Арабшоҳийлар (Шайбонийлар) туркий - мўғул сулола вакиллари (ўзбек)[1][2]

Арабшоҳийлар
1515-йил — 1770-йил


Байроқ

Сулола тарихи

Хоразм ва Шимолий Хуросонда ҳукмронлик қилган Чингизийлар сулоласи[3], бошқа шайбонийлар сингари Жўчи Шибоннинг учинчи ўғлидан бўлган. Арабшоҳийлар номини Пўлатнинг ўғли Араб Шоҳ шарафига қўйишган. Арабшоҳийлар Мангу-Темурнинг ўғли Пўладдан келиб чиққан[4] Мангу-Темур Бадақулнинг ўғли, Бадақул Жўчи-Буқанинг ўғли, Жўчи-Буқа Баҳодирнинг ўғли, Баҳодир ўз навбатида Шибоннинг ўғли эди.[5]

Шунингдек, тарихий адабиётларда “Ёдгорийлар” номи 1468-1469-йилларда Абул-Хайр хонлигинибошқарган араб шоҳи Ёдгорхоннинг невараси номидан ҳам қўлланади.

Қипчоқ-турк тилларида сўзлашувчи ва Дашти қипчоқ ўзбеклари[6] томонидан қўллаб-қувватланган арабшоҳлар Хива хонлигини 1515 (1511) йилдан 1770-йилгача бошқарган. Қўнғирот бошлиқлари арабшоҳийлар қўл остида иноқлар эди. ХВИИ-ХВИИИ асрларда Хива хонлигида асосий сиёсий куч бўлган ўзбеклар қабилалари: қўнғиротлар, найманлар, қиётлар , манғитлар, нукузлар, қанглилар ва қипчоқлар ХВИИИ асрнинг 2-ярмидаги ҳокимият учун курашда ўзбек қабиласи қўнғрат ғалаба қозонди. 1763-йилда Хива хонлигида ўзбек уруғининг иноқ унвонига эга бўлган вакили Қўнғрат Муҳаммад Амин иноқ ҳокимият тепасига келди. Муҳаммад Амин ХВИИИ аср ўрталаридаги оғир инқироздан сўнг мамлакат иқтисодиётини тиклаш сиёсатини олиб борди. Унинг ҳукмронлиги даврида Хоразмда йирик суг'ориш ишлари олиб борилди. Қаттиқ ички сиёсат юритиб, дастлаб катта қийинчиликлар ва омадсизликларни бошдан кечирган бўлсада, аста-секин давлатда нисбатан тинчлик ва сиёсий барқарорликни ўрнатишга муваффақ бўлди. Тарихчи Огахийнинг ёзишича, Муҳаммад Амин қорақалпоқларнинг катта гуруҳига давлат таркибида жойлашишга рухсат берган. Ўзбек-қўнғирот аҳли Муҳаммад Амин (1770-1790) ва унинг ўғли Аваз Муҳаммад иноқ (1790-1803) Арабшоҳийлар қўғирчоқ хонлари ёрдамида ҳукмронлик қилди, Авазнинг ўғли Элтузархон эса ўзини хон деб эълон қилиб, шахсан ҳукмронлик қила бошлади.

Арабшоҳийлар ҳукмдорлари ро'йхати

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑
    Ислом тарихи
    Муаллиф(лар) Слуглетт П., Cурриэ А.
    ИСБН 9781317588979
    Ислом тарихи
  2. ↑
    Марказий Осиё тарихи 1598-1605
    Муаллиф(лар) Wелсфорд Т.
    Қисмлар Брилл'с Иннер Асиан Либрарй
    Нашриёт БРИЛЛ
    ИСБН 9789004236752
    боок.гоогле.кз
  3. ↑
    Сибр тарихи
    Муаллиф(лар) Атласи Х.
    ИСБН 9785298040792
    Сибр тарихи
  4. ↑
    Ислом тарихи ва Мусулмон давлатлар энсиклопедиа
    Муаллиф(лар) Мартин Р. C.
    ИСБН 9780028656045
    Ислом тарихи ва Мусулмон давлатлар энсиклопедиа
  5. ↑
    Исламиc Деск Референcе
    Муаллиф(лар) Ван Донзел Э. Ж.
    ИСБН 9789004097384
    Исломий ҳудудлар
  6. ↑ Ислом Энсиклопедияси. Бругел. Юрий Энахович

Ҳаволалар