Арабшоҳийлар
Арабшоҳийлар (Шайбонийлар) туркий - мўғул сулола вакиллари (ўзбек)[1][2]
| Арабшоҳийлар | |||||||
| |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
Сулола тарихи
Хоразм ва Шимолий Хуросонда ҳукмронлик қилган Чингизийлар сулоласи[3], бошқа шайбонийлар сингари Жўчи Шибоннинг учинчи ўғлидан бўлган. Арабшоҳийлар номини Пўлатнинг ўғли Араб Шоҳ шарафига қўйишган. Арабшоҳийлар Мангу-Темурнинг ўғли Пўладдан келиб чиққан[4] Мангу-Темур Бадақулнинг ўғли, Бадақул Жўчи-Буқанинг ўғли, Жўчи-Буқа Баҳодирнинг ўғли, Баҳодир ўз навбатида Шибоннинг ўғли эди.[5]
Шунингдек, тарихий адабиётларда “Ёдгорийлар” номи 1468-1469-йилларда Абул-Хайр хонлигинибошқарган араб шоҳи Ёдгорхоннинг невараси номидан ҳам қўлланади.
Қипчоқ-турк тилларида сўзлашувчи ва Дашти қипчоқ ўзбеклари[6] томонидан қўллаб-қувватланган арабшоҳлар Хива хонлигини 1515 (1511) йилдан 1770-йилгача бошқарган. Қўнғирот бошлиқлари арабшоҳийлар қўл остида иноқлар эди. ХВИИ-ХВИИИ асрларда Хива хонлигида асосий сиёсий куч бўлган ўзбеклар қабилалари: қўнғиротлар, найманлар, қиётлар , манғитлар, нукузлар, қанглилар ва қипчоқлар ХВИИИ асрнинг 2-ярмидаги ҳокимият учун курашда ўзбек қабиласи қўнғрат ғалаба қозонди. 1763-йилда Хива хонлигида ўзбек уруғининг иноқ унвонига эга бўлган вакили Қўнғрат Муҳаммад Амин иноқ ҳокимият тепасига келди. Муҳаммад Амин ХВИИИ аср ўрталаридаги оғир инқироздан сўнг мамлакат иқтисодиётини тиклаш сиёсатини олиб борди. Унинг ҳукмронлиги даврида Хоразмда йирик суг'ориш ишлари олиб борилди. Қаттиқ ички сиёсат юритиб, дастлаб катта қийинчиликлар ва омадсизликларни бошдан кечирган бўлсада, аста-секин давлатда нисбатан тинчлик ва сиёсий барқарорликни ўрнатишга муваффақ бўлди. Тарихчи Огахийнинг ёзишича, Муҳаммад Амин қорақалпоқларнинг катта гуруҳига давлат таркибида жойлашишга рухсат берган. Ўзбек-қўнғирот аҳли Муҳаммад Амин (1770-1790) ва унинг ўғли Аваз Муҳаммад иноқ (1790-1803) Арабшоҳийлар қўғирчоқ хонлари ёрдамида ҳукмронлик қилди, Авазнинг ўғли Элтузархон эса ўзини хон деб эълон қилиб, шахсан ҳукмронлик қила бошлади.
Арабшоҳийлар ҳукмдорлари ро'йхати
- Элбарсхон (1511/1515-1525)
- Султон Ҳожихон(1525-?)
- Хасанқулихон
- Сўфиёнхон
- Бужақахон
- Аванешхон
- Калхон (1539-1546)
- Ақатайхон (1546)
- Дўст Муҳаммадхон (1546-1558)
- Ҳожи Муҳаммадхон (1558-1602)
- Араб Муҳаммадхон (1602-1623)
- Асфандиёрхон (1623-1643)
- Абулғозихон(1643-1663)
- Анушахон (1663-1687)
- Эренгхон (1687-1688)
- Шоҳниёзхон (1688-1702)
- Араб Муҳаммадхон ИИ (1702-?)
- Ҳожи Муҳаммадхон ИИ
- Ёдгорхон (1714)
- Эренгхон ИИ(1714-1715)
- Шерғозихон (1715-1728)
- Элбарсхон ИИ (1728-1740)
- Илбарсхон ИИ Нодиршоҳдан маг'луб бо'либ, унинг о'рнига Тоҳирхон ҳоким этиб тайинланади.
Яна қаранг
- Абул Ғозихон ИИ (1742-1745)
- Ғайбхон (1745-1770)
- Абул Ғозихон ИИИ (1770)
Манбалар
- ↑
Ислом тарихиИслом тарихи Муаллиф(лар) Слуглетт П., Cурриэ А. ИСБН 9781317588979 - ↑
боок.гоогле.кзМарказий Осиё тарихи 1598-1605 Муаллиф(лар) Wелсфорд Т. Қисмлар Брилл'с Иннер Асиан Либрарй Нашриёт БРИЛЛ ИСБН 9789004236752 - ↑
Сибр тарихиСибр тарихи Муаллиф(лар) Атласи Х. ИСБН 9785298040792 - ↑
Ислом тарихи ва Мусулмон давлатлар энсиклопедиаИслом тарихи ва Мусулмон давлатлар энсиклопедиа Муаллиф(лар) Мартин Р. C. ИСБН 9780028656045 - ↑
Исломий ҳудудларИсламиc Деск Референcе Муаллиф(лар) Ван Донзел Э. Ж. ИСБН 9789004097384 - ↑ Ислом Энсиклопедияси. Бругел. Юрий Энахович
Ҳаволалар
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |