навбатида унинг ривожланишида муҳим рол ўйнаган[3].
Араб алифбоси
Араб алифбоси дунёдаги энг кенг тарқалган тил ёзувининг асоси ҳисобланади. Кўпгина олимлар араб алифбо милодий ИВ асрда яратилган деб ҳисоблашади[4].Араб алифбоси ўнгдан чапга ёзилган 28 та ҳарфдан иборат. Ҳар бир ҳарф жумлада жойлашган жойига қараб, тўрт хил усулда ёзилиши мумкин. Ушбу тўртта жой бошланғич, медиал, якуний ва изоляция қилинган деб ҳам номланади.
Амалга ошириш
Араб хаттотлиги учун ишлатиладиган қаламлар лотин ёзуви учун ишлатиладиган қаламлардан фарқ қилади. Араб хаттотлиги учун ишлатиладиган асбоблар турли хил қаламлар ва хаттотлик сиёҳлари ҳисобланади. Энг кенг тарқалган хаттотлик жиҳози қаламдир[5].
Хамиш қалами
Қамиш қалами сифатида ҳам танилган Хамиш қалами араб, турк ва эрон хаттотлари томонидан қўлланади. Қамиш қамиши дарёлар бўйида ўстирилади. Ушбу қалам 500 йилдан ортиқ вақтдан бери ишлатилиб келинмоқда. Хамиш қаламни тайёрлаш узоқ давом этадиган жараёндир.
Бамбук қалам
Бамбук қаламлар хаттотлик учун ишлатиладиган энг қадимги қаламлардан биридир. Бамбук қаламларнинг қирраси хаттотлик усулларининг бажарилиш жараёнида қаламнинг тўлиқ ҳаракатда бўлишига имкон беради.
Жава қалам
Жава қалами ўзининг қаттиқлиги ва шакллардаги ўткир қирраларни яратиш қобилияти билан машҳур. Жава қаламини кичик скриптлар учун ишлатиш қулай ҳисобланади.
Ҳандам қалам
Ҳандам қалами Жава қалами билан бир хил кучга эга. Қалам барча турдаги ёзувларни ёзиш учун ишлатилади.
Cели қалам
Cели қалами араб хаттотлигида катта ҳажмдаги ёзув учун ишлатилади. Ушбу қаламлар қаттиқ ёғочдан ясалиб, кесилган ва бурғуланган бўлади.
Ёзувлар
Машҳур ёзув турлари
Араб хаттотлиги учун ишлатиладиган энг машҳур иккита ёзув куфий ва насх хат турлари ҳисобланади. Куфий хат тури Ироқда пайдо бўлган бўлиб, дастлаб тош ва металлга ёзув ёзиш учун ишлатилган. Насх хат тури Макка ва Мадинада пайдо бўлган. Скрипт курсив ёзув сифатида ишлатилади, масалан, папирус ва қоғозда.
Бошқа ёзув турлари
Сулс, настаълиқ ва девоний ёзувлари араб ёзуви учун ишлатиладиган бошқа ёзув турларидир.
Ўрта асрларда кенг қўлланган Сулс ёзуви мавжуд бўлган энг қадимги ёзувлардан бири сифатида танилган. Матннинг кўриниши туфайли масжидларда ва Қур’он матни учун Сулс ёзуви ишлатилган.
Настаълиқ ёзуви араб ёзувидан кўра форс тили учун кўпроқ қўлланади. Чапга юқорига эгилганлиги сабабли[6] ёзув бошқа скриптлардан фарқ қилади. Курсив кўриниш яратишда оқланган кўриниш ҳосил қилади.
Девоний ёзуви Усмонлилар даврида яратилган. Ушбу скриптнинг астарлари ва ҳарфлари ёзишда яқинлик ҳиссини яратади. Шу сабабли, ҳарфларнинг бир-бирига боғланган шаклини ўқиш қийин[7].
Хаттотлар рўйхати
Ўрта асрлар
- Ибн Муқла (ваф. 939/940)
- Ибн ал-Баwwоб (ваф. 1022).
- Факҳр-ун-Нисо (ХИИ аср)
Усмонли даврида
- Шайкҳ Ҳамдуллоҳ (1436-1520)
- Ҳамид Айтач (1891-1982)
- Сеййид Касим Губори (ваф. 1624)
- Ҳофиз Усмон (1642-1698)
- Мустафо Раким (1757-1826)
- Меҳмед Шевки Эфенди (1829-1887)
Замонавий даврда
- Ҳасан Çэлеби (1937-й. т.), Туркия
- Али Аджалли (1939-й. т.), Эрон
- Wиждан Али (1939-й. т.), Иордания
- Ҳашем Муҳаммад ал-Багҳдоди, Ироқ
- Эверитте Барбеэ (1988-йилда туғилган), Америка Қо'шма Штатлари
- Моҳаммад Ҳосни Сурия
- Шаккир Ҳасан Ал Саъид (1925-2004) Ироқ
- Мадиҳа Омар ироқлик-америкалик
- Ҳассан Массоудй ироқлик-франсуз (1944-й. т.)
- Садеқуаин Наққаш (1930-1987), Покистон
- Иброҳим эл-Салаҳи (1930-й. т.), Судан
- Моунеэр Ал-Шаарани (1952-й. т.), Сурия
- Маҳмоуд Таҳа (1942-й. т.), Иордания
- Моҳамед Закария (1942-йилда туғилган), Америка Қўшма Штатлари
- Утҳман Таҳа (1934-й. т.), Сурия
- Шафиқ-Уз-Заман Кҳан, Покистон
Мерос
Типография
Араб хаттотлиги араб типографияси учун асосий илҳом манбаи бўлиб хизмат қилади. Мисол учун, Амири шрифти Қоҳирадаги Амири Пресс нашрида қўлланадиган насх ёзувидан илҳомланган[8].
Араб хаттотлигидан араб типографиясига ўтиш техник қийинчиликларни келтириб чиқаради, чунки араб тили, асосан контекстли шаклларга эга курсив ёзув ҳисобланади.
Тасвирий санъат
Тунислик франсуз граффити рассоми ЭЛ Сеэд ўзининг турли бадиий лойиҳаларида араб хаттотлигидаги каллиграффити деб номланган услубда фойдаланади[9].
Ҳуруфия (арб.الحروفية) ҳаракати ХХ аср бошларида бошланганидан бери араб хаттотлиги ва типографиясининг бадиий манипуляциясидан мавҳумликда фойдаланади[10].
Шаклни олиш: араб дунёсидан мавҳумлик, 1950-1980-йиллар(Такинг Шапе: Абстраcтион Фром тҳе Араб Wорлд, 1950с-1980с) Ню-Ёрк университетининг кулранг санъат галереясида 2020-йилда ўрнатилган монтаж тасвирий санъат асари.Бу асарда араб хаттотлиги араб дунёсидаги мавҳум санъатга қандай таъсир қилганини ўрганиб чиқишди[11]. Мадиҳа Омар учун араб алифбоси дунёвий ўзликни ифодалаш ва Ғарб расмини ўзлаштириш воситаси бўлган, Омар Эл-Нагди эса араб хаттотлигининг ўзига хос илоҳийлигини ўрганган[11].
Замонавий мисоллар
-
Амирликлар логотипи анъанавий араб хаттотлигида ёзилган -
Талаба хаттотнинг асбоблари ва иши. Қог'ознинг тепасида ёзилган иборада шиаларнинг "Ҳар куни Ашуро ва ҳар бир юрт Карбалодир" деган со'злари ко'рсатилган.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Жулиа Каэстле. „Арабиc cаллиграпҳй ас а тйпограпҳиc эхерcисе“ (2010-йил 10-июл).
- ↑ Стефан Wиданй. Тҳе Ҳисторй оф Арабиc Cаллиграпҳй: Ан Эссай он Иц Греатест Артисц анд Иц Девелопмент. ГРИН Верлаг, Жуне 2011. ИСБН 978-3-640-93875-9.
- ↑ Афā, ʻУмар.. ал-Кҳаṭṭ ал-Магҳрибī : тāрīкҳ wа-wāқиʻ wа-āфāқ, Магҳрāwī, Муḥаммад., مغراوي، محمد., ал-Ṭабʻаҳ 1, ал-Дāр ал-Байḍāъ: Wизāрат ал-Аwқāф wа-ал-Шуъūн ал-Ислāмīяҳ, 2007. ИСБН 978-9981-59-129-5. ОCЛC 191880956.
- ↑ „Арабиc алпҳабет | Чарт, Леттерс, & Cаллиграпҳй“.
- ↑ „Леттеринг Пенс – Ҳуге овервиэw“ (эн-УС) (2018-йил 15-май). Қаралди: 2019-йил 25-апрел.
- ↑ „Арабиc Wритинг анд Сcрипц: А Бриэф Гуиде | Шуттерстоcк“ (2014-йил 24-июл).
- ↑ „Арабиc Wритинг анд Сcрипц: А Бриэф Гуиде | Шуттерстоcк“ (2014-йил 24-июл).
- ↑ Ҳоснй, Кҳалед (2012). "Тҳе Амири тйпефаcе". ТУГбоат 33: 12. ҳттпс://туг.орг/ТУГбоат/тб33-1/тб103ҳоснй.пдф.
- ↑ ПопТеч (2011), эЛ Сеэд: Тҳе Арт оф Cаллиграффити, қаралди: 2020-02-24
- ↑ „НЙУ Грей Арт Галлерй Спотлигҳц Пионеэрс оф Араб Арт“ (эн-УС) (2020-йил 7-феврал). 2022-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-октябр.
- ↑ 11,0 11,1 Ҳеинрич, Wилл. „Ҳоw тҳе Арабиc Алпҳабет Инспиред Абстраcт Арт“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2020-йил 20-феврал). Қаралди: 2020-йил 24-феврал.